17Fəsil 14. Beytson və ikiqat bağ: ailə döyüş meydanına çevriləndə

1954-cü ilin payız günü Kaliforniya ştatının Palo-Alto şəhərindəki veteran xəstəxanalarından birinin palatasında İkinci Dünya müharibəsi veteranı oturmuşdu. Ona “şizofreniya” diaqnozu qoyulmuşdu. O, tarixini bilməyən heç kimin cavab verə bilməyəcəyi qəribə bir cümlə dedi: “Hakim bəyənməyib”.

Yanında ingilis antropoloqu əyləşmişdi — peşəcə psixiatriyaya heç bir aidiyyəti olmayan, amma zehni quruluşuna görə o dövrün əksər həkimlərindən daha çox şey görən bir adam. Adı Qreqori Beytson idi (Gregory Bateson, 1904–1980). Xəstənin cümləsini eşidəndə, bu klinikadakı hər hansı adi həkim kimi onu cəfəngiyat saymadı. Tam ciddiyyətlə cavab verdi:

Sizə vəkil lazımdır.

Bu zarafat deyildi. Bu, xəstəni diaqnoz obyekti deyil, həmsöhbətə çevirən bir addım idi. XX əsr psixiatriya mədəniyyətinə yeni bir fikrin daxil olduğu an idi: bəlkə də şizofrenik sayıqlıq adlandırdığımız şey mənasızlıq deyil, sadəcə oxumağı bacarmadığımız mənadır.

Beytson qeyri-adi bir şəxsiyyət idi. İngilis antropoloqu, “genetika” sözünü elmi dövriyyəyə gətirmiş məşhur genetikin — Uilyam Beytsonun oğlu. Qreqori Yeni Qvineya və Bali tayfalarını öyrənmiş, Marqaret Midlə — bir müddət onun arvadı olmuş qadınla — ekspedisiyalara çıxmışdı. 1940-cı illərin ortalarında yeni bir elmin — kibernetikanın doğulduğu məşhur Meysi konfranslarında iştirak etmişdi. Norbert Viner və Klod Şennonla birlikdə bu elmin banilərindən biri idi.

1949-cu il. Beytson Palo-Altodakı veteran xəstəxanasının qapısını açıb keçir. Tapşırıq — şizofrenləri araşdırmaq. Quru bir söz. Dövlət damğası. Bəs əslində onun arxasında nə gizlənir? Qanı donduran, səbəbsiz aqressiya partlayışları. Şüuru tor kimi bürümüş hallüsinasiyalar. Boğazı sıxan təqib qorxusu. Emosional “donmalar” — buz kəsilmiş canlı insanlar. Bunlar İkinci Dünya müharibəsinin veteranlarıdır. Cəbhədən qayıdıblar. Amma cəbhə onları buraxmayıb — əzələlərində, hüceyrələrində, əsən əllərində ilişib qalıb. Onların davranışı qəribə adlanırdı. Özləri isə — şizofren. Diaqnoz kütləvi şəkildə qoyulurdu, düşünmədən möhür vurulurdu. Niyə? Çünki sadəcə başqa söz yox idi. “Posttravmatik stress pozuntusu” anlayışı hələ mövcud deyildi. O, yalnız 1980-ci ildə — DSM-III-ün işıq üzü görməsiylə peyda olacaqdı. Otuz bir il sonra. Otuz bir il... Otuz bir il həkimlər insanda əbədi ilişib qalmış müharibəni şizofreniya adlandırırdılar.

Beytson psixiatr deyildi. Müalicə etmirdi. O, baxır və dinləyirdi. Həkimlərin gözündən qaçan bir həqiqətə diqqət çəkdi: xəstələrin qəribə ifadələri çox vaxt məna daşıyırdı — əgər onların həyat konteksti bilinsə. Bu mənasız sözlər deyil. Bu — mümkünsüz vəziyyətə uyğunlaşmadır.

Beləliklə, XX əsrin ən nüfuzlu və eyni zamanda ən mübahisəli şizofreniya nəzəriyyələrindən biri meydana gəldi.

1952-ci ildə Beytson Rokfeller Fondunun qrantını alaraq kommunikasiya paradokslarını öyrənməyə başladı. Ətrafına bir komanda topladı: gənc psixiatr Donald Cekson (Don D. Jackson), mühəndis-antropoloq Con Uikland (John Weakland) və psixoloq Cey Heyli (Jay Haley). İş Palo-Altoda aparılırdı və sonralar bu qrup “Palo-Alto məktəbi” adlandırılacaqdı. O, ailə terapiyasının beşiklərindən birinə çevriləcəkdi.

1956-cı il. Kitabxanalarda hələ də olmayan jurnal — təzəcə təsis edilib. Behavioral Science. İlk sayının özündə isə — tufan. Zərbə endirdilər. Birgə məqalə. Bu, təməlləri partlatdı — məcaz deyil, elmi gündəlik həyatın sakit otağında bombanın dəqiq effekti. Adı aldadıcı dərəcədə təvazökar idi: “Şizofreniya nəzəriyyəsinə doğru” — Toward a Theory of Schizophrenia. Quru bir ifadə. Həllinə dair bir işarə belə yox. Halbuki həll var idi. Bəs əgər dəlilik beynin pozulması deyilsə? Bəs əgər bu, sağ qalmaq üçün ümidsiz bir cəhddirsə? Bu sualın üzərində dayan. O, hər şeyi alt-üst edir. Beytson və həmkarları faktlar zənciri qurdular. Fakt-fakt üstə — və heyrətamiz bir hipotez irəli sürdülər: şizofrenik simptomlar — bu reaksiyadır. Nasazlıq deyil. Qüsur deyil. Reaksiya. Nəyə? Düzgün cavab verməyin sistematik qeyri-mümkünlüyünə. Sistematik. Qeyri-mümkünlük. Cavab vermək. Tələni təsəvvür et. Sənə eyni anda iki məntiqi səviyyədə mesajlar göndərilir. Onlar bir-birinə ziddir. Hər addımın — səhv. Hər sözün — buraxılmış hədəf. Çapalayırsan, çıxış yolu axtarırsan — yoxdur. Ağıl kar divara dirənir. Və o zaman yeganə mümkün olanı edir: əvvəlki mənada ağıl olmaqdan çıxır. Bu vəziyyətə qoşa bağlılıq — double bind adını verdilər. Ad qoyuldu. Başlanğıc nöqtəsi — keçildi.

İkili bağ nədir?

Təsəvvür edin: ana oğluna deyir: “Səni sevirəm”, amma bədəni gərginləşir, üzü daş kimi donur, qucaqlaşması taxta kimi olur. Verbal səviyyədə — sevgi mesajı. Qeyri-verbal səviyyədə — rədd mesajı. Məntiqin müxtəlif səviyyələrində iki mesaj, hər ikisi eyni adamdan gəlir, eyni anda doğrudur — və onlar bir-birini ləğv edir.

Əgər uşaq şifahi mesaja cavab verib yaxınlaşmağa çalışsa — qeyri-şifahi rədd cavabı alacaq. Əgər qeyri-şifahi mesaja cavab versə — şifahi hiddətə tuş gələcək: «Necə belə deyə bilərsən, axı mən səni sevirəm!»

Hər iki davranış xətti cəzaya aparır. Çıxış yoxdur. Baş verənləri sözlə ifadə etmək — “Ana, görürəm ki, bir şey deyirsən, başqa şey edirsən” — da mümkün deyil: uşaq ya çox kiçikdir, ya da sistem ona belə bir metadildən istifadə etməyi qadağan edir. Necə danışdığımız haqda danışmaq olmaz. Ananın sevgisindən şübhələnmək olmaz.

Beytsona görə, məhz bu vəziyyətdə — dəfələrlə təkrarlanan, sistematik, illərlə davam edən — uşaqda bir vərdiş formalaşır. Mesajların daim ziddiyyətli olduğu bir dünyada yaşamaq. Gerçəkliyi yoxlamağın mümkün olmadığı yerdə. Ən yaxın adamların eyni zamanda həm xilaskar, həm təhlükə olduğu bir aləmdə. Sonra bu vərdiş ümumiləşir: bütün dünya sonsuz ikimənalı mesajlar mənbəyinə çevrilir. Bu çıxılmaz vəziyyətdən necə qurtulmalı? Budur, nəzəriyyə iddia edir ki, şizofrenik simptomlar elə burada inkişaf edir. Tələdən çıxmağın yeganə yolu — öz məna dünyasına sığınmaq. Qoy o dünya sanrılı olsun.

Bu nəzəriyyə inqilabi idi. Kraepelindən sonra yarım əsr ərzində ilk dəfə kimsə ciddi şəkildə irəli sürdü ki, şizofreniya beyin xəstəliyi deyil, ünsiyyət modelidir. Anatomiya deyil, dil. Genlər deyil, münasibətlər.

Nəzəriyyə sahəni partlatdı. Yeni doğulan ailə psixoterapiyası onu dərhal qurtuluş kəməndi kimi qapdı. Onun əsasında əfsanəyə çevrilməli olanlar işlərini qurdular: San-Fransiskoda Virciniya Satir və Filadelfiyada Salvador Minuxin. “İkiqat bağ” termini dövriyyəyə soxuldu. Bununla şizofreniyanı izah edirdilər? Bəli. Amma bununla kifayətlənmədilər. Sərhəd pozuntuları? Psixosomatika? Narahatlıq? “İkiqat bağ” universal açar oldu. Onunla hər şeyi açırdılar.

Teorinin qaranlıq üzü var idi. 1950-ci illər. 1960-cı illərin əvvəlləri. Amerika psixiatriyası dəhşətə gəldi: onun lüğətinə dəhşətli bir termin yapışdı — “şizofrenogen ana”. Bunu ilk kim söylədi? Psixoanalitik Frida Fromm-Rayxman. Hələ 1948-ci ildə. Lakin Beytsonun nəzəriyyəsi bu obrazı yeni, vəhşi bir həyatla doldurdu. Dəli necə yaradılır? Konsepsiya ürpertici bir cavab verirdi. Ana. Soyuq. Hakim. Ziddiyyətli. Canlı əlaqə qurmaq qabiliyyəti olmayan. Öz əlləriylə, öz ikili mesajları ilə uşağın psixikasını günbəgün sındıran. Analar öz uşaqlarından şizofreniklər formalaşdırırdı.

Bu, minlərlə ailə üçün faciə idi. Uşaqları şizofreniyaya yaxalanan analar, müəyyən diaqnozla yanaşı, öz günahlarına dair bir damğa da daşıyırdı. Onlar psixiatrın köməyinə müraciət edirdi, amma geri dönəndə içlərində bir fikir daşıyırdı: “Bu mənim günahımdır. Mənim qucaqlarım çox soyuq idi. Uşağımı mən qırdım.”

1970-ci illərin ortalarına doğru toplanmış məlumatlar sarsıdıcı bir həqiqəti üzə çıxardı. Anaların davranışı ilə uşaqlarda şizofreniyanın yaranması arasındakı əlaqə əvvəllər düşünüldüyündən qat-qat mürəkkəb çıxdı. Amma əsas zərbə nəzəriyyənin özünə dəydi. Tapmaca qorxunc bir sadəliklə həll olundu. Xəstələrin ailələrində müşahidə edilən qəribəliklərin çoxu xəstəliyin səbəbi deyildi. Onlar xəstəliyin nəticəsi idi. Evə ağır xəstə bir adam gələndə kommunikasiya anında dəyişir. Təbii olmaqdan çıxır. Hamı barmaqlarının ucunda yeriyir. Nəfəsini içinə çəkib. Qalmaqaldan qorxur. Bir-birinə zidd siqnallar ötürür — çünki necə düzgün davranmağı bilmir. Bu, şizofreniya törətmir. Bu — ona qarşı çarəsiz, yaralı bir reaksiyadır.

1970-ci illərin sonuna doğru gözəl hipotez dağıldı. İkiqat əlaqə — şizofreniyanın birbaşa səbəbi. Bir düstur kimi səslənirdi. Ailə üçün hökm kimi işləyirdi. Alimlər məlumatların üzərində əlləşirdilər. Sıra-sıra — empirik tədqiqatlar. Yenə və yenə. Faydasız. Ailədəki ikiqat əlaqələrlə xəstəliyin inkişafı arasında dəqiq korrelyasiyanı təkrar yaratmaq mümkün olmurdu. Rəqəmlər uyuşmurdu. Qrafiklər dağılırdı. Faktlar inadla susurdu. Tapmaca tapmaca olaraq qalırdı. 1980-ci illərin əvvəllərinə qədər hətta Beytsonun ən sadiq davamçıları da gözlərini yerə dikdilər. Amansız bir həqiqəti etiraf etmək lazım gəldi: şizofreniyanın etioloji nəzəriyyəsi kimi ikiqat əlaqə işləmir. Çıxılmaz vəziyyət? Xeyr. İfşa. Diqqəti başqa yerə yönəldən tədqiqatçılar başqa bir şey gördülər. Disfunksional ailə ünsiyyətinin modellərindən birinin təsviri kimi ikiqat əlaqə bu gün də işləyir.

Bəs Beitsondan nə qaldı?

Çox şey qalır. Birincisi, ailə psixoterapiyasının bütün xəritəsi. Palo-Alto məktəbinin işlərindən sonra psixi pozuntunu yalnız fərdi patologiya kimi düşünmək artıq mümkün deyil. Ailə elə bir sistemdir ki, burada bir elementdəki nasazlıq bütün digərlərinin işini dəyişir — bu baxış müasir klinik praktikanın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

İkincisi, dairəvi səbəbətmə prinsipi. “Səbəb → nəticə” xətti zəncirinin əvəzinə Beytson ailə münasibətlərini qarşılıqlı geri əlaqə döngələri kimi nəzərdən keçirməyi təklif etdi. Əgər ana oğlunu danlayır, oğlu da buna görə özünü qapatır, ana isə bu səbəbdən onu daha da çox danlayırsa — bu “kim başladı” hekayəsi deyil. Bu bir döngüdür. Onu istənilən nöqtədən qırmaq olar.

Üçüncüsü, metaəlaqə anlayışı. Biz yalnız sözlərlə deyil, həm də ton, mimika, fasilələrin ritmi ilə danışırıq. Sağlam ailədə insanlar öz söhbətlərinə şərh verə bilər: “Ata, niyə mənə belə baxdın?” Disfunksional ailədə isə belə şərh qadağandır. Bu, dünyanın hər yerində ailə terapevtlərinin bu gün də istifadə etdiyi diaqnostik alətdir.

Dördüncü zərbə isə xəstəyə olan münasibətdə köklü dəyişiklik oldu. O veteran kömək üçün gəlmişdi. Danışırdı. Gözləyirdi. Beytson isə cavab verdi: “Sizə vəkil lazımdır.” Bu sadə ifadə ilə o, görünməz bir ipi kəsdi. Bu sözlərin arxasında nə dayanırdı? Biganəlik deyildi. İmtina da deyildi. Bu bir partlayış idi. Psixiatriya mədəniyyətinin ilk dəfə xəstədə diaqnostik manipulyasiyalar üçün nasaz mexanizm deyil, söhbət yoldaşı gördüyü an. Sözlərinin məna daşıdığı bir insan. Bu kövrək andan sonra artıq göy gurultusu yaxınlaşırdı. Bu, anti-psixiatriyanın sonrakı hərəkətini — formasına, gücünə və nəticələrinə görə fərqli, lakin qarşısıalınmaz olan, XX əsrin ikinci yarısında yayılan hərəkətini təşəkkül etdirdi.

1963-cü ildə Beytson yoxa çıxdı. Sadəcə, psixiatriyadan getdi. Həmişəlik. Niyə? Xəstələrlə məşğul olmaq dözülməz oldu — emosional təzyiq əzib keçir, bütün şirələri sıxıb çıxardı. Beytson Havay adalarına qaçdı. İnsanın travmaya uğramış ağlını balinalar və delfinlərin ağlı ilə əvəz etdi. Lakin qoşa bağlanma sirri onu təqib etməkdə davam etdi. Hovuzlara baxır və eyni naxışı tapırdı. Delfinlər də tələyə düşürdü! Məşqçi eyni zamanda hərəkət tələb edib bunun üçün şiddətli cəza verdikdə, heyvanın parıldayan bədəni də o eyni anlaşılmaz tələdə titrəyirdi. Tələ hər yerdədir. Buna qalib gəlmək mümkünsüzdür? Xeyr. Beytson heyrətamiz kəşf etdi. Qoşa bağlanma təkcə patologiya deyil, həm də yaradıcılıq doğurur. Sirr meta-səviyyədədir. Əgər insan və ya delfin tələnin üstünə atıla, onu yuxarıdan görə bilsə — üçüncü çıxış yaranır. Məhz bu, yeniliyin mənbəyidir.

Beytsonun irsindən ən gözəl məqam da budur. Şizofrenik ikiüzlü pəmbəyə düşüb sayıqlayır. Şair ikiüzlü pəmbəyə düşüb yeni məna doğurur. Alim ikiüzlü pəmbəyə düşüb kəşf edir. Onların arasındakı xətt bizim fikirləşdiyimizdən də incədir.

Burada kitabımız üçün vacib olan bir sual yaranır.

Əgər ikiqat əlaqə nəzəriyyəsi şizofreniyanın etioloji hipotezi kimi mübahisəli hesab olunursa — bu o deməkdir ki, Beytson səhv etdi? Bəs biz, müasir psixiatrlar, bu cür nəzəriyyələrə necə yanaşmalıyıq?

Budur xəttin keçdiyi yer. Ayrılıq xətti — onsuz oxuduğunuz hər şey dağılıb töküləcək. Beytson mümkünsüzü bacardı. O, elmi hipotez irəli sürdü. Nə təxmin, nə mistik pıçıltı, nə intuisiyanın bulanıq ləkəsi. Əsl hipotez. Müşahidə olunan hadisələrin sərt terminlərinə tökülmüş. Operasionallaşdırıla bilən — hissələrə ayırıb hər birini yoxlamaq mümkün olan. Təkzib edilə bilən — təkzib olunmaq haqqına malik olan. Deməli, elm adlanmaq haqqına da malik olan. O və həmkarları fikri boşluğa atmadılar. Onu canlı klinik reallığa mıxladılar. İllüstrasiyalar gətirdilər — xəstəliyin ətini, nəfəsini, çatlarını çılpaqlaşdırdılar. Dəqiq meyarlar təklif etdilər. Konkret şərtləri göstərdilər. Fikir bədən qazandı. Elmi icma isə skalpelə əl atdı. Yoxlama. Soyuq empirik bıçaq nəzəriyyəni yarır — qat-qat, sümüyə qədər. Nə tab gətirəcək? Nə çökəcək? Tab gətirməyən amansızcasına kəsilib atıldı. Rədd edildi. Zərbə altında ayaqda qalan isə müasir praktikaya daxil oldu. Canlandı. Xəstələrin ağlını və bədənini ələ keçirdi.

Elm elə də budur. Elmin mahiyyəti həmişə haqlı olmasında deyil. Elm, yoxlanıla bilən fikirlər irəli sürmək və faktlar əksini göstərərsə, onlardan əl çəkmək cəsarətindədir.

Müasir bir teta-hiler “Bütün Varlığın Yaradıcısı ilə əlaqə” vasitəsilə yeddi saniyəyə “məhdudlaşdırıcı inanclar”ı dəyişdirib şizofreniyanı sağalda biləcəyini iddia edəndə — bir saniyə dayanın. Yenidən oxuyun. Yeddi saniyə. Şizofreniya. Bu bir fərziyyə deyil. Fərziyyəni yoxlamaq olar. Bu bir təsdiq də deyil. Təsdiqi təkzib etmək olar. Bu bir bəyannamədir — və o, kilidsiz zirhli qapı kimi hər hansı yoxlamadan qorunur: yanına yaxınlaşmaq mümkün deyil. Xəstə sağalmayıb? Deməli, “inanclar daha dərin”. Deməli, “müştəri açılmayıb”. Deməli, “enerji hələ keçməyib”. Hər uğursuzluq təsdiqə çevrilir. Hər sual isə inamın sübutuna. Heç bir eksperiment metodun işləmədiyini göstərə bilməz. Çünki metodun heç bir işləmə meyarı yoxdur. Bir dənə də yox.

Bu, elmlə yalançı elm arasındakı sərhəddir. Beytson öz fərziyyələrində səhv etsə belə, bu xəttin elm tərəfində dururdu. Ailə yerləşdirmə terapistləri, regressoloqlar, teta-hillerlər isə digər tərəfdə. Fərq onların hansının düzgün olmasında deyil. Fərq ondadır ki, kim səhv etdiyini öyrənməyə hazırdır və əgər öyrənsə, öz nəzəriyyəsindən imtina edəcəkdir.

Psixiatriya elm kimi irəliləməyə dəqiq ona görə davam edir ki, öz səhvlərindən imtina edir. Yalançı elm isə yerində qalır - və məhz buna görə də belə “sabit” və “əbədi” görünür. Heç bir ailə yerləşdirmə üsulu müəllifi tərəfindən heç vaxt ləğv edilməyib. Heç bir kommersial “müəllif üsulu” sahibi tərəfindən təkrar nəzərdən keçirilməyib. Onlardan heç kəs heç nə öyrənmir - çünki axtarmır.

Bu, bizə irəlidə gözləyən bölümlər üçün mühüm bir nəticədir.