02Fəsil 1. Kəllədə dəlik: neolit cərrahları

Elzas. Fransanın Ensisheim kəndi. 1997-ci il. Arxeoloqların kürəkləri torpağın qatlarını səliqə ilə, aramla soyur. Qat-qat. Torpağın qalın örtüyü altında yeddi minilliyin sirri gizlənir. Dərinlikdə bir dəfn var. İçində orta yaşlı bir kişinin kəlləsi yatır. Bu kəllədə iki deşik var: biri alın sümüyündə, digəri təpə sümüyündə. Səliqə ilə deşilib, kənarları mükəmməl təmizdir. Onları kim açıb? Nə üçün? Bu tapmacanın kökləri daş dövrünə uzanır. Cavab sadə və qorxunc dərəcədə konkretdir: hər iki deşik adam hələ sağ ikən açılıb. Bunu sümüyün özü sübut edir — deşiklərin ətrafındakı sümük toxuması bitməyə vaxt tapıb. Bəs bu nə deməkdir? Yalnız bir şey: bu adam sağ qalıb. Sağ qalıb — ibtidai daş alətlə silahlanmış biri onun kəlləsini yardıqdan sonra. Təsəvvür edin: iti daş çılpaq başın təpəsində sürüşür, kəllə tağını xırtıltı ilə yararaq canlı ətə dalır. Qan və açılmış beyinin iyi. Nəfəsi kəsən ağrı. Amma ürək dayanmır. Bu adam sadəcə özünə gəlməyib — o, daha neçə illər yaşayıb.

Yeddi min il əvvəl.

Nə anesteziya. Nə sterillik. Nə antibiotiklər. Nə anatomik atlaslar. Nə də beynin nə olduğu və nə ilə məşğul olduğu barədə anlayış. Buna baxmayaraq — sağ qaldı.

Dünyada belə kəllələrdən — səliqə ilə açılmış və ya kəsilmiş, sağalma izləri olan deşikləri ilə — min beş yüzdən çox tapılıb. Avropa, Asiya, Afrika və Cənubi Amerikadakı neolit və eneolit təbəqələri bizə bu qeyri-adi kolleksiyanı bəxş edib. Arxeoloqların qiymətləndirmələrinə görə, bəzi bölgələrdə tədqiq edilmiş bütün neolit kəllələrinin beş-on faizi trepanasiya izləri daşıyır. Beş-on faiz! Bu, tək-tük bir təsadüf deyil. Bu, kütləvi təcrübədir.

Daha insanların beyinin quruluşu haqqında ən ufak bir fikir sahibi olmadan əvvəl, atalarımız onu açıb araşdırırdı.

Nə üçün?

Ən yaxşı cavabı bizə fransız həkim və antropoloq Pol Broka verdi. 1867-ci ildə Parisdə keçirilən antropoloqlar konqresində o, amerikalı diplomat Efraim Skvayerin gətirdiyi Peru kəllələri haqqında məruzə təqdim etdi. Perunun Kusko vadisindən tapılmış kəllələrdən birində sağalma izləri olan düzbucaqlı bir dəlik vardı. Broka — müasir nevrologiyanın banilərindən biri, alın payında nitq zonası onun adı ilə adlandırılan həmin şəxs — əvvəlcə buna inanmaq istəmədi. Qədim kəllədə düzbucaqlı dəlik?

Lakin dəlillər toplanmışdı. Sonrakı onilliklər ərzində Broka digər tədqiqatçılarla birlikdə müəyyən etdi ki, trepanasiya onlarla qədim mədəniyyətdə — Perudan Polineziyaya, Şimali Afrikadan Britaniya adalarına qədər — müntəzəm tibbi və ya ritual təcrübə olub. Bəzi cəmiyyətlərdə bu, uşaqlara, bəzilərində əsasən yetkin kişilərə, digərlərində isə daha çox qadınlara edilirdi.

Əməliyyatı bir neçə üsulla aparırdılar. Burğulama — iti çaxmaqdaşı və ya obsidian alətin dairəvi hərəkətləri. Qazıma — canlı sümüyün tədricən yonulması. Kəsmə — bir-birini kəsən dörd kəsik və yaranan sümük kvadratının çıxarılması. Bəs bundan sonra necə sağ qalırdılar? Cavab quru rəqəmlərdə gizlənir. Sağ qalma göstəricisi heyrətamiz idi: bəzi hesablamalara görə, Perunun Parakas mədəniyyətində bu göstərici 75 faizdən yuxarı idi. Yüz nəfərdən yetmiş beşi. Bu faktı bir düşünün. Bu göstərici XX əsrin əvvəllərindəki neyrocərrahiyyə statistikasından daha yüksəkdir, halbuki o dövrdə əməliyyatlar artıq aseptikanın bütün nailiyyətləri ilə aparılırdı.

Amma əsas sual - necə deyil. Əsas sual: nə üçün?

Broka ehtimal etdi və bu hipotez ümumiyyətlə bütün mütəxəssislər tərəfindən qəbul edilir: trepanasiya ruhi xəstəlikləri müalicə etmək cəhdi idi. Epilepsiya. Tutmalar. “Ovdalıq”. Qədim insanların baş içinə nüfuz edən pis ruhların təsirindən başqa heç bir şəkildə izah edə bilmədikləri hallar.

Orada pis ruh var – deməli, ona çıxış yolu açmaq lazımdır.

Bu izah absurd görünə bilər. Ancaq oxucudan xahiş edirəm ki, dayanıb düşünsün. Bu məntiq neolit dövründə bitmədi. Bu gün də davam edir.

XX əsrdə Qərb sivilizasiyasının ən mərkəzində, ABŞ və Avropanın universitet klinikalarında lobotomiyanı həyata keçirənlər nə edirdi? Canlı insanların alın paylarına metal çubuqlar soxurdular. Niyə? “Pis düşüncələri yox etmək üçün”. Beynə batmış soyuq metal. Və düşüncələrdən məhrum həyat. Sovet psixiatriya xəstəxanalarında isə başqa bir işgəncə üsulu tətbiq olunurdu. Xəstələrə sulfazin iynəsi vururdular. Rəsmi bəhanə? “Sinir sistemini silkələmək”. Bədən burulur, içəridən yanırdı. Yaxşı silkələdilər. Latın Amerikasında keşişlər şizofreniya və epilepsiya xəstələrinin üzərinə əyilər, ayinlər oxuyar, cinlər qovardılar. Bu ayinlərin bəziləri isə xəstənin ölümü ilə nəticələnərdi. Ruh bədəni tərk edərdi. Əbədi olaraq. Bakı və Moskva mənzillərində də özünəməxsus bir ritual var idi. “Yerləşdiricilər” və “reqressologlar” müştərilərinə pıçıldayardı: “Sənin depressiyan sənin nənənin bağışlanmamış günahıdır. Ata-baba günahı. Nə qədər sadə. Nə qədər dəhşətli.

Onların hamısı neolit dövrünün cərrahının varisləridir — o cərrah ki, ruhu buraxmaq üçün kəllədə deşik açırdı.

Prinsipial fərq yalnız alətdə və söz ehtiyatındadır.

Və bu, kitabımızın əvvəlində başa düşülməsi vacib olan nədir.

Biz qədim təcrübələrə çox vaxt müasir insanın təkəbbürüylə baxırıq. Gülümsəyib deyirik: «Necə də başa düşməyiblər». Elə bilirik ki, bizi onlardan tərəqqi uçurumu ayırır.

Lakin neolit dövründə trepanasiyanın ruhi xəstəliklərə həqiqətən kömək etdiyinə dair heç bir əsaslı sübut yoxdur. Nə o zaman, nə də indi. Xəstələr sağ qalırdı — lakin bu onların daha yaxşı hiss etdiyi demək deyil. Sağ qalmaq — müalicə demək deyil. Cərrahi uğur — terapevtik effekt deyil. Əslində biz yalnız bunu bilirik: kimsə xəstə idi; kimsənin kəlləsi açıldı; kimsə sağ qaldı; lakin bundan sonra əvvəlkindən daha az xəstə olub-olmadığını — bilmirik.

İndi isə — sual. Heç olmasa bircə ciddi araşdırma varmı ki, təsdiq etsin: Hellinger düzümü kliniki baxımdan əhəmiyyətli psixoloji problemləri həqiqətən həll edir? Bir dənə də yox. Heç olmasa bircə araşdırma varmı ki, sübut etsin: Vianna Stibalın ThetaHealing metodu diaqnoz qoyulmuş xəstəlikdən heç olmasa bir nəfəri sağaldıb? Boşluq. Heç olmasa bircə plasebo-nəzarətli araşdırma varmı ki, “keçmiş həyatlara reqressiya”nın effektivliyini sübut etsin? Sıfır. Sükut. Və bu sükutda yalnız kar edici əks-səda eşidilir. O, cavabən geri qayıdır və dəhşətli həqiqəti çılpaqlığı ilə ortaya qoyur: vəd dolu möcüzələrin pərdəsi arxasında sübut yoxluğunun dərin uçurumu açılır.

Cavab həmişə eynidir: yoxdur.

Neolit dövrü əcdadlarımız müəyyən mənada bizimlə bərabər idi. Onlar əziyyət çəkənlərə imkanları çatdığı vasitələrlə kömək etməyə çalışırdılar. Biz də — müasir təcrübələrin xeyli hissəsində — eyni cür davranırıq. Sadəcə alətlərimiz daha mürəkkəb, lüğətimiz isə daha elmi görkəmlidir.

Qədimlərə bir məsələdə haqq vermək lazımdır. Onların haqlı əsası var idi. Beynin nə olduğunu bilmirdilər, psixozun nə olduğunu bilmirdilər, kəllədəki deşiyin şər ruhlara yol açmadığını bilmirdilər — çünki heç bir şər ruh yoxdur. Onlar biliklərinin həddində hərəkət edirdilər. Bu, onların vicdanlı yanılmasıdır.

Müştərinin problemlərini ulu nənəsinin etdirdiyi aborta bağlayan müasir «düzülüşçü»yə nə bəraət qazandıra bilər? Resenziyalı elmi jurnalların minlərlə səhifəsi çoxdan hökmünü vermişkən — metod ölüdür — «ThetaHealing ustası»nın şüurunda hansı səmimi yanılsama hələ də közərə bilər? Girişi beş min rubl olan «hər şeydən şəfa» marafonlarını sırışdıran milyonlu bloqer öz müdafiəsində nə deyəcək?

Onların nəolitik cərrah bəhanəsi yoxdur. Onlarda yalnız bir şey var: vicdansızlıq və həddən artıq tamahkarlıq. Və buna göz yuman cəmiyyətin sükutla razılığı.

Elə həmin Elzas dövründə Ensisheim adamı kəlləsində açılmış iki deşiklə yaşayarkən, onun həmdövrləri mağara divarlarına şəkil çəkir, ölülərini çiçəklərlə dəfn edirdilər. Onlarda artıq ağıl vardı. Artıq onlarda insanı heyvandan fərqləndirən bir şey vardı. Dünya haqqında suallar verir və onlara bacardıqlarınca cavab verməyə çalışırdılar.

Psixiatriyanın tarixi nə Svendborgla, nə də Eskirillə başlayır. Bu tarix kəllədəki bir deşiklə başlayır. İnsanın başqa bir insanın ağlındakı dəliəyə səbəb axtarmağa – və bu səbəblə nəsə etməyə ilk cəhdi ilə başlayır.

Növbəti səhifələrdə görəcəyimiz kimi, bəşəriyyət daha çox, lap çox müddət cəhd etməkdə davam etdi. Müxtəlif formalarda. Müxtəlif sözlərlə. Müxtəlif dərəcədə qəddarlıqla. Müxtəlif dərəcədə səadətlə.

Və hələ də cəhd edir.

Əlinizdə tutduğunuz kitab bu yolun hansı mərhələsində olduğumuzu anlamaq cəhdidir. Və kəllədəki deşiklər bir gün nəhayət lazımsız olub-olmaya bilərmi.