3328-ci fəsil. Nəticə: Əslində kim dəlidir?

Kitab bir fikirlə başlamadı. O, bir iynə ilə başladı. Bakı. İkinci psixiatriya xəstəxanası. İki mininci il. Otaq ki, orada mən — o vaxt gənc həkim-ordinator — dayanıb sulfazin inyeksiyasının hazırlanmasına baxırdım. Xroniki şizofreniyalı pasiyent. Dünya elmi tərəfindən onilliklər əvvəl rədd edilmiş üsul. Onilliklər keçdi. Dünya elmi “yox” dedi — burada hələ də “bəli” deyirdilər. Özündən başqa heç kimə real təhlükə törətməyən bir insan. Budur, o, qarşımda uzanıb. İynə parıldadı. İndi başlayacaq ağrı. İndi baş verəcək mənasızlıq. Bu otağı yadda saxlayın. Çünki sonra oxuyacağınız hər şey məhz buradan boy atır.

Özümə sual verdim: burada kim dəlilik vəziyyətindədir?

İndi, bütün bu kitabı arxada qoyub, bu suala qayıtmaq istəyirəm. Və ona cavab vermək. Daha doğrusu — etiraf etmək ki, bu sualın tək cavabı yoxdur, və bu sadə cavabın mümkünsüzlüyündə — əsas dərsdir.

Dəlilik halında kim olub?

O, burada öz iradəsi ilə uzanmamışdı. Bədənini görünməz qısqaclar sıxırdı. Xəstəliyin qısqacları. Real danışıqla əlaqəni qıran elə həmin şizofreniyanın. Onun iltihablı baxışının arxasında nə baş verirdi? Səslər? Görüntülər? Həkimlər cavabı bilirdilər. O — yox. Beyni ona yalan deyirdi. Qorxusu sinapslarda kimyəvi fırtına idi. Hezeyanı — metafora deyildi. Sınmış neyron zənciri. Dəlilik? Xeyr. Bu, iblis tutması haqda nağıl deyil. Ümidsizliyin seçimi deyil. Bu diaqnozdur. Quru. Dəqiq. Amansız. Belə də olur. Beyin sıradan çıxır. Ağciyərlər sətəlcəmdə olduğu kimi. Mədəaltı vəzi diabetdə olduğu kimi. Damarlar insultda olduğu kimi. Yalnız burada hədəf — realığın özüdür. Və “mən”lə dünya arasındakı sərhəd yavaş-yavaş əriyir. Xəstəliyin turşusunda.

Yanında dayanan həkimlər deyil. Onlar da mənim kimi mütəxəssis idilər. Diplomları vardı. Təhsil almışdılar. Etdikləri işə inanırdılar. Onlar klinik dəlilik vəziyyətində deyildilər — heç bir psixiatr onların heç birinə “psixoz” diaqnozu qoymazdı.

Amma onlar dəliliyə struktur baxımdan yaxın bir şey edirdilər — elmi əsası olmayan bir üsulu sistemli şəkildə tətbiq edirdilər və onun faydalılığına tam əmin idilər. Universitetlərdə öyrədilənlərlə praktikada etdikləri arasındakı ziddiyyəti görmürdülər. Dünya elmi ictimaiyyətinin nöqteyi-nəzərindən anomaliya olanı onlar normal sayırdılar.

Bu — ayrı bir beynin dəliliyi deyil. Bu — sistemin dəliliyidir. İllər boyu təkrarlanan, özünü düzəltməyə qadir olmayan, korporativ həmrəylik və institusional ətalətlə qorunan kollektiv səhv.

Pəncərə yanındakı mən, gənc ordinator deyil. Mən təcrübəsiz, gənc idim, baş verənləri dayandırmaq hüququm və imkanım yox idi. Baxırdım və susurdum. Sükutum, ən kiçiyi və ən zəifi olduğum sistemdə sağ qalma aktı idi.

Amma mənim susmaqım da həmin sistemli xəstəliyin bir hissəsi idi. Hər bir gənc həkim, hər bir rezident, hər bir gənc işçi köməyin standartları pozulanda susaraq kollektiv xəstəliyə töhfə verir. O zaman mənim susmağım bağışlanıla bilərdi, çünki nə edəcəyimi bilmirdim. Amma bu gün, bilə-bilə susmaq qəbul olunmazdır. Buna görə də bu kitabı yazıram.

Bu günlərdə dəlilik

Bu səhnə iyirmi beş il əvvəl baş verdi. O vaxtdan bəri çox şey dəyişdi.

Yaxşı ki, çox şey dəyişdi: sovet sonrası klinikaların əksəriyyətində sulfazin artıq tarixə qarışdı. Psixiatrik köməyin beynəlxalq standartları tədricən bizim regionda tətbiq olunur. Gənc həkimlər dünya ədəbiyyatına daha geniş çıxış əldə edirlər. Xəstələr getdikcə öz hüquqlarını daha yaxşı bilirlər. Etik kodekslər, Madrid bəyannaməsi, WPA 2020 Kodeksi — bunların hamısı istəyən hər kəs üçün əlçatandır. Şizofreniya üçün farmakoterapiya inkişaf edib: ikinci və üçüncü nəsil antipsixotiklər daha az yan təsirlə tətbiq olunur.

Lakin pis dəyişdi: keçmiş sistemli çılğınlıq — sovet psixiatriyasının çılğınlığı — yerini yenisinə verdi. Bu çılğınlıq tibbdən kənar olsa da, eyni xəstələrə yönəlmişdir. “Yerləşdiricilər”, teta-hillər, reqressologlar, “benzərsiz metodların müəllifləri”, “əsil şəfaçılar”, “nəsli yaddaş üzrə mütəxəssislər”, “tez xoşbəxtlik vəd edən körfərlər”. Sosial şəbəkələrdə milyonlarla abunəçi. İllik milyardlarla rubl. Yüz minlərlə xəstə, əvəzinə müalicə alaraq, onların həqi vəziyyətini daha da pisləşdirən saxta müalicə alırlar.

Çılğınlığın pandemiyası formasını dəyişdi, amma azalmadı. Daha geniş yayıldı. Daha dərin nüfuz etdi. Daha çevik oldu. Daha aldadıcı hala gəldi.

Oxucuya üç sual

İndi isə — bu kitabı bağlayarkən özünüzə cavab verməyinizi istədiyim üç sual.

Kim daha çox təhlükədədir: bağlı palatada səslər eşidən, antipsixotik qəbul edən və bir neçə həftədən sonra reallığa qayıdan adam — yoxsa hər gün yüz minlərcə izləyiciyə “nəslin sahəsini oxuduğunu” bildirən və onun vəziyyəti heç vaxt remissiyaya çıxmayacaq adam — çünki bu diaqnoz qoyulmur, uğur kimi görünür və hər yeni müştəri ilə daha da güclənir?

Cəmiyyət üçün hansı daha təhlükəlidir: həftədə qırx beş dəqiqə öz hisslərini peşəkar ilə müzakirə edən depressiv xəstə — yoxsa milyonlara “rəsmi tibbin bir hiylə olduğunu” bildirən və bu milyonları əhatə edən qanunlar qəbul edən hakimiyyətli insan?

Yaxınlar üçün kim daha təhlükəlidir: dərman qəbul edən və həkim müayinəsində olan şizofreniya xəstəsi — çox vaxt əla həyat yoldaşı, valideyn, işçi — yoxsa sosial şəbəkələrdən gördüyü məsləhətlərə əsasən ilk psixozlu uşağı psixiatr yerinə reqressolog aparan “normal” valideyn?

Bu üç cütün hamısında cavab eynidir. Və hər üçündə bu cavab minilliklər boyu cəmiyyətin yanlış şeydən qorxmaq vərdişinə ziddir.

Təqdim etdiyim dəlilik tərifi

Bu tərifi birinci hissənin intermediyosunda vermişdim — bütün diplomlardan, mükafatlardan və qiymət siyahılarından əvvəl. İndi, arxasında bütöv bir kitab dayandığı üçün burada onu təkrarlayıram.

Dəlilik — klinik mənada — insanın reallıqla əlaqəsini və adekvat fəaliyyət qabiliyyətini pozan bir sindromdur.

Dəlilik — bu kitabın adında istifadə etdiyim geniş mənada — reallığın sistematik, davamlı, özünü düzəltməyə məruz qalmayan inkarıdır ki, bu da həm daşıyıcısına, həm də ətrafındakılara zərər vurur.

İkinci — geniş — tərifə görə, hər kəs dəlidir: — göstərilməsi fiziki cəhətdən qeyri-mümkün olan xidmətləri sistematik şəkildə satan; — sübutlardan asılı olmayaraq, öz inanclarının xeyrinə elmi faktları sistematik şəkildə inkar edən; — öz təcrübələri ilə başqa insanlara zərər vuran, lakin bunu “öz missiyası”, “istedadı”, “peşəsi” ilə əsaslandıran; — ətrafında onu tənqiddən qoruyan ardıcıllar dairəsi yaradan; — öz səhv ehtimalını nəzərdən keçirməyə qadir olmayan.

Bu tərifə görə — psixiatrik klinikaların bəzi pasiyentləri dəli deyillər. Onlar xəstədirlər, amma xəstə olduqlarını bilirlər. Müalicəni qəbul edirlər. Öz reallıqlarını düzəldirlər. Öyrənirlər.

Lakin psixiatrik klinikalardan kənarda olan bəzi insanlar — sərbəst yaşayan, uğurlu, məşhur, varlı — bu sözün tam mənasında dəlidirlər. Onlar tibbi meyarlara görə xəstə deyillər. Amma reallığa ağıllı münasibət meyarlarına görə qeyri-normaldırlar. Və onlar — klinika pasiyentlərindən fərqli olaraq — öz vəziyyətlərini fəal şəkildə başqalarına yoluxdururlar.

Mənim öz mövqeyim

Mən psixiatr həkiməm. Xəstəlikləri müalicə edirəm. Mən siyasətçi deyiləm. Məsih deyiləm. Bütün suallara cavabım yoxdur.

Yalnız bir şeyi bilirəm. Hər gün qarşımda eyni dram oynanılır. Artıq son ümiddən başqa hər şeyini itirmiş insanlar qarşımda otururlar. Həyatları dağıdılmışdır — amma xəstəlik tərəfindən deyil. Yalan tərəfindən. Təqlid tərəfindən. Aldatma tərəfindən. On il. On beş il. İyirmi il. İki onillik onlar korlar kimi dairəvi şəkildə gəzib, yanlış qapıları döydülər. Görünməz saatlar saniyələri, dəqiqələri, illəri sayırdı. Yüz minlərlə. Milyonlarla rubl — tər və qanla qazanılmış pullar — boşluğa getdi. İşləməyən xidmətlər ödənildi. Dünyada heç bir güc bu illəri geri qaytara bilməz. Heç vaxt. Yanlarında isə — onların övladları. Taleləri yumruqda əzilmiş kağız kimi əyilib-bükülmüş uşaqlar. Onları ezoterik təcrübələrin zəhəri ilə zəhərlədilər — valideynlər özləri də anlamadan ailələrini bu zəhərlə zəhərləyirdilər. İtirilmiş illər. Onlar əbədi olaraq getdi. Artıq onları qaytarmaq mümkün deyil. Heç vaxt.

Və bu insanların hər birinin arxasında — onları “müalicə edən” həmin influenserlərin yüz minlərlə izləyicisi dayanır. Və hər gün yeni izləyicilər qazanan minlərlə başqa eyni influenser.

Bu — bir epidemiyadır. Metaforik deyil. Real, real həyat itkiləri və real iqtisadi zərərlərlə. Və real, lakin hələ ki həyata keçirilməmiş dayandırma imkanı ilə.

Oxucuya xahişim

Bu səhifəni gözünüzün önündə tutursunuz. Oxuyub bitirdiniz. Bəs niyə? Bu kitab sizi buraxmadı. Deməli, nəsə sizi dərindən yaraladı. Dərinizə işlədi. Bəlkə siz özünüz bu qaranlıqdan keçmisiniz. Burada təsvir olunanların içdən necə yandırdığını hiss etmisiniz. Bəlkə yaxınınız bu uçuruma düşüb — siz isə onun genişlənmiş göz bəbəklərinə baxıb orada bir səs axtarmısınız. Bəlkə də siz həmkarısınız. Psixi sağlamlıq sahəsində peşəkarsınız. Hər gün onların arxasınca qapını bağlayan adamsınız. Ya da yeniyetməsiniz — daha yolun əvvəlindəsiniz, amma yaxınlaşan dumanın soyuğunu artıq duyursunuz. Siz valideynsiniz — əllərinizi arxanızda yumruq düyünləyib övladınız üçün narahat olan. Siz jurnalistsiniz, siyasətçisiniz, müəllimsiniz. Onların yaşayacağı dünyanı formalaşdıran adamsınız.

Bu mövqelərin hər hansında olsanız da, nəsə etmək imkanınız var. Ən sadəsi — bu kitabı bir adama danışmaq: ona, kimin üçün bu kitab bir neçə il ömür qazandıra və ciddi məyusluqlardan xilas edə bilər. Daha çətini — açıq çıxış etmək: auditoriyanız varsa, hətta ən kiçiyi olsa da, onunla elmi baxışı paylaşın. Daha da çətini — öz peşə sahənizdə fəaliyyət göstərmək: həkimsinizsə — daha yaxşı müalicə edin, müəllimsinizsə — daha dəqiq öyrədin, jurnalistsinizsə — daha hərtərəfli yoxlayın, hüquqşünas və siyasətçisinizsə — qaydaları dəyişin.

Ən çətini isə müqavimətlə üzləşəndə geri çəkilməməkdir. Və siz onunla mütləq üzləşəcəksiniz. Pandemiya dəliliyi sənayesi nəhəng və gəlirli bir sahədir. Onun müdafiəçiləri fəal və aqressivdirlər. Sizi dözümsüzlükdə, hissləri təhqir etməkdə, totalitarizm, yalan elm (ironikdir — məhz bunda) və cəhalətdə ittiham edəcəklər. Əllərindən gələn bütün ritorik üsulları işə salacaqlar. Çünki onların iqtisadi modeli sükuta bağlıdır.

Geri çəkilməyin. Sadəcə — danışmağa davam edin.

Son söz — xəstələrə

Bu kitabda yazdığım o insan sizsinizsə: narahatlıq, depressiya, OKB, psixoz, ailə problemləri və ya travma ilə yaşayan xəstə. Elə bir xəstə ki, indi düşünür: «Mən pisəm. Hara getdiyimi bilmirəm. Bu kitabı oxumuşam və psixiatr Kenan Rəhimov deyir ki, əsl mütəxəssisə getmək lazımdır. Bəs mən necə bilim kim əsl mütəxəssisdir?»

Qısaca cavab verməyimə icazə verin — tam cavabı isə bu kitabın sonundakı əlavədə tapın. Orada «Əsl mütəxəssisi necə tanımaq olar» adlı yoxlama siyahısı və qırmızı xəbərdarlıq işarələrinin siyahısı toplanıb. O, fotoşəklini çəkmək, göndərmək və divardan asmaq üçün yazılıb.

Burada əsas olanı deyim. Əsl mütəxəssis möcüzə vəd etmir və tələsmir. Onun diplomu dövlət reyestrində yoxlanıla bilər; onun metodları elmə aiddir, şəxsən özünə yox; onun kabinetində nəsil proqramlarına, enerjilərə və keçmiş həyatlara yer yoxdur. O, yan təsirlər barədə açıq danışır, sizi qorxu içində saxlamır və sizdə vəhyə ehtiyacı olan birini deyil, tərəfdaş görür.

Əgər belə bir insan tapmısınızsa, bu böyük bəxtiyarlıqdır. Onunla işləyin. Əgər ilk cəhdində tapmasanız da, axtarışı davam etdirin: ikinci, üçüncü dənəmə normal haldır.

Amma “yerləşdirmə” ustasına getməyin. Reqressoloqa getməyin. Teta-müaliciyə getməyin. “Nəsil yadigarlığı mütəxəssisi”nə getməyin. “Ekstrasenslər Döyüşü” şoumeninə getməyin.

Sənin həyatın onların biznes modeli deyil.

Son səhnə

Mən Bakının iki nömrəli xəstəxanasına qayıdıram. 2000-ci ilə. Bu kitabın başlanğıc səhnəsinə.

Xəstəyə iynə vurdular. O, üzüstə uzanıb gözlərini sıxacaq — sonrakıları bilir, burda ilk ili deyil. Bir neçə saatdan sonra qızdırma başlayacaq. Sonra isə üç gün ərzində sızısı keçməyən dörd ağrı nöqtəsi. Palata kafur və xlor iyi ilə dolub. Pəncərənin altında isə adi bir Bakı günü, xəstəxana həyətində kimsə paltar asır.

Pəncərədə gənc həkim dayanıb. İyirmi dörd yaşı var. Başa düşür — artıq başa düşür ki, indi ediləcək şeyin tibblə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bunu demək üçün lazım olan bütün sözlər ondadır. Amma heç birini demir.

İyirmi altı il. İyirmi altı ildir ona baxıram — və iyirmi altı ildir ki, yaxınlaşıb soruşa bilmirəm: niyə susursan? Cavabı bilirəm. Həmişə bilirdim. Cavab — mənəm. O susur, çünki kiçikdir. Çünki qaydalar belədir. Çünki bu sistemdə sual — küstahlıqdır. Küstahlıq isə cəzalandırılır. Nöqtə. Dəlilik düsturu budur. Bunu yadda saxlayın, çünki o, yalnız əməl edənlərin üzərində deyil, yanında duranların, baxanların və səssiz qalanların üzərində qurulub. Səssizlik — onun oksigenidir.

O palata artıq yoxdur — tanış olduğum formasında. Sulfazin bizim şöbələrdən çıxıb; hər yerdə dəyil, dərhal yox, amma çıxıb. O xəstənin isə çoxdan dünyasını dəyişdiyinə əminəm. Onun adını bilmirəm. Bu kitabı ona həsr etdim — onun üçün edə biləcəyim yeganə şey budur və bu utanc doğuracaq qədər azdır, amma o palatada duranlardan heç kimin onun üçün etdiyindən daha çoxdur.

Yaxınlarda öz klinikamızda, təhlil zamanı gənc həkim-klinikant əlimi qaldırıb, hamının qarşısında, sakitcə, meydan oxumaqdan uzaq şəkildə soruşdu: “Bəs ikinci preparatı nə əsasla əlavə etdiniz? Hansı məlumatlara əsasən bu halda kombinasiya monoterapiyadan üstündür?”

Hiss etdim ki, o sistemdən gələn reflekslə içinə anlıq bir qəzəb qalxır: necə cürət edir. Və sonra, onu örtüb basdıran, iyirmi altı il çalışdığım hədəf budur: cürət etməlidir. Kiçiyin böyükdən soruşması küstahlıq deyil. Bu, tibbin immun sistemidir. Klinikanı sektadan, kafedranı dindarlıq dərnəyindən, üsulu düsturdan ayıran yeganə şeydir.

Onunla məlumatları müzakirə etdik. Bir nöqtədə haqlı olduğunu gördük və sxemi düzültdik. Xəstə bunu heç vaxt öyrənməyəcək — sadəcə bir az daha tez yaxşılaşacaq.

Bu, 2000-ci ilə cavabımdır. Bu kitab deyil — kitab yalnız izahdır. Cavab — səslə soruşulan həmin sualdır. Pəncərədəki gənc həkim nəhayət danışdı. Buna iyirmi altı il çoxdu və o, mənim səsimlə danışmır — bu isə daha düzgündür.

Otuz əsr. Otuz əsr boyu bəşəriyyət kəllədə deşik açıb — əzab çəkənin başından orada olmayan bir şeyi çıxarmaq üçün. Trepan. Xaç. Skalpel. İnsulin. Buz baltası. Kükürd. Fiurkalar. Efirlər. Səkkiz alət. Bir nəticə. Deşik yanlış yerdə açılırdı. Hər dəfə — yanlış yerdə. Çünki çıxarılmalı olan xəstənin beynində oturan şey deyildi. Müalicə edənin beynində oturan şey idi. Əminlik. Yoxlanılmadan.

Nəhayət onun üçün bir çıxış yolu tapıldı. Bu yol trepan tələb etmir. Uca səslə verilən sual və ona verilən dürüst cavab tələb edir.

Sual verin. Əsas tələb edin. Pəncərənin önündə susmayın.

Və o zaman kəllədəki deşiklər — hamısı, hər cürü, bütün formaları ilə — nəhayət lazımsız olacaq.

Kenan Rəhimov psixiatr, psixoterapevt Bakı, 2026