07Fəsil 5. Odla müalicə: malyariyadan sulfazinə qədər

Bakıda, iki minlik ilin əvvəlində, şəhərin ən böyük psixiatriya stasionarı olan İkinci Klinik Xəstəxanada internaturaya başladım. İyirmi dörd yaşım vardı. Həvəslə dolu idim və özümü bu peşədə görülən hər şeyi öyrənməli olan gələcək həkim kimi görürdüm. Məni kişilər üçün xroniki psixozlar şöbəsinə təyin etdilər. Orada yüz iyirmi çarpayı vardı. Xəstələr burada illərlə, bəziləri isə onilliklərlə uzanmışdılar.

İlk həftələrdə sulfazinoterapiyanın necə tətbiq olunduğunu gördüm.

Sulfazin. Şaftalı yağında təmizlənmiş kükürdün yağlı süspansiyası. Onu qızdırırlar — dəqiq bədən temperaturuna qədər. Yuxarı yox. Və yavaş-yavaş, millimetr-millimetr, dərin əzələdaxilinə yeridirlər. Dərinin altına. Əzələyə. Dərinliyə. Nə üçün? Cavab elə metodun özündə gizlənib. O, sovet psixiatriyasına 1920-ci illərdə gəlib. Adı — piroterapiya. Odla müalicə. Süni qızdırma vasitəsilə müalicə. Məntiq — qüsursuz. Demək olar ki, əlkimyəvi. Xəstənin bədən temperaturunu qaldır. 39-a qədər. 40 dərəcəyə qədər. Və onda — hərarət. Hərarət mərkəzi sinir sistemini silkələyəcək. Elə silkələyəcək ki, psixoz geri çəkilsin. Qanda qaynayan isti su. Xilas. Remissiya. Belədirmi? Yoxsa süni od şüurdan insana aid nəyisə yandırıb-yaxırdı?

Bunu öz gözlərimlə görürdüm. İki sağrı nahiyəsi. Bəzən — üstəlik hər iki kürək. İnsan bədənində dörd nöqtə. Onları öz adı olan bir fiqurda birləşdirirdilər — “sülfozin xaçı”. Ad demək olar ki, ritual səslənirdi. Əslində, elə də idi. Bir neçə saat sonra ağrı gəlirdi. Dərhal yox — gecikməylə, artıq bildiyin, amma hələ də keçəcəyinə ümid etdiyin hökm kimi. Keçmirdi. Ağrı günlərlə davam edirdi. Temperatur qalxırdı, bədən içdən yanırdı. İnsan qalxa bilmirdi. Hər hansı hərəkət — dönmək, nəfəs almaq, qalxmağa cəhd etmək — iynə yerlərində kəskin bir parıltı ilə səslənirdi. Dərinin altında isə öz işi gedirdi. İri əzələlərdə infiltratlar çökürdü. Təkrar yeridilmələrlə nekroz zonaları yaranırdı. Ölü toxuma. Canlı insanın içində. Və buna müalicə deyilirdi.

Xəstələr bu prosedura birmənalı yanaşırdılar. Ona nifrət edirdilər. Ondan qorxurdular. Onu müalicə yox, cəza kimi qəbul edirdilər. Və tibbi baxımdan onlar bəzi həmkarlarımdan daha çox həqiqətə yaxın idilər.

Çünki iki minlik ildə — mən durub buna baxanda — bütün dünya elmi ədəbiyyatında artıq onilliklər boyu şizofreniyada sülfozinin effektivliyini təsdiqləyən heç bir randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqat mövcud deyildi. Heç biri. Metod klinik ətalətə, sovet dövrünün dərsliklərinə və “belə qəbul olunub”, “belə işləyir”, “nəticəni görürük” kimi sözlərə dayanırdı.

Mən gənc həkim idim. Bütün bunlara baxır və anlayırdım: bu, tibb deyil. Bu, başqa bir şeydir. Bu, keçən əsrin məntiqini təkrar-təkrar canlandıran bir ritualdır. Bu, psixiatriyanın heç bir alternativi olmadığı dövrdən bizə gəlib çıxmış və rəsmi olaraq heç kim tərəfindən ləğv edilmədiyi üçün divarlarımızın arasında ilişib qalmış bir təcrübədir.

Lakin onu tətbiq etməyə davam edirdilər.

Bunun necə baş verdiyini anlamaq üçün XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərinə qayıtmaq lazımdır. Elə bir dövrə ki, «şizofreniya» sözü tibb lüğətlərində təzəcə görünməyə başlamışdı, bu xəstəlik haqqında artıq kifayət qədər çox şey bilirdilər, amma onu nə ilə müalicə etmək lazım olduğunu heç bilmirdilər.

O dövrün psixiatrik klinikalarındakı mənzərə qaranlıq idi. Xəstələr onilliklərlə uzanırdılar. Onilliklərlə! Onlar deqradasiyaya uğrayırdılar. Onlar ölürdülər. İnterkurrent infeksiyalardan. S•••••••••dən. Fiziki tükənmədən. Həkim yanında dururdu. Hərfi mənada yanında. Və praktiki olaraq yalnız bir şey edə bilirdi: təcrid etmək, saxlamaq, müşahidə etmək. Heç bir effektiv dərman yox idi. Psixozlar üçün heç bir psixoterapiya yox idi. Yalnız sedasiya üçün barbituratlar. Və uzun dəhlizlər. Əzab çəkənlərlə dolu dəhlizlər.

1917-ci ildə Vyana Universitetinin psixiatriya professoru Julius Wagner-Jauregg proqressiv paralicin (gec neyrosifilisin) malyariya yoluxdurmaqla müalicəsi haqqında əsərini çap etdirdikdə, bu, tibb aləmində partlamış bomba təəssüratı yaratdı.

Wagner-Jauregg həqiqətən də gözəl iş görmüşdü. XX əsrin əvvəllərində progresiv iflic — qeyri-müalicəli və ölümcül sayılan nevrosifilisin bir növü — insanın beynini təsir edirdi. Bu, psixi xəstəliklərin ən dəhşətli formalarından biri idi: xəstə bir neçə il ərzində ağrılı şəkildə məhv olub ölürdü. Wagner-Jauregg bu cür xəstələri qəsdən qızdırmayla xəstələndirirdi. Qızdırma tutması zamanı yüksələn temperatur sinir toxumasında sifilisin törədicisi olan solğun treponemi məhv edirdi. Bir çox xəstə əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşma əldə edirdi. Bəziləri isə tamamilə sağalırdı.

1927-ci ildə Wagner-Jauregg tibb üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü — bu, psixiatrik müalicə metoduna görə verilən ilk Nobel mükafatı idi. İkincisi — və eyni zamanda sonuncusu — isə lobotomiya üçün veriləcək, bu barədə daha sonra danışacağıq.

Və elə o vaxtdan psixiatriyada belə bir fikir kök saldı: əgər qızdırma neyrosifilisə kömək etdisə, bəlkə digər psixozlarda da kömək edər?

Məntiq yanlış idi. Tamamilə. Ümidsizcəsinə. Proqressiv iflic — infeksiyadır. Onun törədicisi var. Canlı, konkret, toxunula bilən. Bu törədicı temperatur qalxdıqda məhv olur. Hər şey uyğun gəlir. Hər şey işləyir. Şizofreniya — infeksiya deyil. Bu endogen pozuntudur. XX əsrin əvvəlində onun təbiəti haqqında heç nə bilmirdilər. Bu gün yalnız qismən bilirlər. Törədicisi yoxdur. Mövcud deyil. Heç vaxt olmayıb. Amma fikir artıq doğulmuşdu. Psixiatriyanın universal metodu kimi “piroterapiya” fikri. O, ağıllara ölüm tutuşu ilə yapışmışdı. Niyə? Çünki elmi görünürdü. Çünki arxasında Nobel mükafatının kölgəsi ucalırdı. Çünki Nobel laureatı ilə mübahisə etməyə kim cəsarət edər? Onu hər yerə sürüklədilər. Hər klinikaya. Hər palataya. İşləyə bilmədiyi yerə. Müalicə edəcək bir şeyi olmayan yerə. Yanlış müddəa. Qüsursuz reputasiya. Və bədənlərini artıq heç bir səbəb olmadan qızdırma sındıran xəstələr.

1920-ci illərdə danimarkalı psixiatr Knud Şröder süni qızdırma yaratmaq üçün malyariyadan daha sadə və nəzarət edilə bilən bir vasitədən — yağ süspensiyasında steril kükürd inyeksiyalarından istifadə etməyi təklif etdi. Dərman sulfazin adını aldı. Malyariyadan fərqli olaraq, onu xəstənin orqanizmində “becərmək” lazım deyildi; temperaturun 40 dərəcəyə qalxmasına səbəb olmaq üçün bir inyeksiya kifayət edirdi və bu vəziyyət iki-üç gün davam edirdi.

Metod tezliklə Sovet İttifaqına keçdi. 1930-cu illərdə sulfazin sovet psixiatrik xəstəxanalarında geniş və müntəzəm şəkildə tətbiq olunmağa başladı — əvvəlcə şizofreniya və maniakal vəziyyətlərdə piroterapiya vasitəsi kimi, sonralar isə getdikcə daha çox “terapevtik rezistentliyi aşmaq” vasitəsi kimi, yəni digər metodların kömək etmədiyi hallarda istifadə edilirdi.

XX əsrin ortalarında sulfazin daha bir vəzifə qazandı ki, bu barədə susmaq olmaz. O, cəza psixiatriyasının alətinə çevrildi.

Bu tarixi məqamı çoxlarının qələmə aldığına şahidik. Sovet dissidentləri Leonid Plyuş, Vladimir Bukovski, Pyotr Qriqorenko və Viktor Nekipelov — hamısı siyasi baxışları ucbatından psixiatriya xəstəxanalarında saxlanıldıqları dövrlərdən bəhs edir. Öz xatirələrində onlar xüsusilə “sulfozin” adlanan üsula toxunurlar.

Vladimir Bukovski bunu belə təsvir edirdi: şöbədəki sanitarkalar sulfazini intizam aləti hesab edirdilər. Hər hansı “itaətsizlik” — yeməkdən imtina, etiraz cəhdi və ya sadəcə kəskin bir söz — inyeksiya ilə nəticələnə bilərdi. İnyeksiyanın ağrısı o qədər güclü idi ki, xəstə bir neçə gün fiziki olaraq hərəkət edə bilmirdi. Bu, itaətə ehtiyacı olan bir müəssisə üçün mükəmməl idi.

Leonid Plyuşç, riyaziyyatçı və dissident, xatirələrində yazırdı: «Mənə üç kub sulfazin vurdular. Ağrıdan huşumu itirdim. Sulfazin insanın iradəsini qırmaq, onu qorxuya düşmüş heyvana çevirmək lazım gələndə təsirli olurdu».

1984-cü ildə bu ifadələr Vaşinqtonda Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Komissiyasının (CSCE) dinləmələrində təqdim edildi. Amerika psixiatrları sovet sulfazin təcrübəsini araşdıraraq belə nəticəyə gəldilər: metod terapevtik məqsədlərdən çox cəzalandırıcı məqsədlərlə istifadə olunurdu. Onlar inyeksiyaların səciyyəvi nəticələrini qeyd edirdilər: “güclü ağrı, hərəkətsizlik, yüksək temperatur, əzələ nekrozu”.

1983-cü ildə Ümumittifaq Psixiatrlar Cəmiyyəti Ümumdünya Psixiatriya Assosiasiyasından çıxmaq məcburiyyətində qaldı — dünya ictimaiyyətinin sərt tənqidindən sonra qaçılmaz olan xaric edilməni gözləmədən. Formal səbəb psixiatriyadan siyasi məqsədlərlə sui-istifadə idi. Əslində isə — sulfazinin əsas rol oynadığı nəsillər boyu davam edən repressiyalara görə.

1989-cu ildə, yenidənqurma dövründə SSRİ-də sulfozinin tətbiqi rəsmi şəkildə məhdudlaşdırıldı. Sovet Rusiyasında bu üsul tövsiyə olunan metodlar siyahısından rəsmi olaraq çıxarıldı.

Amma 2000-ci ildə Bakıda özüm gördüyüm kimi, əslində o, hələ də tətbiq olunurdu.

Burada səmimi olmaq lazımdır — bu, mövzunun ən həssas tərəflərindən biridir.

2017-ci ildə Siberian Journal of Life Sciences and Agriculture akademik jurnalında israilli psixiatr Roman Bekker və rusiyalı psixiatr Yuri Bıkovun “Sulfazin — SSRİ psixiatriya məktəbinin məhsulu: terapevtik agent, yoxsa cəzalandırıcı psixiatriya vasitəsi?” adlı məqaləsi dərc olundu. Müəlliflər ətraflı tarixi və ədəbi icmal aparmışdılar. Onların mövqeyi belədir: sulfazin qaranlıq reputasiyasına baxmayaraq, təkcə cəzalandırıcı alət deyil, həm də müəyyən, dar klinik vəziyyətlərdə terapevtik rezistentliyi aşmağın mümkün metodudur. Onlar postsovet ölkələrində sulfazinoterapiyanın bu günə qədər tətbiq olunmağa davam etdiyini, üstəlik, onların iddiasına görə, bəzən müsbət nəticə verdiyini göstərən məlumatlar təqdim edirlər.

Onların işi resenziyalı jurnalda dərc olunmuş elmi məqalədir. Onu “təbliğat” kimi kənara atmaq olmaz. Amma tənqidsiz qəbul etmək də düzgün deyil. Və elə burada ilk çat yaranır. Müəlliflər özləri etiraf edirlər: sulfazinlə plasebo nəzarətli tədqiqat aparılmayıb. Heç biri. Müasir metodlarla müqayisəli sınaqlar da mövcud deyil. Bütün sübut bazası klinik müşahidələrdən ibarətdir. Sovet psixiatriyasının onillikləri. İllər, palatalar, minlərlə xəstə. Amma nəzarətli eksperiment yoxdur. Randomizə edilmiş seçmə yoxdur. Kor protokol yoxdur. Müşahidələr. Yalnız müşahidələr.

Ciddi sübuta əsaslanan tibb baxımından bu, effektivliyin sübutu sayılmır. Bu, ən yaxşı halda, nəzarət edilən üsullarla yoxlanılması zəruri olan bir fərziyyə üçün əsasdır. Belə bir yoxlama aparılmayıb.

Onda sual yaranır: əgər metod ciddi sübut bazasına malik deyilsə, güclü ağrı, əzələ nekrozu, yüksək hərarət yaradırsa, xəstələr ondan qorxur və cəza kimi qəbul edirsə, onilliklər boyu repressiya aləti kimi fəal tətbiq olunubsa — 2000-ci və 2010-cu illərdə xəstələrə venadaxili yeridilməsinin əsası nədir?

Düzünü desəm, ətalətlə. «Belə öyrədiblər» prinsipi ilə. «Görürük ki, kömək edir» düşüncəsi ilə. Xəstələrin səs hüququ olmaması ilə.

Bu elmi psixiatriya deyil. Bu, keçmişində ilişib qalmış psixiatriyadır.

Bu fəsilə başladığım xatirəyə qayıdıram.

2000-ci ildə Bakıda sulfazin inyeksiyası hazırlanan o xəstə — üzünü xatırlayıram. Arıq idi, təxminən otuz yaşında. On il idi şizofreniyadan əziyyət çəkirdi və dəfələrlə bu elə xəstəxanada yatmışdı. İndi nə baş verəcəyini bilirdi. Tibb bacısı ampula ilə gələndə o, səssizcə üzü üstə uzandı və başını divara tərəf çevirdi.

O, qışqırmırdı. Etiraz etmirdi. Şikayət etmirdi. Heç bir şeyin dəyişməyəcəyini bilirdi. Bu öyrənilmiş acizlik — bəlkə də sovet və postsovet psixiatriya mədəniyyətində xroniki şizofreniya xəstələrinin ən xarakterik simptomudur. Onlar özlərinə nə ediləcəyini bilirdilər. Bunu dəyişə bilmirdilər. Səssiz qalırdılar.

Pəncərənin önündə dayanıb baxırdım. Gənc həkim, intern. Baş verənlərin elmi əsası olmadığını anlamaq üçün kifayət qədər bilirdim. «Xeyr» deməyə haqqım olmaq üçün isə kifayət qədər bilmirdim — interni heç kim eşitməzdi. Dayanıb susurdum.

Bu mənim sükutumdur. Elə ön sözdə danışdığım sükut. Səssiz razılaşma. Görünməz mexanizm. Keçmişin bütün iyrəncliyinin indiki zamanda işləyə bilməsi üçün o dişli çarxsız mümkün olmazdı. O gün mən onun şərikinə çevrildim. Yüzlərlə gənc həkimin sırasında dayanmışdım. Yanımda — sulfazinin hərarəti ilə qızmış şprislər. Yanımda — insulin kommasının buzlu uçurumuna düşən xəstələr. Yanımda — anesteziyasız elektroşok, əti yandıran. Dayanıb susurduq. Niyə? Çünki belə qəbul olunmuşdu. Çünki mübahisə edəcək kimsə yox idi. Çünki heç kim bizə alternativ göstərməmişdi.

Bu kitab — o cümlədən — bu gecikmiş səssizliyi pozmaq cəhdidir. O zaman deməli olduğum şeyi indi də olsa deyim. Ən azından geridən baxaraq.

1950-ci illərin ortaları. Geri dönüş nöqtəsi. Laboratoriyalarda xlorpromazin sintez edildi — 1952. Xaosu həqiqətən qıran ilk neyroleptik. Və elə bu anda sulfazin inyeksiyaları da daxil olmaqla piroterapiya mənasını itirir. Hər hansı elmi əsas kart evi kimi uçur. Əgər qıfılın açarı varsa, ağlı qızdırma ilə yandırmaq nəyə lazım? Psixiatriyanın nəhayət silahı olur. O, çoxuna kömək edir. Hamıya yox. Və həmişə yox. Amma — kömək edir. Simptomlar geri çəkilir, göz önündə zəifləyir. Hezeyan öz əzabverici kəskinliyini itirir, əti incitməkdən əl çəkir. Halüsinasiyalar seyrəlir. Və xəstələr qaranlıqdan çıxırlar. Onlar həyata qayıda bilərlər.

Qərbi Avropa və ABŞ-də neyroleptiklərin və müasir forması ilə elektrokonvulsiv terapiyanın ortaya çıxması ilə birlikdə sulfosin və digər piroterapiya formaları klinik praktikadan səssizcə uzaqlaşdı. 1960-cı illərin sonuna qədər onlar demək olar ki, tamamilə yox oldu.

Sovet İttifaqında və bəzi postsovet ölkələrində — yoxa çıxmayıb.

Bu mənim əsas fikirlərimdən biridir və istəyirəm ki, aydın səslənsin. Postsovet psixiatriyası bir çox cəhətdən hələ psixiatriya olmayıb. O, hibriddir. İçində dünya psixiatriyasında olan hər şey var: müasir antipsixotiklər, BQX üzrə diaqnostika, protokollar, etika komitələri. Hamısı yerindədir. Amma bu qatın altında başqa bir qat var. Heç kimin təmizləmədiyi keçmiş qatları. Sulfazin. Ayrı-ayrı stasionarlarda hələ də istifadə olunur. İnsulin komaları. Lazımi anesteziya olmadan elektroşok. Dünyanın çoxdan imtina etdiyi, ambulator idarə ilə əvəz etdiyi uzunmüddətli hospitalizasiyalar. Postsovet məkanından kənarda ağlasığmaz təcrübələr. Bayırda — müasir klinika. İçəridə — getməmiş keçmiş. Və bu haradasa deyil. Bu buradadır.

Və burada açıq şəkildə etiraf etməliyik: bu, psixiatriyanın səhvidir. Ümumiyyətlə psixiatriyanın yox. Keçmişindən tam şəkildə imtina edə bilməyən konkret regional formasının səhvidir.

İslahata gedən yol yalnız metodların dəyişdirilməsini tələb etmir. O, mədəniyyətin dəyişməsini tələb edir. Elə bir mədəniyyətin ki, orada gənc həkim qeyri-etik praktika gördükdə susa bilməz. Elə bir mədəniyyətin ki, orada xəstənin səsi və imtina etmək hüququ var. Elə bir mədəniyyətin ki, orada “cəzalandırıcı müalicə” ideyasının özü — hətta onun intonasiyası belə — dərhal rədd edilmə doğurur.

Bu mədəniyyət təsdiqlənməyincə, bizdə yenə də pəncərənin önündə durub susan gənc həkimlər görünəcək. Mənim kimi. Və yenə də üzüstü uzanıb imtina edə bilmədikləri iynəni gözləyən qocalan xəstələr olacaq.

Düsturun izi. Bir çimdik həqiqət — və partlayış. Hərarət həqiqətən də sifilis törədicisini məhv etdi. Amma yalnız bir tək xəstə qrupunda. Yalnız “proqressiv iflic” diaqnozu qoyulanlarda. Və elə burada ölümcül bir həddən artıq ümumiləşdirmə baş verdi: “hərarət ümumiyyətlə psixozları müalicə edir”. Heç bir sübut yoxdur. Yalnız kor-koranə inam. Metod? Malyariya peyvəndləri. Sonra sulfazin. Hərarət naminə hərarət. Tək bir nəzarətli sınaq belə aparılmadı. Sənaye hərəkətə keçdi: yetmiş il “piroterapiya”. Şöbələr. Mərclər. Dərsliklər. Hər şey konveyerdəki kimi. Bəs hesabı kim ödəyirdi? Xəstələr. Bu qızmar işgəncəyə məhkum edilmiş nəsillər boyu xəstələr. Bu kitabın onunla başladığı adam da daxil olmaqla.

Növbəti fəsildə şizofreniyaya dərman axtarışının həmin dövründə doğulmuş daha bir metodu nəzərdən keçirəcəyik. Geniş tətbiq tapmış, sübutsuz bir nəzəriyyəyə əsaslanmış və neyroleptiklər meydana çıxdıqdan sonra köhnəlmiş sayılmış bir metod. Lakin vaxtilə o qədər ümidverici görünürdü ki, onun ixtiraçısı dünya şöhrəti qazandı.

Söhbət Manfred Zakelin insulin koma terapiyasından gedir.