021-Cİ FƏSİL. BEYİNDƏKİ VİRUS: ÖZÜNÜMƏHVETMƏ MEXANİZMİ NECƏ İŞLƏYİR
İnsanların çoxu özlərinə nə qədər sərt davrandıqlarının fərqində belə deyil. Dostlarına heç vaxt deməyəcəkləri sözləri özlərinə rahatlıqla söyləyirlər.
Məhkəmə ilə başlayan səhər
Adi bir çərşənbə axşamı səhərini təsəvvür edin. Saat 7:00-da zəngli saat çalır. Anna gözlərini açır. 35 yaşı var, yaxşı işi, sevən əri, sağlam uşaqları var. Kənardan baxanda həyatı tam qaydasındadır. Amma o, yataqda gerinməyə belə macal tapmamış, beynində artıq bir mexanizm işə düşüb.
İlk fikir: «Beş dəqiqə yuxuda qaldım. Artıq hər şeyi korladım».
İkinci fikir: «Dünən oğluma qışqırdım. Mən bərbad anayam».
Üçüncü fikir: «Bu gün işdə hesabat vaxtıdır. Mütləq səhv buraxacağam. Hamı bacarıqsız olduğumu anlayacaq».
Anna hələ yataqdan qalxmayıb, amma bədəni artıq sanki üzərinə yırtıcı şığıyırmış kimi reaksiya verir. Nəbzi sürətlənir, mədə əzələləri gərilir, kortizol ifraz olunur. Sinəsində ağırlıq hiss edir. Bu, sadəcə «pis əhval» deyil. Bu, təhlükə sisteminin işə düşməsidir.
Anna üçün bu səhər dünənkindən heç nə ilə fərqlənmir. O, çoxdan öyrəşib ki, hamı belə yaşayır. Guya buna “məsuliyyətli olmaq” deyilir. Özünü daim “qamçılamasa”, tamamilə boşalıb geriləyəcək.
Amma gəlin məsələyə neyrobiologiya gözüylə baxaq. Səhərin ilk on dəqiqəsində Annanın beynində baş verən motivasiya deyil, autoimmun reaksiyadır. Öz psixikası bədəninə hücum edir.
Bu fəsildə həmin mexanizmin necə işlədiyini, bizə niyə normal göründüyünü və Girişdə bəhs etdiyimiz depressiya pandemiyasının arxasında məhz onun niyə dayandığını araşdıracağıq. Gəlin hər şeyi öz adı ilə adlandıraq: bu «vicdan» deyil, koqnitiv virusdur.
1.1. İki səs: Hakim və Şahid
Psixologiyada ilk baxışda sadə görünən, lakin hər şeyi kökündən dəyişən bir fərq var. Bu fərqi hələ 1971-ci ildə psixoanalitik Helen Blok Lyuis irəli sürmüş, daha sonra isə Cyun Prays Tenqni və həmkarları minlərlə iştirakçı üzərində apardıqları empirik tədqiqatlarla onu təsdiqləmişlər. Həmin fərq belədir:
• «Mən pis hərəkət etdim» — bu, günahkarlıq hissidir.
• «Mən pis insanam» — bu, utanc hissidir.
Görünürdə fərq yalnız bir sözdədir. Lakin nəticələr bir-birinin tam əksidir.
İnsan günahkarlıq hissi keçirəndə («Pis hərəkət etdim») beyni diqqətini həmin hərəkətə yönəldir. Günahkarlıq deyir: «Səhv etdin. Düzəlt. Üzr istə. Nəticə çıxar». Günahkarlıq konstruktivdir. O, gələcəyə baxır, insanı hərəkətə sövq edir.
İnsan utanc hiss edəndə («Mən pis adamam»), beyni diqqətini birbaşa onun şəxsiyyətinə yönəldir. Utanc deyir: «Səhv etdin, deməli, qüsurlusan. Sən heç kimsən, səni düzəltmək mümkün deyil». Utanc dağıdıcıdır. O, keçmişə saplanıb qalır və insanı iflic edir.
Tanqni və Dirinqin «Utanc və günahkarlıq» (2002) əsərində verilən məlumatlara görə, törətdiyi əmələ görə günahkarlıq hissi keçirməyə meyilli insanlar qanunu daha nadir hallarda pozur, intihara daha az cəhd edir, həm özlərinə, həm də başqalarına qarşı daha diqqətli davranırlar. Öz şəxsiyyətinə görə utanc hissi keçirməyə meyilli insanlarda isə tam əks mənzərə müşahidə olunur; üstəlik, onlar ətrafdakılara qarşı daha aqressiv davranırlar.
Annanın və onun kimi milyonlarla insanın problemi odur ki, daxili səsi bu iki halı bir-birindən ayıra bilmir. Onun üçün hər bir səhv şəxsiyyətinə kəsilən hökmdür. O, «Məktubu göndərməyi unutdum» demir, «Mən məsuliyyətsiz uğursuzam» deyir.
Hərəkətdən şəxsiyyətə keçid — virusa yoluxma anının ta özüdür.
1.2. Klinik hal: Qurbanın mühakiməsi
Bir neçə il əvvəl yanıma bir pasiyent müraciət etdi. Adını Sevil deyək. Qırx beş yaşında idi. Yanıma ağır depressiya vəziyyətində, intihar düşüncələri ilə gəlmişdi. Səbəb ilk baxışdan aydın görünürdü: yenə də “yanlış” kişini seçmişdi.
Bu hekayə ona ağrılı dərəcədə tanış gəlirdi. On doqquz il əvvəl ilk həyat yoldaşı sadist idi; onu döyür, alçaldır, daim qorxu içində saxlayırdı. Qadın möcüzə nəticəsində bu cəhənnəmdən qurtula bilmişdi. Uzun illər sürən terapiyadan sonra yeni münasibətə başlamağa hazır olduğuna qərar vermişdi. Qarşısına isə ideal görünən bir kişi çıxdı: diqqətli, qayğıkeş, sevgidən və evlilikdən danışan biri.
Toydan bir həftə əvvəl təsadüfən həqiqəti öyrəndi. Kişi evli imiş, üstəlik üç uşağı da varmış. Keçmiş arvadı onu döydüyünə görə məhkəməyə veribmiş. O, qadının ilk əri ilə eyni taktikanı işlədən psixopat idi.
Sevil tamamilə sarsılmışdı. Onu bu hala salan aldadılması deyildi, zehnini yeyib bitirən düşüncələr idi: “Mən necə yenə aldandım? Deməli, məndə nəsə var. Mən qüsurluyam. Həyatıma ancaq belələri çıxır. Bunu haqq etmişəm”.
Onun depressiyası kişini itirdiyinə görə deyildi. Depressiyaya səbəb iki dəfə qurban olduğu üçün duyduğu günahkarlıq hissi idi.
İlk seansda nə dərman yazdım, nə də uşaqlıq illərinə baş vurdum. Sadəcə hüquqi məntiqə əsaslanan bir üsuldan istifadə etdim.
Ona dedim ki
— Sevil, gəlin təsəvvür edək ki, bu iş əsl məhkəmədə, prokuror, hakim və andlı iclasçıların iştirakı ilə araşdırılır. İttiham belədir: «Həyat yoldaşı seçimində səriştəsizlik». Bəs müttəhim kürsüsündə kim oturmalıdır?
O, donub qaldı.
— Kim olacaq ki? Seçimi mən etmişəm.
— Gəlin sübutlara baxaq, — deyə sözümə davam etdim. — Müttəhim özü evli olduğunu bilirdi?
— Xeyr. O, bunu gizlətdi.
— Müttəhim zorakılığa görə məhkumiyəti olduğunu bilirdi?
— Xeyr. O, bunu gizlətdi.
— Müttəhim qurbanı aldatmaq üçün yalandan, manipulyasiyadan və aktyorluqdan istifadə edibmi?
— Bəli.
— Bəs onda bir sual verim, Sevil. Əgər məhkəmə qurulsaydı, prokuror kimi müttəhim kürsüsünə oturdardı? Sözlərə inanan səni, yoxsa yalan danışan, hər şeyi gizlədib manipulyasiya edən onu?
O, çox uzun susdu. Sonra sakitcə dedi:
— Onu. Qətiyyən onu. Mən zərərçəkən olardım. Şahid yox. Müttəhim yox. Zərərçəkən.
— Bu sxemdə sizin günahkarlığınız haradadır? — deyə soruşdum.
O, ağlamağa başladı. Amma bu göz yaşları ümidsizlikdən deyil, rahatlıqdan idi. Yarım ildə ilk dəfə o, baş verənlərə «mən qüsurluyam» kimi yox, «məni bir cinayətkar aldadıb» kimi baxdı.
Həmin axşam intihar düşüncələri yarım ildən sonra ilk dəfə səngidi. Bir həkim kimi açıq etiraf edim: tək bir seans depressiyanı müalicə etmir, Sevilin sağalması aylarla davam edən əmək tələb etdi. Amma o seans ən vacib işi gördü: qeyri-legitim günahkarlıq tağının açar daşını yerindən oynatdı. Ondan sonra həmin divarı uçurmaq artıq texnika və zaman məsələsi idi.
Bu niyə işə yaradı? Çünki məsuliyyəti aid olduğu yerə qaytardıq. Sevilin günahkarlığı əsassız idi. O, özünə aid olmayan bir günahı daşıyırdı.
KLİNİK HAŞİYƏ. «Məhkəmə Ekspertizası» texnikası
Pasiyent şəraitin qurbanı olduğuna və ya başqalarının manipulyasiyasına məruz qaldığına görə günahkarlıq hissi keçirirsə, ona hüquqi metafora təklif edin.
1. Vəziyyəti cinayət işi kimi təsvir edin.
2. Faktları sıralayın: kim bilirdi? kim planlaşdırmışdı? kim nəzarətə sahib idi?
3. Soruşun: «Real məhkəmədə müttəhim kim olardı?»
4. Əgər xəstə müttəhim deyilsə, onun günahkarlığı hüquqi (və psixoloji) cəhətdən əsassızdır.
Bu, gələcəyə görə məsuliyyəti aradan qaldırmır («Növbəti dəfə özümü necə qoruyacağam?»), lakin keçmişə görə günahkarlıq hissindən azad edir («Niyə buna yol verdim?»).
1.3. Beynin üç sistemi: niyə özümüzə nifrət edirik
Günahkarlıq virusunun qarşısını almağın niyə belə çətin olduğunu anlamaq üçün başımızın içinə boylanmalıyıq. Britaniyalı professor Pol Gilbert bunu təkamül prizmasından izah edən bir model hazırlayıb.
Beynimizdə emosiyaları idarə edən üç əsas sistem var. Bu sistemlər milyonlarla il ərzində formalaşıb.
Təhlükə və müdafiə sistemi. Bu, ən qədim sistemdir və badamabənzər cisimlə (amigdala) bağlıdır. Onun əsas vəzifəsi bizi sağ saxlamaqdır. Sistem dünyanı daim təhlükələrə görə yoxlayır: yırtıcı heyvan, yanğın, yaxud cəmiyyət tərəfindən rədd edilmək. O aktivləşəndə narahatlıq, qəzəb və ikrah hissi keçiririk. Bu zaman ifraz olunan kimyəvi maddələr kortizol və adrenalindir.
Məsələ burasındadır ki, bu sistem üçün kolda gizlənən aslanla «mən uğursuzam» düşüncəsi arasında heç bir fərq yoxdur. Reaksiya hər iki halda eynidir: döyüş, qaç və ya donub qal.
Canatma və mükafat sistemi dopaminlə bağlıdır. Bu sistem bizi qida, partnyor, status kimi resursları axtarmağa sövq edir. Aktivləşdiyi anlarda isə həyəcan, motivasiya və enerji dolu oluruq.
Problem: Əgər məqsədə çatmasaq, bu sistem dayanır və biz məyusluq hiss edirik.
Sakitləşmə və təhlükəsizlik sistemi. Təkamül baxımından ən gənc sistemdir. Oksitosin və endorfinlərin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Qayğı, isti münasibət gördüyümüz, harasa aid olduğumuzu hiss etdiyimiz zaman aktivləşir. Bu sistem işə düşəndə rahatlaya, özümüzü toparlaya və təhlükəsizlikdə olduğumuzu hiss edə bilirik.
Problem: Xroniki günahkarlıq hissi olan insanlarda bu sistem çox vaxt bloklanmış olur.
Fəslin əvvəlində tanış olduğumuz Annanın başına gələnlər budur. Onun Təhlükə Sistemi sutkada iyirmi dörd saat, fasiləsiz və son həddə işləyir. Daxili tənqidçi qışqırır: «Təhlükə! Hər şeyi korlayacaqsan! Səndən üz döndərəcəklər!». Beyin buna kortizol ifrazı ilə cavab verir. Amma Sakitləşmə Sistemindən səs çıxmır. Anna özünə bir an belə rahatlıq verməyə icazə vermir. Özünə qayğı göstərməyə dair hər hansı cəhd («bəlkə, bir gün istirahət edim?») dərhal yeni təhlükə dalğası yaradır: «Sən tənbəlsən! Buna layiq deyilsən!».
Beləliklə, qapalı dairə yaranır. Qaz pedalı (təhlükə) sona kimi basılıb, əyləc pedalı (sakitləşmə) isə işləmir. Nəticədə mühərrik (psixika) həddindən artıq qızışır. Depressiya da məhz budur.
NEYROBİOLOGİJİ FAKT
fMRT tədqiqatları göstərir ki, sərt özünütənqid zamanı beyində fiziki ağrını emal edən bölgələrlə böyük ölçüdə üst-üstə düşən sahələr aktivləşir; buraya ön kəmər qabığı (ACC) da daxildir. Beyin sosial və ruhi ağrıları bədəndəki fiziki ağrı ilə eyni yollarla emal edir. Özünütənqid sadəcə “düşüncə” deyil; bu, həm beyin, həm də bədən üçün əsl fizioloji stressdir.
1.4. Virus haradan yaranır?
Heç kim «mən pisəm» inancı ilə doğulmur. Körpə acdığına və ya ağladığına görə günahkarlıq hissi keçirmir. Günahkarlıq sonradan mənimsənilən bir proqramdır.
Bu hissin təməli əsasən uşaqlıq illərində qoyulur. Erik Eriksonun klassik modelinə görə, 3-6 yaş arası bu baxımdan kritik dövr sayılır. Bu yaşda uşaq təşəbbüskarlıqla aşıb-daşır: «Özüm!», «İstəyirəm!», «Edəcəyəm!»
Əgər valideynlər uşağın bu təşəbbüsünü dəstəkləyirsə (səhv etdiyi anlarda belə), onda sağlam bütövlük formalaşır. Amma valideynlər iradə göstərdiyinə görə uşağı daim tənqid edir, utandırır və ya cəzalandırırsa («Mane olma!», «Hara soxulursan?!», «Sənin ucbatından başım ağrıyır»), uşaq belə nəticəyə gəlir: «Mənim istəyim təhlükədir. Mənim fəallığım pis bir şeydir».
Sevginin şərti olduğu («Yalnız yaxşı olanda səni sevirəm») bir sistemdə sağ qalmaq üçün uşaq öz fəallığını boğur, «rahat» uşağa çevrilir. Təhlükənin qarşısını əvvəlcədən almaq üçün böyüklərin əhval-ruhiyyəsini oxumağı öyrənir.
Uşaqlıqda sağ qalmağa xidmət edən bu mexanizm yetkinlik dövründə özünü məhv etmə vasitəsinə çevrilir. Yetkin Anna artıq valideynlərindən deyil, onların sözləri ilə danışan daxili səsindən qorxur.
1.5. Virus mutasiyaya uğrayır
Hər virus kimi, günahkarlıq hissi də sağ qalmaq üçün mutasiyaya uğrayır: xarakterik səhvlər şəklində düşüncəmizə sirayət edir — psixoloqlar bunu koqnitiv təhriflər adlandırır. Adi bir səhv ömürlük hökmə, başqasının susması nifrət əlamətinə, hər «etməliyəm» fikri isə ittiham maddəsinə çevrilir. Bu mutasiyaların tam xəritəsini və onları zərərsizləşdirmək yollarını daxili tənqidçi ilə üz-üzə gələcəyimiz 4-cü Fəsildə nəzərdən keçirəcəyik. Hələlik isə ən vacib məqamı yadda saxlayaq: hər təhrif daxili hakimin öz hakimiyyətini qorumaq üçün işlətdiyi alətdir. Terapiyanın məqsədi bu tənqidçini «öldürmək» deyil — axı o, bizim bir parçamızdır — onu hökm çıxarmaq səlahiyyətindən məhrum etməkdir. Yəni onu hakimdən məsləhətçiyə çevirməkdir.
1.6. Niyə həbsxanadan çıxmırıq?
Günahkarlıq həyatı məhv edirsə, niyə ondan qurtulmuruq? Niyə bu daxili cəlladdan yapışıb qalırıq?
Cavab paradoksaldır: çünki bizə elə gəlir ki, o, bizi qoruyur.
Elə bir illüziya var ki, guya özümüzü kifayət qədər sərt tənqid etsək, səhv etmərik. “Özümə yazığım gəlməsə, daha yaxşı olaram.” Bu yalandır. Kristin Neffin araşdırmaları bunun tam əksini göstərir: özünə mərhəmət bəsləyən insanlar özünütənqid edənlərdən daha böyük uğurlar qazanırlar. Çünki onların gücü özünüqınamaya deyil, səhvləri düzəltməyə çatır.
Amma ikinci bir səbəb də var. Günahkarlıq bizə hər şeyin nəzarətimizdə olduğu illüziyasını verir. Əgər günahkar mənəmsə, deməli, vəziyyətə təsir edə bilərdim. Deməli, gələcəkdə bunu düzəldə bilərəm. Amma vəziyyətin mənim nəzarətimdən kənarda olduğunu qəbul etsəm (Sevil ilə psixopatın hadisəsində olduğu kimi), bu o deməkdir ki, dünya xaotik və təhlükəlidir. Bəzən öz acizliyini etiraf etmək günahkarlığını boynuna almaqdan daha qorxuludur.
Günahkarlıq — hər şeyə qadir olduğumuz illüziyasına ödədiyimiz qiymətdir. “Mən günahkaram” demək, “Belə oldu, mən bunun qarşısını ala bilmədim” deməkdən daha təhlükəsiz gəlir insana.
1.7. Qəhrəmanımız: Anna yoluna davam edir
Gəlin yenidən Annaya qayıdaq. Bu fəslin sonunda o hələ də güzgü qarşısında dayanıb. İçindəki ağırlıq da hələ getməyib. Amma artıq bilir: bu, özü deyil. Bu virusdur. Bu proqramdır. Proqramları isə yenidən yazmaq olar.
Növbəti fəsildə daha bir qəhrəmanımızla — Sabina ilə tanış olacağıq. Onun hekayəsi bu virusun altı yaşında sistemə necə sızdığını və uşaq meydançasındakı bir hadisənin insanın taleyini otuz il boyunca necə müəyyənləşdirə biləcəyini göstərəcək.
Anna Sabinanın sonradan öyrəndiyini öyrənəcək: virusu hiss etmək. Onu hiss edəndə isə özündən soruşur: «Bu doğrudur, yoxsa köhnə model?» Çox vaxt bu, köhnə model olur. Onda da özünə deyir: «Xəbərdarlığa görə sağ ol. Amma mən təhlükəsizlikdəyəm».
Və ağrı gedib itir.
Fəslin xülasəsi
Bu fəsildə diaqnozu müəyyən etdik.
Günahkarlıq və utanc. Günahkarlıq («pis hərəkət etdim») faydalı ola bilər, amma utanc («mən pis insanam») həmişə dağıdıcıdır.
Neyrobiologiya. Özünütənqid beyində fiziki təhlükə anında aktivləşən həmin nahiyələri hərəkətə gətirir. Bu, bədən üçün əsl stressdir.
Nəzarət illüziyası. Günahkarlıqdan yapışırıq, çünki o, vəziyyətə təsir edə bildiyimizə dair yalançı bir hiss yaradır.
«Məhkəmə» texnikası. Məsuliyyət hərəkəti edənin üzərinə düşməlidir, zərərçəkənin yox.
Cədvəl 1.1. Konstruktiv günahkarlıq qarşı destruktiv utanc
Parametr
Konstruktiv günahkarlıq («Mən pis hərəkət etdim»)
Destruktiv utanc («Mən pisəm»)
Obyekt
Konkret hərəkət
Bütöv şəxsiyyət
Zaman
Müvəqqəti: «bu dəfə»
Daimi: «mən həmişə beləyəm»
Fokus
Səhvin düzəldilməsinə yönəlik
Özünü gizlətməyə yönəlik
Emosiya
Peşmançılıq, təəssüf
Alçaldılma, yox olmaq istəyi
Hərəkət
Üzr istəmək, düzəltmək
Gizlənmək, hücum etmək, donub qalmaq
Depressiya ilə əlaqə
Zəif
Birbaşa və güclü
Neyrobiologiya
Korteksin orta səviyyəli aktivasiyası
Amiqdalanın hiperaktivasiyası (təhdid)
Növbəti addım — 2-ci Fəsil: virus sistemə necə daxil olur.