25Fəsil 21. Keçmiş həyatlar bazarı: reqressologiya və “müəllif metodları

Instagram-da özünü “psixoloq, pedaqoq, şəxsi onlayn məktəbin və ‘unikal müəllif metodu’nun yaradıcısı”, öz şousunun aparıcısı və bestseller kitabın müəllifi kimi təqdim edən rusdilli mütəxəssisin səhifəsi — sosial şəbəkələrdə yüz minlik auditoriyası var.

Yüz mindən çox insan.

Müqayisə üçün: həmin rusdilli məkanda “Psixiatriya və Psixofarmakoterapiya” elmi tibbi jurnalının çap variantı cəmi bir neçə yüz nüsxə tirajla buraxılır. Rusiyanın ən böyük peşəkar psixiatr assosiasiyasının təxminən üç min aktiv üzvü var. Ən böyük klinik psixologiya jurnalının internet saytında bir neçə min abunəçi var.

Sertifikatlaşdırılmamış metodu olan bir insanın bir bloqunun auditoriyası bütün Rusiya peşəkar psixiatriyasının auditoriyasından onlarla dəfə böyükdür. Və bu, rusdilli məkanda onlarla bənzər fiqurdan yalnız biridir.

Bu, müasir dildə sosial şəbəkələr dövründə nüfuz inflyasiyası adlanan şeyin nümunəsidir. Bu barədə sosial şəbəkə pandemiyasına həsr olunmuş fəsildə daha ətraflı danışacağıq. İndi isə bu nüfuzun istehsal etdiyi və satdığı konkret bazar seqmentindən bəhs edəcəyik.

Reqressiv terapiya, yaxud reqressologiya — müştərinin guya hipnotik və ya “trans” vəziyyətinə salındığı bir metoddur. Məqsəd? Keçmiş hadisələri, çox vaxt əvvəlki həyatlardan olanları “xatırlamaq”. İdeya adamı üşüdəcək qədər cəlbedicidir: bu həyatdakı həll olunmamış problemlər — anlaşılmaz qorxular, xroniki xəstəliklər, münasibətlərdə çətinliklər, maliyyə uğursuzluqları — əvvəlki təcəssümlərdə alınan travmaların “əks-sədası”ndan başqa bir şey deyil. Bəs o qaranlığa nüfuz etsək nə olar? Həmin travmaları xatırlayıb “işləsək”, sonra travmalar əriyib yox olar, indiki həyat da qaydasına düşər.

Bax bunun arxasında nə dayanır. Minilliklər boyu uzanan bir zəncir. Hindistan və Buddist reinkarnasiya konsepsiyaları. XIX əsr fransız-ispan spiritualist ənənələri — Allan Kardek. XX əsrin ortalarında Amerika new-age cərəyanı. Üç axın. Bir ideya. Bəs qədim inancı Qərb texnologiyasına kim çevirdi? Amerikalı hipnoterapevt Maykl Nyuton. Yaşadığı illər: 1931–2016. İki kitabın müəllifi — “Ruhun səyahətləri” və “Ruhun təyinatı”. Məhz o, müasir reqressologiyanın qərb formasının əsas nəzəriyyəçisi oldu. Və burada — ən gözlənilməz məqam. Nyuton iddia edirdi: reqressiv hipnoz zamanı pasiyentlər yalnız keçmiş həyatları təsvir etmirlər. Onlar başqa bir şeydən danışırlar — “həyatlar arası məkanlar”dan. Onların sözlərinə görə, orada ruhlar növbəti təcəssümü planlaşdırır, “ruhani müəllimlər”lə görüşür və “ağsaqqallar şuraları”nın qarşısına çıxırlar. Keçmiş həyat — sadəcə girişdir. Qapının arxasında — növbəti həyatın planı.

Digər nüfuzlu sima Dolores Kennon (1931–2014) idi — britaniyalı-amerikalı hipnoterapevt, “Kvant şəfa hipnoterapiyası” metodunu — Quantum Healing Hypnosis Technique (QHHT) — inkişaf etdirən.

Rusdilli məkanda reqressologiya 2000-2010-cu illərdə daha geniş bir hərəkatın — “ezoterik psixologiya”nın tərkib hissəsi kimi yayıldı. Tədricən o, öz iyerarxiyası, təlim mərkəzləri və sertifikatlaşdırma strukturları olan ayrı bir sənayeyə çevrildi.

Ciddi elm reqressiv terapiya haqqında nə deyir?

Reinkarnasiya — mifdir? Yoxsa elmi reallıq? Cavab dumandanlı peyğəmbərliklərdə deyil, ciddi laboratoriyalarda yatır. Alimlər illərlə keçmiş həyatlar haqqında məlumatı saxlaya və ötürə biləcək fiziki, bioloji, genetik və ya neyron mexanizmlər axtardılar. Bir dənə də yox. Sıfır. Boşluq. Heç bir təsdiq. Heç bir ipucu. Reinkarnasiya tərəfdarlarına qalan tək şey — inamdır. Və bu onların haqqıdır. Amma elm başqa şey deyir: beyin, yaddaş, genlər — onlar haqqında bildiyimiz hər şey ruhların köçməsi ideyasına ziddir. Reinkarnasiya? Gözəldir. Amma bu elm deyil.

Və ən təhlükəlisi elə buradan başlayır. Reqressiv hipnoz — elmi psixologiyada çoxdan və rəsmi olaraq yüksək riskli təcrübə sayılan, yalançı xatirələr (false memories) yarada bilən bir prosedurdur. Bu təxmin və ya fərziyyə deyil. Bu yaxşı öyrənilmiş bir fenomendir. Onun arxasında bir ad dayanır — İrvayndakı Kaliforniya Universitetinin professoru Elizabeth Loftus. Onilliklər boyu o, bir-birinin ardınca təcrübələr aparırdı və bu təcrübələr klassikaya çevrildi. O nə göstərdi? İnsan beyni hipnotizyorun, psixoterapevtin və ya istintaqçının yönləndirilmiş təzyiqi altında xatirələr — tamamilə uydurma, heç vaxt baş verməmiş hadisələr yarada bilir. Və qanı donduran bir paradoks var: insanın özü üçün bu xatirələr tamamilə həqiqidir. O yalan danışmır, simulyasiya etmir. O həqiqətən xatırlayır.

1980-ci illərdə — 1990-cı illərin əvvəllərində Şimali Amerikada satanist ritual sui-istifadələri haqqında sözdə “bərpa edilmiş xatirələr”in əsl epidemiyası baş verdi. Minlərlə yetkin qadın psixoterapevt-reqressoloqların rəhbərliyi altında uşaqlıqda valideynlərinin satanist ayinlərində iştirak etdiklərini, uşaqları qurban verdiklərini və ritual zorlamalar həyata keçirdiklərini “xatırladılar”. Bu “xatirələr” əsasında ailələr dağıldı, cinayət işləri qaldırıldı və günahsız valideynlər həbsxanalara salındı. Sonradan bu işlərin əhəmiyyətli hissəsi yenidən baxıldı, ittiham hökmləri ləğv edildi və “xatirələrin bərpası” metodu təhlükəli psevdoterapiya kimi tanındı. Amerika Psixoloji Assosiasiyası 1990-cı illərdə onun tətbiqindən çəkindirən rəsmi sənəd dərc etdi.

Əgər bu, indiki həyat haqqında “bərpa edilmiş xatirələrə” aiddirsə — bu, keçmiş həyatlar haqqında “xatirələrə” daha çox aiddir. Burada hətta travmanın mümkün reallığı haqqında mübahisənin mənası yoxdur: reallığın özü yoxdur.

Reqressiv terapiya seansında əslində nə baş verir?

Müştəri hipnotik rahatlama vəziyyətinə salınıb. Bədəni ağırdır, nəbzi ləngiyib. Və bu anda bir sıra yönləndirici suallar gəlir: “Ayaqlarınıza baxın — ayağınızda hansı ayaqqabı var? Ətrafınızdakı qumdur, yoxsa daş döşəmə? Üstünüzdə nə var — paltar, yoxsa zireh? İndi kişisən, yoxsa qadın? Hansı dövrdür?” Bu suallarla stimullaşdırılmış beyin dərhal obrazlar yaratmağa başlayır. Çox vaxt — parlaq, emosional, qorxulu dərəcədə təfərrüatlı. Bu nədir? Anlayış? Unudulmuş həyatların dirilməsi? Xeyr. Buna konfabulyasiya deyilir. İnandırıcı, lakin tamamilə yalan xatirələrin amansız istehsalı.

Sonra “reqressoloq” bu obrazları istədiyi istiqamətə yönəldir: “İndi baxın, bu həyatınızda su qorxusu niyə var? Bunu sizə kim edir? Nə deyir?” Və müştəri “xatırlayır” ki, keçmiş həyatında boğulub, boğdurulub, ya da kimisə boğub. “Reqressiya” bitdikdən sonra reqressoloq izah təklif edir: “Hazırkı su qorxunuz bu travma ilə bağlıdır. Biz onu işlədik. İndi qorxu keçməlidir.”

Bəzən qorxu həqiqətən keçir — bir müddətlik. Bu effekt sübuta əsaslanan psixoterapiya mütəxəssislərinə yaxşı tanışdır: öz qorxunuz haqqında ardıcıl bir hekayə yaşamaq müvəqqəti rahatlıq gətirə bilər. Plasibo belə işləyir. Etiraf belə işləyir. Dostla söhbət belə işləyir. Bu rahatlıqda reqressiv terapiyanın spesifik effekti yoxdur.

Sonra isə qorxu qayıdır. Çünki onun yaranmasının real mexanizmlərinə toxunulmayıb. Və müştəri növbəti seansa qayıdır. “Yəqin ki, daha dərinə getmək lazımdır.” “Daha əvvəlki travma var, daha uzaq bir həyatda.” Bu proses illərlə davam edə bilər.

Rusdilli məkanda son on beş ildə bu sxem üzərində biznes quran bütöv bir “mütəxəssis” nəsli yetişib. Onların arasında bir neçə tipi ayırd etmək olar.

Birinci tip — dar bir müştəri dairəsində işləyən, geniş tanınmağa can atmayan nisbətən təvazökar praktiklər. Xidmətlərinin qiyməti seans başına üç minlə on beş min rubl arasındadır. Onlar nadir hallarda ictimai müstəviyə çıxırlar.

İkinci tip — sosial şəbəkələrdə minlə yüz min arası izləyicisi olan orta bloqerlər. Onlar Instagram hesabları aparır, onlayn vebinarlar keçirir, müstəqil öyrənmə kursları satırlar. Qiymətlər — kurs üçün iyirmi mindən yüz min rubla qədər.

Üçüncü tip — iri influenserlər. Yüz min və daha çox izləyici. İcarəyə götürülmüş zallarda minlərlə iştirakçının toplaşdığı tədbirlər. Bestseler kitablar. Şəxsi “məktəblər”. Bəzən — YouTube-da və ya digər mediada şou. Gəlirlər — ildə on milyonlarla rubl.

Üçüncü tipin parlaq nümayəndəsi yuxarıda qeyd etdiyim rusiyalı fiqurdur. Onun öz sosial şəbəkələrində və açıq mənbələrdə təqdim edildiyi qədər ictimai tərcümeyi-halı belə görünür. Karyerasına reqressoloq kimi başlayıb — yəni klassik mənada “keçmiş həyatları xatırlama” praktiki. Sonra daha geniş fəaliyyətə keçib: “Hellinger üzrə dizaynlar”, “nəsil proqramı ilə iş”, müəllif təlimləri. Bir məqamda rebrendinq baş verib: “keçmiş həyatlar”a birbaşa istinaddan imtina və “müəllif metodu”na keçid.

O, öz metodunu “unikal müəllif texnologiyası” adlandırır. Dərc etdiyi yazılara görə, metodun mahiyyəti müştəriyə “öz reallığını yaratmaqda rolunu dərk etməyə”, “özü haqqında həqiqəti qəbul etməyə”, “həyatının səbəbi olmağa” kömək etməkdir. O, “həyatının səbəbini qəbul etmək” haqqında bestseller kitab yazıb; hər həftə müəllif şousu yayımlanır.

Formullaşdırma səviyyəsində bu o qədər də pis səslənmir. “Rolunu qəbul et”, “həyatının səbəbi ol” — bunlar sübuta əsaslanan psixoterapiyada da eşidilə biləcək tezislərdir (koqnitiv-davranış terapiyası həqiqətən də müştərinin öz qərarlarına görə məsuliyyəti mövzusu ilə işləyir; qəbul və məsuliyyət terapiyası isə daha da birbaşa). Problem formullaşdırmalarda deyil. Problem konkret seansların məzmununda, metodlarda, ixtisasda, nəticələrdədir.

Bu mütəxəssisin seanslarının konkret məzmunu — özünün açıq çıxışlarında və açıq girişə yerləşdirilmiş fraqmentlərdə göründüyü kimi — tez-tez “keçmiş həyatlar”, “nəsil proqramları”, “kollektiv şüursuzluq” ilə işi əhatə edir. Müştəriyə deyilir ki, onun indiki problemi “karma”, “nəsil ssenarisi”, “ruhun yerinə yetirilməmiş vəzifəsi”dir. Sonra bunu vizuallaşdırmalar, “daxili uşaq”la söhbətlər, “nəsil bağışlanmaları” vasitəsilə “işləyirlər”. Hər hansı reqressoloqun etdiyi elə həmin şeydir, sadəcə yeni brend altında.

İdeal trayektoriya. Ssenari millimetrinə qədər dəqiqləşdirilib. Metodun ictimai qavranışı çatlayır. “Hellinger düzülüşləri” ya da “reqressiv terapiya” — bu adlar artıq heyrət doğurmur. Onlar ikrah doğurur. Mətbuatda tənqid görünür. Skeptiklər dişlərini qınayır. İfşaedici məqalələr bir-birinin ardınca dəqiq hədəfə zərbə endirir. Bəs praktikantlar nə edir? Adı dəyişirlər. Ani rəng dəyişməsi. “Düzülüşçülər” köhnə etiketi qoparıb atır və “sistem-fenomenoloji terapevt” olurlar. “Reqressoloqlar” dərilərini dəyişərək “X metodu üzrə mütəxəssis”ə çevrilirlər. Mahiyyət? Metod eyni qalır. Yalnız qablaşdırma dəyişir.

Bu, artan tənqid şəraitində sənayenin sağ qalma strategiyasıdır. Bənzər yanaşma kommersiya sahəsində tətbiq olunur: məhsul pis reputasiya qazandıqda onu yenidən adlandırır, dizaynını dəyişir, reklamını düzəldirlər. Yalnız bu halda satılan şey peçenye deyil, ruhi ağrı çəkən insanlar üçün psixoloji xidmətlərdir.

Burada son dərəcə aydınlıq lazımdır. Mən bu mütəxəssisə qarşı iddia qaldırmıram. Cinayət ittihamı irəli sürmürəm. Amma faktlara baxaq. Onun üsullarının bütün zənciri — açıq mənbələrə yerləşdirilmiş, hər kəs üçün əlçatan olan — elmi bazaya malik deyil. Sıfır. Boşluq. Bəs onda niyə minlərlə insan ona pul gətirir? Cavab amansızdır: onun kommersiya modeli dəqiq hədəfə zərbə endirir. O, soyuqqanlılıqla psixoloji həssaslıqdan istifadə edir. İnsanları öz qorxuları və ağrıları ilə qarmağa keçirirlər. Bu — mənim peşəkar qiymətləndirməmdir. Və o, dedi-qodulardan yoğrulmayıb. Onun təməli bütün dünyaya açıq olan materiallardır. Amma təsəvvür edin: bir gün mütəxəssis başqa seçim edəcək. “Keçmiş həyatlar” mistikasını kənara atacaq. Okkult “nəsil proqramları”nı kəsib atacaq. Sübuta əsaslanan psixologiyaya — elmi həqiqətə keçəcək. Mən buna ilk sevinən olacağam.

Problem konkret bir adamda deyil. Problem sənayedədir. Eyni sxemlərlə işləyən yüzlərlə, minlərlə adamdadır. Tənzimləmənin olmamasındadır. Dövlət universitetinin ali psixoloji təhsili olan şəxslə “X metodu” üzrə üç günlük ödənişli kurs keçmiş şəxsin hüquqi baxımdan bərabər şəkildə özünü “psixoloq” adlandırmaq və “konsultasiya”lar üçün pul almaq hüququna sahib olmasındadır.

Bir konkret klinik hal danışmaq istəyirəm. Anonimliyi qorumaq üçün təfərrüatlar dəyişdirilib, amma mahiyyət saxlanılıb.

Qəbuluma otuz səkkiz yaşlı bir qadın gəldi. Onu Aygün adlandıraq. Onda panik ataklarla müşayiət olunan tipik narahatlıq pozuntusu var idi. İlk epizod otuz iki yaşında, boşanmadan sonra baş vermişdi. Sonra isə artaraq davam etdi: panik ataklar, ictimai nəqliyyatdan qaçma, aqorafobiya, yuxusuzluq, ürəkbulanma.

Mənimlə görüşməkdən altı il əvvəl Aygün psixiatra müraciət etməmişdi. Əvvəlcə, onun sözlərinə görə, o, “həblərə düşmək istəmirdi”. Rəfiqəsi ona “yaxşı reqressoloq-psixoloq” məsləhət görmüşdü. Bir seansın qiyməti səkkiz min rubl idi. İki il ərzində Aygün təxminən qırx beş seans keçmişdi. Ümumi məbləğ təqribən üç yüz altmış min rubl təşkil etmişdi.

Həmin seanslarda Aygün özünün ən azı altı “keçmiş həyatını” “xatırlamışdı”. O, XIV əsr Fransasında kəndli qadın, Yaxın Şərqdə tacir kişi, çayda boğulmuş qız və döyüşdə həlak olmuş döyüşçü olmuşdu. Bu həyatların hər biri əzablı bir s••••• ilə sona çatmışdı. Bu “xatirələrin” hər birini reqressoloq onun indiki simptomlarına bağlayırdı. Tapmaca qorxunc bir mənzərəyə çevrilirdi. “Bax bu üzdən küçəyə çıxmaqdan qorxursunuz — keçmiş həyatınızda sizi orada öldürüblər”. Bir kəlmə — və beyni tanımağın buz kimi sancması deşib keçir. “Bax bu üzdən boğulma tutmalarınız olur — keçmiş həyatınızda siz boğulmuşsunuz”. Xəyali su boğazı doldurub boğur. Bəs necə? Yəni bədən xatırlayır? Yoxsa kiminsə s•••••i sadəcə onun qorxusuna yedizdirilir?

Panik ataklar keçmirdi. Hər seansdan sonra bir neçə günlük “yüngülləşmə” olurdu — sonra yenidən üstünü basırdı. Reqressoloq deyirdi: “Siz hələ ən dərin qatı keçməmisiniz. Davam etmək lazımdır”.

Aygün yanıma gələndə tükənmiş vəziyyətdə idi. Klinik olaraq — panik ataklarla müşayiət olunan narahatlıq pozuntusu, müalicə almırdı. Nə şizofreniya, nə keçmiş həyatlar. Kognitiv-davranış terapiyası ilə, ağır formalarda isə SSRI dərmanları ilə mükəmməl müalicə olunan adi bir pozuntu.

Müalicəyə başladıq. Altı aydan sonra — əhəmiyyətli yaxşılaşma. Bir ildən sonra — demək olar tam remissiya. Qiymət — həqiqi müalicənin adi qiyməti, Aygünün reqressoloqa ödədiyinin təxminən onda biri qədər.

Bu üç yüz altmış min rublu qaytarmaq mümkün deyil. Bu altı il ömrü də.

Və burada mən bu kitabın əsas fikrinə qayıdıram.

Ayqun dəli deyil. Ayqun — sadə bir insandır. Təhsilli, işləyən, ailəli bir qadın. O, kömək axtarırdı. Ona tövsiyə etdilər. O da getdi.

Ona tövsiyə edən dostu dəli olarsa? Xeyr. O, özü də oxşar təcrübədən keçmiş və səmimi qəlbdən kömək etmək istəyən mehriban bir dostdur.

Regressoloq dəli olarsa? Maraqlı sual. Formal olaraq — yoxdur, onun psixiatrik diaqnozu yoxdur. Lakin o, ciddi qaydada öz müştərilərinin keçmiş həyatlarını xatırlayır və onların indiki simptomlarını Fransanın XIV əsri ilə əlaqələndirir — bu ifadələr elmi praktikadan daha çox psixotik yaşantılara yaxındır. Yalnız o ziyan görmür. O, qazandırır.

Bu kitabın hər səhifəsində elektrik şoku kimi qabarıq duran bir sual: bunlardan hansı dəlidir? Biri — xəstəxananın kəskin şöbəsindədir. Diaqnoz: şizofreniya. O, həkimlərə pıçıldayır ki, öz əcdadının səsini eşidir. Reaksiya ani olur: antipsixotik dərmanlar. İynə. Onun dünyası sürətlə dörd xəstəxana divarına sıxışır. Digəri — Moskvanın mərkəzindədir. Açıq şəkildə bəyan edir: “Mən müştərilərimin keçmiş həyatlarının səslərini kanallaşdırıram”. Sosial şəbəkələrdə yüz minlərlə gözlər onu həvəslə izləyir. Bir seans üçün qonorar — səkkiz min rubl. Psixiatrik xəstəxana — heç vaxt. Diaqnoz — heç vaxt. İnzibati cəza — heç vaxt. Biri əcdadının səsini eşidir — və iynə alır. Digəri başqalarının keçmiş həyatlarının səslərini eşidir — və pul qazanır. Burdakı hansı mənasızlıq vəziyyətindədir?

Bu ritorik sual deyil. Bu — müasir dünyada mənasızlıq pandemiyası zamanı qanuni cavabı olmayan bir sualdır. Amma olmalıdır.

QIRMIZI BAYRAQ. Əgər problemlərinizin səbəbi “keçmiş həyatlar”da və ya hipnoz altında “xatırlamağınız” təklif edilən “sıxılmış xatirələr”də axtarılarsa — bilin ki, yaddaş elmi göstərib ki, belə üsullarla xatirələr tapa bilməz, yaradılır. Siz seansdan başqasının bioqrafiyası və öz əvvəlki diaqnozunuzla çıxacaqsınız. Tez gedin.