129-CU FƏSİL. ARXAİK RİTUALLAR: ETİRAF NƏZARƏT SİLAHINA ÇEVRİLƏNDƏ

«Şərdən ən yaxşı müdafiə — onun necə fəaliyyət göstərdiyini bilməkdir.» — Karl Yung

ÖZÜMÜZƏ VERDİYİMİZ CƏZA

Səhv etdiyiniz gündə özünüzü müşahidə edin.

Yemək istədiyiniz desertdən imtina edirsiniz. Dostlarla görüşü ləğv edirsiniz – “layiq deyiləm”. Heç bir zərurət olmadan gecədən xeyli keçmişə qədər iş başında qalırsınız. Özünüzlə elə tonda danışırsınız ki, hətta səhvə yol vermiş təcrübəçiyə belə o cür sərt davranmazdınız. Diqqətlə nəzər salsanız, bunların qarmaqarışıq, kortəbii reaksiyalar olmadığını görərsiniz. Bu — bir ayindir, özünü cəzalandırmanın minilliklər boyu cilalanmış, öz daxili məntiqinə, öz qaydalarına tabe olan incə və nizamlı mərasimidir.

Bəşəriyyət həmişə günahkarlıqla necə davranacağının yollarını axtarıb: onu daşımaq, əvəzini ödəmək, ağrıyla yuyub təmizləmək, ucadan dilə gətirmək. Bu ayinlərin bəziləri o qədər müdrik olub ki, psixoterapiyanı minilliklər qabaqlayıb. Kimisi nəzarət alətinə çevrilib. Kimisi isə hələ də içimizdə yaşayır — sadəcə onlara artıq ayin yox, başqa ad qoyuruq: “Gərək özümü cəzalandırım ki, bir də eləməyə cürətim çatmasın”.

Bu fəsildə günahkarlıqla işləməyin arxaik protokollarını nəzərdən keçirəcək, hansılarının yenidən həyata qaytarılmalı, hansılarının isə çoxdan sıradan çıxarılmalı olduğunu görəcəyik.

9.1 GÜNAH KEÇİSİ: NİYƏ GÜNAHKARLIĞI QURBANIN ÜZƏRİNƏ YÜKLƏYİRİK

Fransız filosof və antropoloq Rene Jirar (1923–2015) “Günah keçisi” (1982) adlı fundamental əsərində insan cəmiyyətlərinin kollektiv qurban ideyasına niyə dəfələrlə qayıtdığını izah edən bir model irəli sürüb.

GÜNAH KEÇİSİ MEXANİZMİ

Bir qrup insan gərgin vəziyyətdədir. İçərilərindən biri qaydanı pozub. Ya da kimsə xəstələnib. Yaxud məhsul pis olub. Qrupun baş verənləri izah etməyə və gərginliyi aradan qaldırmağa ehtiyacı var. Günahkarlıq hamıya bərabər bölünsə, daşımaq mümkünsüz olar. Hər kəs öz payına düşən günahkarlığı hiss edər. Elə buna görə də qrup instinktiv şəkildə bir nəfəri — çox vaxt zəifi, xəstəni, başqalarından seçiləni — tapır və bütün olub-keçənlərin günahını onun boynuna yıxır.

«Bir-birimizi bağışlaya bilməyimiz üçün mütləq birini cəzalandırmaq lazımdır.» — Jan Bodriyar

Bu, sadəcə metafora deyil, gerçək bir sosial prosesdir. Araşdırmalar göstərir ki, «günah keçisi»ni qovan və ya edam edən icmalarda sosial həmrəylik müvəqqəti olaraq bərpa olunur, gərginlik səngiyir. Amma bunun bədəli çox ağır olur: həqiqət ört-basdır edilir, problemin həll mexanizmi isə inkişaf etmir.

FƏRD ÜÇÜN PSİXOLOJİ RİSK

Müasir psixologiyada “günah keçisi” mexanizmi başqa şəkildə təzahür etsə də, mahiyyəti eynidir. İnsan öz hisslərinin və ya səhvlərinin məsuliyyətini qəbul edə bilmir, onları başqasının üzərinə atır. “Məni bu hala sən saldın”, “Sən o sözü deməsəydin, mən ağlımı itirməzdim” deyir. Bu, əslində insanın öz faciəsi qarşısında “günahsız müşahidəçi” roluna çəkilmək cəhdidir. Lakin günahkarlıq hissi heç yerə yox olmur, sadəcə bir çiyindən digərinə keçir. Nəticədə insan yenə də özü ilə baş-başa qalır, çünki onun vəziyyətinə görə real məsuliyyəti heç kim daşımır.

Klinik qeydGünahkarlıq proyeksiyasını necə tanımalı? Əgər müştəriniz davamlı olaraq günahı kənar amillərdə görürsə — «müdirim ağlımı başımdan aldı», «yoldaşım həyatımı alt-üst etdi» — özünüzə belə sual verin: «Bəs o, bütün bunlara cavab olaraq öz həyatında nə edir?» Proyeksiya insanı hərəkət etmək imkanından məhrum edir. Məsuliyyət isə, hətta qismən olsa belə, insana gücünü geri qaytarır. Burada terapevtik hədəf — insana öz həyatının müəllifi olduğu hissini, onu günahlandırmadan, amma real vəziyyəti də inkar etmədən yenidən qazandırmaqdır.

9.2 ÖZÜNÜ TƏNQİD ETMƏK: ENDORFİN YOXSA CƏZA?

Bəşər tarixində günahkarlıq hissindən qurtulmağın ən yayılmış yollarından biri fiziki ağrıdır. Orta əsr Avropasında özlərini qamçılayan rahiblər — flagellantlar, Hindistandakı induist zahidləri, müasir dövrdə özünə xəsarət yetirən yeniyetmələr — hamısı eyni məntiqdən çıxış edir: «Özümə əziyyət versəm, Tanrı (ya vicdanım, ya da beynim) məni bağışlayacaq».

NEYROBİOLOGİK İZAHLAR

Bunu izah etmək çox sadədir. Kəskin ağrı orqanizmin endorfin sistemini işə salır. Endorfinlər beynin ifraz etdiyi təbii opioidlərdir. Kəskin ağrı kəsildikdən sonra insan rahatlayır, narahatlığı azalır, bəzən hətta eyforiya yaşayır. Beyin bunu belə bir siqnal kimi qəbul edir: “Təhlükə sovuşdu, sən bağışlandın”.

• Qısamüddətli təsir: «təmizlənmə» hissi, narahatlığın müvəqqəti azalması.

• Uzunmüddətli təsir: ağrı ilə rahatlanma arasındakı neyron assosiasiyası möhkəmlənir.

ÖZÜNÜ DÖYMƏ PARADOKSU

İnsan günahkarlıq hissini ağrı vasitəsilə yüngülləşdirməyə alışdıqda, emosional vəziyyətini tənzimləməyin digər yollarını itirir. Bu zaman asılılıq riski yaranır: söhbət hər hansı maddədən deyil, «əzab çəkməklə kəffarə vermə» hissindən asılılıqdan gedir. Xroniki günahkarlıq hissi ilə qida davranışı pozuntusu, anoreksiya və depressiya arasındakı əlaqənin arxasında duran mexanizmlərdən biri də məhz budur.

Tarixi nümunə: XIV əsrdə yaranan və taun epidemiyaları dövründə zirvəyə çatan flaqellant hərəkatı. İnsanlar Tanrını razı salmaq ümidi ilə hamının gözü önündə özlərini qamçılayırdılar. Məntiq sadə idi: «Tanrı bizi günahlarımıza görə cəzalandırır. Əgər nə qədər əzab çəkdiyimizi Ona göstərsək, səmimiyyətimizi görüb bizi bağışlayar».

Psixoloji baxımdan bu, fəlakətli bir yanılgıdır. Günahkarlıq əzabla alına bilən mal deyil; o, anlaşılmayı və davranışın dəyişməsini tələb edir. Ağrı isə onu yalnız müvəqqəti ört-basdır edir.

9.3 ETİRAF: XATIRLATMA

Etirafın psixologiyasını — onun təsirinin dörd səviyyəsini və daxili ziddiyyətini — 5-ci Fəsildə ətraflı izah etmişdik. Burada mahiyyəti bir abzasda xatırladaq: hissləri sözlə ifadə etmək onların şiddətini azaldır, nüfuzlu dinləyici bu hisslərə legitimlik qazandırır, ritual «əvvəl/sonra» sərhədi müəyyən edir, icma isə insanı təcrid olunmuşluqdan çıxarır. Lakin ritual yalnız simptomu aradan qaldırır, «mən günahkaram» şəklindəki köklü inancı dəyişdirmir; məhz buna görə də sonsuz təkrarlanma ehtiyacı yaranır. İndi həmin gücdən fərqli şəkildə istifadə edən başqa bir rituala nəzər salarkən bu düstur bizə kömək edəcək.

9.4 TÜKDƏN TOXUNMUŞ KÖYNƏK GEYİNƏN XƏSTƏ

Rituallar muzeyində yoluna davam etməzdən əvvəl kabinetimdə baş vermiş bir hadisəni danışmaq istəyirəm; bu hadisə məni o muzeyin heç vaxt bağlanmadığına inandırdı.

Emil qırx altı yaşında maliyyə direktorudur. Üç il əvvəl onun hesablama səhvi ucbatından şirkət böyük məbləğ itirmişdi; heç kimi işdən çıxarmadılar, sahibi onu bağışladı, məsələ də bağlandı. Hamı üçün bağlandı, Emil üçün yox.

O vaxtdan bəri həyatında elə bir qayda-qanun yaranmışdı ki, hətta arvadının da bundan xəbəri yox idi. Səhər dördün yarısında oyanırdı — “tənbəllər çox yatar”. İstər yağış, istər qar, qaçırdı, hətta soyuqlamış olanda belə: xəstəlik üzrlü səbəb hesab edilmirdi. Günorta saatlarına kimi ağzına heç nə qoymurdu. Üç ildir ki, məzuniyyətə çıxmırdı. İmkanı çatdığından daha ucuz saat almışdı özünə: “layiq deyiləm”. Və hər axşam noutbukunu bağlayıb gün ərzində apardığı hesablamaları üç dəfə təkrar-təkrar yoxlayırdı — bu, səliqəlilikdən deyildi, sözbəsöz təkrarlanan bir dua kimi bir şey idi.

Onun gündəlik rejimini özünə ucadan sadalayanda istehza ilə gülümsədi: «İntizam». Mən də ona flaqellantlardan danışdım — on dördüncü əsrdə Avropa yollarını dolaşan, könüllü əzabın günahı siləcəyinə və vəbaya son qoyacağına inanaraq özlərini qamçılayan adamlardan. Emil susub dinlədi. Sonra elə bir cümlə dedi ki, onu yazıb götürdüm: «Deməli, mən də eyni şeyi edirəm. Təkcə fərq odur ki, məndə qamçının yerini zəngli saat tutur».

Onun halı özünü “yetərincə cəzalandıranda” yüngülləşmədi — onsuz da yetərli cəza olmur. O, yalnız ilk dəfə “bəs bu hökmü kim kəsib?” deyə soruşanda rahat nəfəs aldı. Və məlum oldu ki, bu üç il ərzində hakim də, prokuror da, cəllad da eyni adam imiş. Özü.

Özünə işgəncə vermək XIV əsrdə bitmədi. Sadəcə alətləri dəyişdi.

9.5 YOM KİPPUR: ƏN QƏDİM PSİXOTERAPİYA PROTOKOLU

Yəhudilərin Kəffarə Günü (Yom Kippur) dünya tarixində günahkarlıq hissi ilə işləmək üçün ən incə şəkildə düşünülmüş ayinlərdən sayılır. Bir çox başqa dindən fərqli olaraq, yəhudilik burada konkret bir yol təklif edir və bu prosedur öz quruluşuna görə müasir koqnitiv-davranış terapiyası ilə üst-üstə düşür.

PROSEDUR DÖRT MƏRHƏLƏDƏN İBARƏTDİR (MAYMONİDİN NƏZƏRİNƏ GÖRƏ):

Etiraf — şifahi və səmimi. İnsan nə etdiyini öz sözləri ilə adlandırır.

Peşmançılıq — edilən əmələ görə həqiqi əzab və ya sıxıntı hissi.

Dayanma — pozucu davranışın dərhal dayandırılması.

Qərar qəbul etmək — gələcəkdə təkrarlamamağa dair bərk niyyət.

Bu mərhələlərin hər biri müasir psixologiyanın günahkarlıqla iş zamanı zəruri saydığı komponentlərə uyğun gəlir: verbalizasiya (birinci mərhələ), affektiv komponent (ikinci), davranış komponenti (üçüncü) və koqnitiv komponent (dördüncü). Maymonid isə bunları hələ XII əsrdə, psixologiya elminin mövcud olmadığı bir dövrdə, bu elmə heç bir istinad etmədən qələmə almışdır.

Xüsusilə insanlara qarşı işlənən günahlara aid bir prinsip çox önəmlidir: Yom Kippur, yəni Kəffarə Günü yalnız Allaha qarşı olan günahları bağışlayır. Başqalarına qarşı işlənmiş günahların kəffarəsi isə ancaq həmin insanlarla əsl barışıqla mümkündür.

«İnsanlarla barışmadan Allahdan bağışlanmaq olmaz.» — Yəhudi ənənəsi

Bu, xristianlığın bəzi versiyalarındakı yanaşmadan kökündən fərqlənir: orada daxili tövbənin heç bir xarici əməl olmadan belə yetərli sayıla biləcəyi düşünülür. Yom Kippur isə göstərir ki, başqa insanlarla münasibətləri bərpa etmədən günahkarlıqla həqiqi iş görmək mümkün deyil. Bu, müasir elmin tamamilə təsdiqlədiyi nadir qədim rituallardan biridir.

9.6 DİNİ OKKULTİZM: PSİXOLOGİYA MAGİYAYA ÇEVRİLƏNDƏ

Müasir dünyada günahkarlıq hissindən qurtulmağa yönəlmiş mistik təcrübələrə maraq yenidən canlanır. Bağışlanma meditasiyaları, «karmanı sıfırlama» proqramları, ani azadlıq vəd edən enerji seansları — bütün bunlar çox vaxt psixoloji yardım adı altında satılır.

PSİXOLOJİ MEKANİZM

Buradakı mexanizm, köhnə indulgensiya dövründə olduğu kimidir: pulunu, enerjini, vaxtını sərf et, rahatlıq qazan. Problem ondadır ki, bu cür praktikalar insanın təməl inanclarına nadir hallarda nüfuz edir. Onlar emosiyaların səthində işləyir, ancaq “mən dəyərsizəm” kimi dərin inancı olduğu kimi toxunulmaz qoyur.

SİMPTOMATİK MÜDAHİLƏ FENOMENİ

Müştəri «günahkarlıq hissindən qurtulmaq» istəyi ilə müraciət edir. Ona rahatlama məşqləri, işıq meditasiyası və mantra oxumaq tövsiyə olunur. Bir həftə sonra müştəri deyir: «Daha sakitləşmişəm». Lakin ilk səhvdəcə köhnə reaksiya qayıdır. Niyə? Çünki tətbiq edilən üsul səbəbə yox, simptoma yönəlmişdi. Əsl səbəb «mən kifayət qədər yaxşı deyiləm» inancı, simptom isə narahatlıq idi. Narahatlığı boğmaq mümkündür, amma bu inancı dəyişmək illərlə davam edən terapiya tələb edir.

Cədvəl 9.1. Arxaik ritualların effektivliyinə dair müqayisəli təhlil

Ritual

Təsir növü

Uzunmüddətli təsir

Klinik əks-göstəriş

Qurbanvermə

Eksternallaşdırma (köçürmə)

Gərginliyin müvəqqəti aradan qaldırılması

Uğursuzluq zamanı günahkarlıq hissini gücləndirə bilər

Özünüqınama

Neyrokimyəvi kompensasiya

Ağrıdan asılılıq, intihar

Depressiyalı xəstələr üçün əks-göstərişdir

Etiraf (formal)

Verbalizasiya + leqitimləşdirmə

Əhval-ruhiyyənin yaxşılaşması

«Günahkar“ rolunu möhkəmləndirə bilər

Yom Kippur

Struktur düzəliş

Davranışın davamlı dəyişməsi

Obyektiv öhdəliklərin olmasını tələb edir

Sehr/Okkultizm

Fövqəltəbiiyə inam

Plasebo effekti

Xəstənin aldadılması, vaxt itkisi

9.7 KLİNİK NÜMUNƏLƏR: NİYƏ HƏR ŞEY İŞƏ YARAMIR

Gəlin kitabın qəhrəmanlarına qayıdaq ki, bu mexanizmlerin praktikada necə işlədiyini görək.

MARIANIN HİKAYƏSİ

Əvvəlki fəsillərdən tanıdığımız Mariya sərt dini mühitdə böyümüşdü. Evliliyində uğursuzluqlar başlayanda bağışlanmaq üçün duaya üz tutdu. Dua ona yalnız qısa müddətli rahatlıq gətirirdi, problem isə öz yerində qalırdı. Yalnız işin əslində Allaha qarşı günah deyil, şəxsi sərhədlərin pozulması ilə bağlı olduğunu dərk edəndə halı yüngülləşdi. Beləcə dua onun üçün günahkarlıq hissindən yaxa qurtarmaq vasitəsi olmaqdan çıxıb mənəvi gücünü qorumağın yoluna çevrildi.

ANNANIN HİKAYƏSİ

Xroniki qarın ağrılarından əziyyət çəkən menecer Anna müxtəlif «rahatlama» üsullarını sınayırdı. Bir dəfə «işıq» meditasiyası olan bir rahatlama proqramını yoxladı və özünü yaxşı hiss etdi. Amma həmkarları ilə dalaşandan sonra ağrılar qayıtdı. Onda o, Yom Kippurdakı kimi etiraf üsuluna əl atdı: kağıza nə baş verdiyini, nələr hiss etdiyini və bunu necə dəyişmək mümkün olduğunu yazdı. Ağrılar azaldı. Niyə? Çünki sehrli düşüncədən reallıqla işləməyə keçmişdi.

ƏSAS NƏTİCƏ: Arxaik rituallar davranış dəyişikliyinə yönəlmiş bir struktura malik olduqda faydalıdır. Lakin məsuliyyətdən kənar, yalnız xəyali paklanma hissi yaratmağa xidmət edirsə, bu rituallar tələyə çevrilir.

9.8 Müasirliyə keçid: Bu biliklə nə etmək lazımdır?

Burada fəslin əsas sualına gəlirik: bu qədim biliklərdən bu gün hansı faydanı götürə bilərik?

Əvvəlcə qəbul etməliyik ki, təmizlənmə ritualına ehtiyac duymaq tamamilə təbiidir. Beynimiz bu dövrün başa çatmasını tələb edir. Problemi sadəcə unutmaq kifayət etmir; mütləq onu etiraf etmək mərhələsindən keçmək lazımdır.

İkincisi, heç bir nəticəsi olmayan, formal və mənasız rituallardan uzaq durmalıyıq. Münasibətlər üzərində işləmək əvəzinə xeyriyyəyə ianə etmək? Yox, bu sadəcə bir maskadır. Gerçək bağışlanmaq üçün həm zəhmət, həm də zaman lazımdır.

Üçüncüsü, cəmiyyətin dəstəyinə ehtiyacımız var. Yom Kipur araşdırmasının da göstərdiyi kimi, sosial qəbul günahkarlıq hissini yüngülləşdirir, təcrid isə onu daha da artırır. Məhz buna görə qarşılıqlı yardım qrupları, terapiya qrupları və sağlam dostluq əlaqələri depressiyanın qarşısını almağın ən güclü vasitələrindən biridir.

PRAKTİK MƏŞQ: ÖZ TƏMİZLƏNMƏ RİTUALINIZI YARADIN

1. Problemi adlandırın. Bir vərəq kağıza sizi məhz nəyin günahkarlıq hissinə qapıldığını yazın. 2. Duyğularınızı təsvir edin. Bədəninizdə nələr hiss edirsiniz? Bu hisslər bədənin hansı hissəsindədir? 3. Sərhədləri müəyyənləşdirin. Qəbul edin: bu sizin günahkarlığınız deyil, başqasının məsuliyyətidir. 4. Addım atın. Haqlısınızsa, üzrxahlıq etdiyiniz bir məktub yazın — onu göndərmək şərt deyil. Günahkar deyilsinizsə, özünüzə məktub yazın. 5. Son nöqtəni qoyun. Yazdıqlarınızı uca səslə oxuyun, sonra prosesi tamamlamağın simvolu olaraq kağızı yandırın və ya faylı silin.

Bu sadə protokolu qədim biliklərin etiraf anlayışı ilə müasir neyropsixologiyanın dərkini birləşdirir.

FƏSİL NƏTİCƏ

Qurban kəsməkdən elektron cədvəllərə qədər uzun bir yol qət etdik. Bütün bu müddət ərzində qarşımızda həmişə eyni sual dayanıb: günahkarlıq hissi ilə özümüzü məhv etmədən necə yaşamalı? Arxaik rituallar göstərdi ki, səhvimizi boynumuza alıb onu düzəltsək, böyük işlər görə bilərik. Amma eyni rituallar bizi təhlükəli bir illüziyaya da alışdırdı: guya günahkarlığı heç bir real addım atmadan, sadəcə «ağlayıb tökməklə» və ya «buraxmaqla» aradan qaldırmaq olar.

Artıq əlimizdə bir hekayə var, keçmişin mexanizmlərini də anladıq. Lakin ən vacib məqam hələ qarşıdadır: özünüzü elə indi dəyişməyə kömək edəcək praktiki üsullar. Növbəti fəsil – “Sübuta əsaslanan terapiya” – müasir psixoterapevt kabinetlərinin qapılarını sizin üzünüzə açacaq və son onilliklərin elmi araşdırmalarına söykənən vasitələr təqdim edəcək. Koqnitiv-davranış terapiyasından tutmuş CFT-yə qədər bütün bu yanaşmalarla növbəti fəsildə tanış olacaqsınız.

FƏSİLİN XÜLASƏSİ

Günah keçisi. Günahkarlığın qurbana yüklənməsi müvəqqəti rahatlıq gətirir, lakin problemi həll etmir.

Özünü cəzalandırma. Ağrı endorfinlərin ifrazına səbəb olur, eyni zamanda əziyyətdən asılılıq yaradır.

Etiraf. Yalnız dörd mərhələ mövcud olduqda işləyir: sözlə ifadə etmək, legitimləşdirmək, başa çatdırmaq və mənsub olmaq.

Kippur bayramı. Müasir terapiya ilə strukturu üst-üstə düşən qədim protokol (etiraf → peşmanlıq → dayandırma → qərar).

Bu günkü ayinlər. Əgər davranış dəyişikliyinə yönəlirsə faydalıdır, sehrli təmizləməyə yox.

Təcrübə. Şəxsi bitiş ayini yaratmaq beynə günahkarlıq gestaltını bağlamağa kömək edir.

Növbəti addım — 10-cu Fəsil: «Günəş mifini» sındırıcılıq baxımından yoxlayacağıq.