20Fəsil 17. Hippokratdan Madridə: peşə etikasının doğuşu

İyirmi yaşımda Hippokrat andının kağız üzərində çap olunmuş halını ilk dəfə gördüm. Bu, Bakı Tibb Universitetində, dekanatın dəhlizində, şüşəli çərçivədə idi. Adi bir kağız vərəqi — saralmış, tipik dövlət şrifti ilə. Və üç abzas mətn ki, o vaxt mənə izah etdilər, son iki min beş yüz il ərzində tibb peşəsinin etikasını müəyyənləşdirib.

«Müalicə üsullarını xəstələr üçün faydalı hesab edərək, gücüm və düşüncəm çərçivəsində tətbiq edəcəyəm; hər hansı zərər və haqsızlıqdan çəkinəcəyəm. Məndən istənilən zəhərli vasitəni heç kimə verməyəcəyəm və belə bir niyyətin yolunu da göstərməyəcəyəm… Daş kəsmə əməliyyatını icra etməyəcəyəm, bunu bu işlə məşğul olan adamlara buraxacağam. Hansı evə daxil olsam, xəstənin xeyrinə daxil olacağam; hər hansı qəsdən, haqsız və dağıdıcı niyyətdən uzaq olacağam… Müalicə zamanı — yaxud müalicəsiz — insan həyatına dair heç vaxt açılmamalı olan nə görsəm və ya eşitsəm, bu kimi şeyləri sirr sayaraq susacağam».

Bu, yunan ənənəsində eramızdan əvvəl V–IV əsrlərdə yaşamış Koslu Hippokrata aid edilən mətnin bir parçasıdır. Müasir tibb tarixçiləri hesab edirlər ki, bu andı tam şəkildə Hippokratın özünün yazdığı ehtimalı azdır; onun az-çox son redaksiyası daha sonra, ellinizm dövründə formalaşıb. Amma məsələ dəqiq müəllifliyin müəyyən edilməsində deyil. Məsələ ondadır ki, hələ iki min beş yüz il əvvəl həkimlər xəstədən xahiş olunsa belə, nəyi etməyəcəklərini formalaşdırmağa çalışırdılar.

Zəhər yazmayacağam. Qadağan olunmuş üsulla abort etməyəcəyəm. Xəstəmlə cinsi əlaqədə olmayacağam. Eşitdiklərimi sirr saxlayacağam. Biliksiz olduğum metodlardan istifadə etməyəcəyəm.

Sadə prinsiplər. Və — bu fəsildə görəcəyimiz kimi — bəşəriyyətin psixiatriya sahəsində özünün qısa elmi tarixi boyunca demək olar ki, daim pozduğu prinsiplər.

Yeni dövrdə Hippokrat andının ilk genişləndirilməsi. Qədim məcəlləyə toxunmağa kim cəsarət etdi? Mançesterli ingilis həkim Tomas Persival. 1803-cü il. Onun qələmindən uzun və ağır adlı bir kitab çıxır: “Tibbi etika, yaxud Həkimlərin və cərrahların peşəkar davranışı üçün uyğunlaşdırılmış institutlar və göstərişlər məcəlləsi”. Bu, tibbi etikanın ilk müasir sistemli məcəlləsidir. Mançester xəstəxanalarının dəhlizləri. Münaqişələrə qapanmış həkimlər. Persival məhz onlar üçün yazır. Məqsədi xaosu nizama salmaqdır: həkimlərin bir-biri ilə, xəstələrlə, ictimaiyyətlə münasibətləri. Və burada — zərbə. Adi qaydanın ifşası. Məhz Persivalda ilk dəfə xəstənin məlumatlı razılığı tələbi meydana çıxır — müasir terminologiya ilə desək. Həkim artıq tanrı deyil. Xəstə öz bədəni haqqında həqiqəti öyrənir və öz taleyini özü həll edir.

1847-ci ildə yaradılan Amerika Tibb Assosiasiyası Tomas Percivalin əsərinə istinad edərək ilk Etik Kodeksini qəbul etdi. Bu əhəmiyyətli bir addım idi: tarixdə ilk dəfə böyük bir peşəkar cəmiyyət vahid qaydalara riayət etməyə öhdə götürdü.

Lakin XX əsrin əvvəllərində dəhşətli bir çat ortaya çıxdı: ən hörmətli məcəllələr belə, həkimlər total təzyiqin pəncəsinə düşəndə toz-torpağa çevrilir. 1930–40-cı illər. Alman tibb elitasının əhəmiyyətli hissəsi — Hippokrat andını dilinə gətirən o adamların özü — qaranlığa addım atdı. Onlar T4 proqramının bir hissəsinə çevrildilər. Ruhi xəstələrin, inkişafdan geri qalmış uşaqların, qocalar evlərindəki yaşlıların kütləvi öldürülməsi. 1939-cu ildən 1941-ci ilə qədər. Xüsusi mərkəzlər — Hadamar, Grafeneck, Hartheim və başqaları. Orada insanları qaz kameralarına doldururdular. Yetmiş min həyat boğucu havada əriyib yox oldu. 1941-ci ildə proqram rəsmi olaraq bağlandı. Amma öldürmə mexanizmini əmrlə dayandırmaq olarmı? Öldürülmələr davam etdi. Mərkəzləşməmiş şəkildə. Səssizcə. Xəstəxana palatalarında. Ölüm inyeksiya və aclıq şəklində gəldi. Daha yüz min həyat.

Bunu marjinallar etmirdi. Bunu psixiatriya professorları, klinikaların baş həkimləri, universitet müəllimləri edirdi. Onların bir qismi səmimiyyətlə inanırdı ki, “irq gigiyenası” kimi mühüm bir vəzifəni yerinə yetirir. Bir qismi isə sadəcə tabe olurdu. Hippokrat andı heç bir şeyə mane olmadı.

İkinci dünya müharibəsindən sonra gördüklərindən sarsılan dünya tibb ictimaiyyəti yeni bir etika qurmağa cəhd etdi — bu dəfə beynəlxalq mexanizmlərlə.

AZ MƏTNİ /1947-ci ildə Nürnberq Kodeksi qəbul edildi – klinik tədqiqatlar etikasının əsasını təşkil edən on maddə. Kodeksin birinci maddəsi belə deyirdi: “İnsan iştirakçısının könüllü razılığı tamamilə zəruridir”. Nürnberqdən sonra bu artıq ümumi həqiqətə çevrildi. Nürnberqdən əvvəl isə belə deyildi.

1948-ci ildə Dünya Həkimlər Assosiasiyası Cenevrə Bəyannaməsini qəbul etdi – bu, Hipokrat andının müasir versiyası idi. 1964-cü ildə isə Assosiasiya Helsinki Bəyannaməsini təsdiqlədi ki, bu da indiyədək biomediki tədqiqatların etik normaları üzrə beynəlxalq standart olaraq qalır.

Lakin psixiatriya üçün bu kifayət deyildi. Psixiatriya — tibbin xüsusi sahəsidir. Burada həkim yalnız xəstənin bədəni barədə deyil, həm də onun azadlığı (məcburi hospitalizasiya), iradəsi (dərman sedasiyası), hüquqları (fəaliyyət qabiliyyəti) barədə qərar qəbul edir. Və məhz burada — ilk beynəlxalq etik standartların yaradıldığı dövrdə — XX əsrin ən qaranlıq səhifələrindən biri açılırdı.

Biz artıq sovet cəza psixiatriyasından danışmışıq. Leonid Plyuşşun Serbski İnstitutundakı işi. General Qriqorenkonun işi. “Ləng gedən şizofreniya xəstələri” elan edilən yüzlərlə, minlərlə insan xüsusi psixiatrik xəstəxanalara düşdü və orada terapevtik dozaları aşan haloperidol, sulfazin xaçları, məcburi insulin aldılar. Bunların hamısını həkimlər edirdi. Tibb diplomu, professor dərəcəsi, elmi adı olan həkimlər. Onların hamısı Hippokrat andı içmişdi.

1970-ci illərin əvvəllərinə qədər Qərb tibb ictimaiyyəti “dəmir pərdə”nin arxasında nələr baş verdiyi barədə kifayət qədər məlumat əldə etmişdi. Qismən dissidentlərin özlərinin nəşrləri sayəsində — Vladimir Bukovskinin toplusu, Pyotr Qriqorenkonun əsərləri, Semyon Gluzmanın ifadələri. Qismən jurnalist araşdırmaları sayəsində. Qismən Qərbə mühacirət etmiş sovet psixiatrlarının ifadələri sayəsində.

Ümumdünya Psixiatriya Assosiasiyasının — WPA (World Psychiatric Association) — reaksiyası əvvəlcə zəif idi. 1961-ci ildə yaradılmış WPA-nın hələ aydın etik sənədləri yox idi. Nizamnamələri, ümumi bəyanatları vardı, lakin istinad edilə biləcək kodeksi yox idi.

1977-ci ildə Havay adalarında keçirilən WPA-nın VI Konqresində bu çatışmazlıq aradan qaldırıldı. Baş Assambleyada Havay Bəyannaməsi qəbul edildi — tarixdə ilk dəfə məhz psixiatrlara ünvanlanmış etik kodeks.

Havay Bəyannaməsi on bənddən ibarət idi. Onun müəllifi Karolinska İnstitutundan isveçli tibb etikası professoru Klarens Blumkvist idi. Birinci bənd SSRİ-də baş verənlərə birbaşa reaksiya idi: o, psixiatriyadan siyasi məqsədlərlə sui-istifadəni — psixiatrik diaqnozlardan və metodlardan fikir ayrılığında olanları təqib etmək üçün istifadəni pisləyirdi.

Havay Bəyannaməsi bu gün öz-özünə aydın görünən, lakin 1977-ci ildə inqilabi sayılan bir neçə fundamental prinsip formalaşdırdı:

— Psixiatriyanın məqsədi psixi pozuntuları müalicə etmək və psixi sağlamlığa xidmət etməkdir. Siyasi nəzarət deyil. Sosial gigiyena deyil. “Yenidən tərbiyə” deyil.

— Psixiatr pasiyentə həmkarına göstərdiyi hörmətlə yanaşmalıdır. Terapevtik münasibətlər qarşılıqlı etimada əsaslanır.

— Pasiyentin məlumatlı razılıq əsasında müalicəsi barədə qərar qəbul etmək hüququ var.

— Məcburi müalicə yalnız o halda caizdir ki, xəstə öz xəstəliyi üzündən qərar qəbul etmək iqtidarında olmasın və müalicə həyati zərurət daşısın. Belə hallar müstəqil araşdırmaya açıq olmalıdır.

— Xəstədən alınan məlumatın məxfiliyi mütləqdir; yalnız nadir, dəqiq müəyyən edilmiş istisnalar (başqalarının həyatı üçün təhlükə) bundan kənardır.

— Psixiatr öz peşə imkanlarından insan ləyaqətini hər hansı şəkildə alçaltmaq üçün istifadə etməməlidir.

Havay Bəyannaməsi hüquqi baxımdan məcburi sənəd deyildi. Lakin o, milli psixiatriya cəmiyyətlərinin dövlətlərlə mübahisələrində istinad edə biləcəyi mənəvi standarta çevrildi.

Honolulu konfransından dərhal sonra SSRİ Psixiatrlar və Narkoloqlar Ümumittifaq Cəmiyyətinə təzyiq kəskin şəkildə gücləndi. 1983-cü ildə, Vyanada keçiriləcək WPA növbəti konqresinin ərəfəsində — gündəlikdə sovet psixiatriyasının WPA-dan çıxarılması məsələsi duranda — sovet cəmiyyəti könüllü olaraq özü ayrıldı. Bu, əslində, etiraf idi — istəməsə də.

1989-cu ildə, yenidənqurma başladıqdan sonra, sovet tərəfi ilk dəfə siyasi sui-istifadə faktını açıq şəkildə etiraf etdi və readmissiya prosedurlarına razılıq verdi. 1991-ci ildə SSRİ-yə səfər edən beynəlxalq ekspert qrupu açıq sui-istifadə formalarının dayandırıldığını təsdiqlədi. Sovet cəmiyyəti WPA-ya qaytarıldı.

Bu, beynəlxalq elmi-etik birliyin dövlət zorakılığı üzərində qazandığı nadir qələbələrdən biri idi. Tam deyildi — cəza psixiatriyasının nəticələri hələ uzun müddət hiss olundu və postsovet məkanında hələ də hiss olunmaqdadır. Amma presedent kimi — bu, dünya psixiatriyasının dövlətə «yox» dediyi an idi.

1990-cı illərin ortalarına doğru mənzərə aydınlaşdı. Havay Bəyannaməsi — zahirən nə qədər monolit görünsə də — çat verdi. Bəli, o, sovet cəza psixiatriyasına qarşı mübarizənin dar kontekstində qalxan oldu. Amma köhnə düşmənin kölgəsi çəkildi, qaranlıqdan isə yeni təhlükələr üzə çıxdı: evtanaziya, ölüm hökmü və tətiyin səsi — ki, orada həkim də iştirak edir, genetik tədqiqatlar — həyat kodunun özünə müdaxilə, əczaçılıq sənayesi ilə qovuşma, həkimlə xəstəni ayıran sərhədin aşınması. Bu məsələlərin heç birini Havay Bəyannaməsi açıq şəkildə əhatə etmirdi. Mətn qəbir sükutu saxlayırdı.

1993-cü ildə Rio-de-Janeyroda keçirilən Ümumdünya Psixiatrlar Konqresində WPA öz Etika Komitəsinə yenilənmiş və genişləndirilmiş sənəd hazırlamağı tapşırdı. İşə Argentinalı Auqusto Kastanyolli-Bubis rəhbərlik etdi, sonra onu Misirli Əhməd Okaşa davam etdirdi. Sənəd bir neçə redaktə mərhələsindən və milli cəmiyyətlərlə, WPA Şurası və İcra Komitəsi ilə razılaşdırmadan keçdi.

1996-cı ilin avqustunda, Madriddə keçirilən X Ümumdünya Psixiatrlar Konqresində Psixiatriyada Etik Təcrübə Standartları haqqında Madrid Bəyannaməsi qəbul edildi.

Madrid Bəyannaməsi Havay Bəyannaməsindən xeyli genişdir. O, yeddi ümumi rəhbər prinsipi və konkret situasiyalara dair bir sıra xüsusi bölmələri əhatə edir. Əsas müddəaların bəzilərini sadalayaq.

Xəstənin muxtariyyəti. Xəstə terapevtik prosesdə tərəfdaşdır. O, öz xəstəliyi, təklif olunan müalicə, onun alternativləri, riskləri və perspektivləri barədə məlumat almaq hüququna malikdir. Müalicə qərarı birgə qəbul edilir.

Klinik münasibətlərin sərhədləri. İncə qırmızı xətt. Madrid Bəyannaməsi bu tabuya birbaşa və birmənalı şəkildə hücum edir: psixiatrla xəstə arasında cinsi əlaqə qəti qadağandır. Bəs niyə? Tapmacanın özü sənədin formulunda gizlənir. «Xəstənin razılığı psixiatrın xəstə haqqında malik olduğu biliyi və psixiatra xəstə üzərində xüsusi səlahiyyət verən güc differensialı ilə ləkələnmiş sayılır». Bilik — silah. Güc — rıçaq. Bu şəraitdə razılıq qəddar istismara bərabərdir. Gizli cinsi dinamika. O, hər hansı münasibətin kölgəsində için-için yanan fitil kimi döyünür. Amma xəstə terapevtin kabinetinə addım atan kimi bu gizli qığılcım alovlanır və aşkara çıxır. Əgər terapevt bu odu lazımınca idarə etməzsə, alov xəstəni içdən yandırır və onu əzaba məhkum edir. Terapevt həddi aşanda ağrı dözülməz olur. Yoldan çıxaran ifadələr işlədir. Yersiz baxışlar atır. Hər söz — zəhər, hər jest — ipəkdən kəmənd. Buna görə də bəyannamənin hökmü heç bir boşluq qoymur. Heç bir şəraitdə psixiatr xəstəsi ilə hər hansı formada cinsi davranışa girməməlidir. Heç bir bəraət yoxdur. Bu davranışın xəstə tərəfindən, yoxsa terapevtin özü tərəfindən başladılmasından asılı olmayaraq.

Bu — birbaşa və qəti normadır. Heç bir yozum yoxdur. Heç bir yarımton yoxdur. O, yalnız aktın özünü deyil, belə bir aktın mümkün ola biləcəyi atmosferin nəfəsini belə qadağan edir. Təkcə cari xəstə ilə deyil, bir sıra yurisdiksiyalarda keçmiş xəstə ilə də. Məsələn, ABŞ-da əksər ştatlarda psixiatr həkimin xəstəsi ilə cinsi əlaqəsi artıq etik xəta deyil, cinayət məsuliyyəti doğuran əməldir. Qanun onu cinsi zorakılığa bərabər tutur. Tapmaca nədədir? Niyə bu qədər sərt? Cavab terapiyanın öz təbiətində gizlənir. Güc asimmetriyası. Görünməz, amma mütləq olan əyilmə. Terapevtik münasibət — əsl razılığın sadəcə mövcud ola bilməyəcəyi bir tələdir. O mümkün deyil.

Evtanaziya, işgəncə, ölüm hökmü. Madrid Bəyannaməsi aydın mövqe tutur: psixiatr evtanaziyada iştirak edə bilməz (xəstənin xahişi ilə həyatın aktiv şəkildə dayandırılması mənasında — sənəd sonralar inkişaf edən müasir tibbi yardımlı ölüm müzakirəsindən əvvəl hazırlanmışdı); işgəncələrdə iştirak edə bilməz; ölüm hökmünün icrasından əvvəl məhkumların qiymətləndirilməsində iştirak edə bilməz, əgər bu qiymətləndirmə onların «edama yararlılığının» müəyyən edilməsinə xidmət edirsə.

Cinsiyyət seçimi. 1996-cı ildə bu, yeni və kəskin bir məsələ idi. Madrid Bəyannaməsi, tibbi göstəriş olmadıqda (məsələn, cinsiyyətlə əlaqəli irsi xəstəliklərdə) embrionların cinsiyyətinə görə seçilməsi ilə bağlı hər hansı prosedurun psixiatrik müşayiətini açıq şəkildə qadağan edir.

Ailə ilə münasibətlər. Xəstənin ailəsi prosesin iştirakçısıdır. Onun maraqları nəzərə alınmalıdır, lakin prioritet xəstənin özünün maraqlarıdır.

Sonrakı illərdə Hamburqda (1999) və Yokoqamada (2002) keçirilən konqreslərdə əlavə bölmələr qəbul edildi: psixiatrların media ilə qarşılıqlı əlaqəsi, etnik və mədəni əsaslı ayrı-seçkilik məsələləri, genetik tədqiqatlar və məsləhət xidmətləri, əczaçılıq sənayesi və sığorta şirkətləri ilə maraqlar toqquşması barədə.

Növbəti böyük addım 2020-ci ildə atıldı. WPA, Madrid Bəyannaməsinin bütün əsaslılığına baxmayaraq müasir etik problematikasının hamısını əhatə etmədiyini dərk edərək, yeni bir sənəd — Psixiatriya üçün WPA Etika Məcəlləsini qəbul etdi. 2021-ci ildə World Psychiatry jurnalında dərc olunan bu məcəllə dörd bölmə üzrə strukturlaşdırılıb:

— Klinik təcrübə; — Psixiatrik təhsil; — Tədqiqatlar və nəşrlər; — İctimai psixi sağlamlıq.

Məcəllə prinsipləri müsbət formada ifadə edir: psixiatrın nə etdiyini, yalnız nə etməməli olduğunu deyil. Burada ailənin və qayğı göstərən şəxslərin rolu, resursların ədalətli bölgüsü (xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrə və yardım çatışmazlığı olan regionlara diqqət yetirilməklə), həmçinin psixiatrın bütün peşə həyatı boyu təhsilini davam etdirmək öhdəliyi vurğulanır.

Paralel olaraq daha bir mühüm sənəd qüvvədədir — BMT-nin Əlilliyi olan Şəxslərin Hüquqları haqqında Konvensiyası (Convention on the Rights of Persons with Disabilities, CRPD), 2006-cı ildə BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmişdir. Konvensiya beynəlxalq hüquq tarixində ilk dəfə psixi pozuntusu olan şəxslərin hüquqlarını digər kateqoriya vətəndaşların hüquqları ilə bir səviyyəyə qoydu. O, dünyanın əksər ölkələri tərəfindən imzalanıb və ratifikasiya edilib. Azərbaycan Respublikası Konvensiyanı 2009-cu ildə ratifikasiya etmişdir.

Guya hər şey qaydasındadır. Bizdə Havay Bəyannaməsi var. Bizdə Madrid Bəyannaməsi var. Bizdə 2020-ci ilin WPA Etika Məcəlləsi var. Bizdə BMT Konvensiyası var. Bizdə həkimlərin milli etik məcəllələri var. Bizdə tənzimləyici orqanlar, imtahan komissiyaları, lisenziyalaşdırma strukturları, sığorta şirkətləri var.

Amma gözəl çərçivələrlə dolu bu otaqdan çıxıb real ölkələrdə real mütəxəssislərin real kabinetlərində nələr baş verdiyinə baxsanız, mənzərə tamam başqa cür olacaq.

On üçillik OKB-si olan xəstəyə “seksoterapiya” təklif edən həmin psixiatr — iyirmi üçüncü fəsildə onun işi barədə ətraflı danışacağam — Madrid Bəyannaməsinin klinik münasibətlərin sərhədlərinə aid bütün müddəalarını pozdu. Və nə məsuliyyətə cəlb edildi, nə lisenziyadan məhrum olundu, nə də heç açıq şəkildə adı çəkildi.

Psixiatr. Sovet sonrası məkanın ən nüfuzlu akademik qurumlarından biri. Ona 23-cü fəsildə qayıdacağıq. Hal-hazırda isə yalnız fakt. O, antipsixotiklər təyin edir, eyni zamanda xəstələrə dualar yazır və “təsiri müşahidə edirdi”. Dayanaq. Bəs burada nə düz deyil? 2020 Kodeksi. Əsas prinsip. Sözləri ilə: “Psixiatrlar qəbul edirlər ki, onların kliniki şəraitdə əsas öhdəliyi xəstələrin rifahını təmin etməkdir və bu, ən yaxşı mövcud sübutlar və klinik təcrübəyə əsaslanmalıdır.” Ən yaxşı mövcud sübutlar. Klinik təcrübə. Dualar şizofreniyanın sübuta əsaslanan müalicə üsulu deyil. Bu mübahisə mövzusu deyil, məlum fakt. Onları sübuta əsaslanan müalicə ilə eyni klinik yanaşmada qarışdırmaq — etik pozuntudur. Nöqtə. O qarışdırırdı. Davam edirdi. Hər gün. Xəstə üstə xəstə. Və onu heç kəs dayandırmadı.

Mənim ölkəm Azərbaycanda və digər postsovet respublikalarının çoxunda milli psixiatr cəmiyyətlərinin etik kodları mövcuddur, amma onların tətbiq mexanizmləri ya zəifdir, ya da ümumiyyətlə yoxdur. Etik pozuntulara görə lisenziyalar nadir hallarda ləğv edilir. Komissiyalar nadir hallarda yığılır. Şikayət qeyd edən xəstələr isə tez-tez qaydanı pozmuş həkimin həmkarı ilə peşəkar həmrəylik qarşısında qalır.

Daha pisi isə budur ki, bütün beynəlxalq sənədlər – Qavay, Madrid, DPP 2020, BMT Konvensiyası – illüziyaya çevrilmişdir. Bu qalxan yalnız diplomlu psixiatrları və qismən psixoloqları qoruyur. İndi isə əsas kabus. Reqressoloqlar, teta-hillerlər, ezoterik kouçlər, “unikal metodlar”ın müəllifləri – onları heç bir etik kodeks bağlamır. Heç bir. Ümumiyyətlə. Onlar heç kəsə məxfilik vəd etməyiblər. Onlar müştəriləri ilə cinsi əlaqəyə girməməyə and içməyiblər. Onlar metodlarından siyasi sui-istifadədən imtina etməyə borclu deyillər. Onlar həkim deyillər. Onlar heç bir peşə birliyinin intizam yoxlamasına tabe deyillər. Sadə bir səbəb üçün: onlar heç birində deyillər. Onlar qanunxaradırlar.

Dövrümüzün əsas paradoksu budur. Biz “Hippokrat andı” içənlər üzərində dəmir-beton etik nəzarət sistemi qurmuşuq. Həkimin hər addımı nəzarət altındadır. Hər səhv cəzalandırılır. Amma postsovet məkanında insanların ruh dərdi ilə ən çox məşğul olanlar – məyus müştərilərin yüz minlərlə axın etdiyi, ciblərinə milyonlarla rubl və manat dolduranlar – onlar heç bir and içməyiblər. Heç bir. Və heç kim, onların xidmətlərinə baxaraq, onlardan hesab tələb edə bilmir. Heç kim.

Sonrakı fəsillərdə məhz onlara müraciət edəcəyik.