221-Cİ BÖLMƏ. ÖZÜNÜ YOXLAMA TESTLƏRİ
Aşağıda özünü müşahidə üçün nəzərdə tutulmuş beş sorğu verilir. Onlardan ikisi müəllif tərəfindən məhz bu kitab üçün hazırlanıb, ikisi (ACE və PHQ-9) dünya praktikasında geniş istifadə olunan alətlərdir, beşincisi isə qısa təhlükəsizlik skrininqidir.
VACİB QEYD: Bu testlər peşəkar diaqnoz qoymaq üçün deyil, yalnız özünüzə kömək məqsədi daşıyır. Əgər nəticələr sizi narahat edərsə, mütləq mütəxəssisə müraciət edin.
ANKET 1. «DAXİLİ HAKİM ŞKALASI» (K. Rəhimovun müəllif anketi)
Nəyi göstərir: Destrüktiv özünütənqid və özünə mərhəmət səviyyəsi.
Təlimat: Hər bir ifadəni 1-dən (demək olar ki, heç vaxt) 5-ə (demək olar ki, həmişə) qədər olan şkala üzrə qiymətləndirin.
№
İfadə
1
2
3
4
5
1
Səhv edəndə özümə uğursuz olduğumu deyirəm
☐
☐
☐
☐
☐
2
Hər şeydə mükəmməl olmalı olduğumu hiss edirəm
☐
☐
☐
☐
☐
3
Özümü pis hiss edəndə başqalarının daha yaxşı öhdəsindən gəldiyini deyirəm
☐
☐
☐
☐
☐
4
Qüsurlarıma görə özümü danlayıram
☐
☐
☐
☐
☐
5
Uğursuzluğa düçar olanda özümü layiqsiz hiss edirəm
☐
☐
☐
☐
☐
6
Səhvlərimin məni başqalarından daha pis etdiyini düşünürəm
☐
☐
☐
☐
☐
7
Ağrı çəkəndə özümə qarşı sərt oluram
☐
☐
☐
☐
☐
8
Sevgini qazanmalı olduğumu hiss edirəm
☐
☐
☐
☐
☐
9
Üzgün olanda zəif olduğumu düşünürəm
☐
☐
☐
☐
☐
10
Özümü başqaları ilə müqayisə edir və daha pis olduğumu hiss edirəm
☐
☐
☐
☐
☐
Bal cəmi: Bütün balları toplayın.
Nəticə
İnterpretasiya
Tövsiyə
10–20
Özünütənqidin aşağı səviyyəsi
Mövcud vəziyyəti qoruyun
21–35
Orta səviyyə
Hər gün özünə şəfqət məşqləri edin
36–50
Yüksək səviyyə
Terapiya tövsiyə olunur (KDT, CFT)
İstifadə qaydası: Tərəqqinizi izləmək üçün testdən hər 3 aydan bir keçin.
Bu sorğu vərəqini müəllif P. Gilbert və K. Neffin özünütənqid və özünə mərhəmətlə bağlı yanaşmalarından ilhamlanaraq hazırlayıb. O, etibarlılığı təsdiqlənmiş klinik şkala deyil, sadəcə özünü müşahidə etmək üçün nəzərdə tutulmuş tanışlıq xarakterli vasitədir.
SORĞU 2. «HƏRƏKƏT YOXSA ŞƏXSİYYƏT?» (K. Rəhimovun müəllif sorğusu)
Bu göstərir: Günaha reaksiya tipi (utanc və günahkarlıq).
Təlimat: Hər bir vəziyyəti təsəvvür edin və ən ehtimal olunan reaksiyanı seçin.
Vəziyyət
A reaksiyası (Utanc)
B reaksiyası (Günahkarlıq)
1. Görüşə gecikdiniz
«Mən məsuliyyətsiz insanam»
«Səhv etdim, üzr istəməliyəm»
2. Vacib bir hadisəni unutdunuz
«Mən dəhşətli dostam/tərəfdaşam»
«Səhv etdim, bunu düzəldə bilərəm»
3. İşdə sizi tənqid etdilər
«Mən qeyri-kompetentəm»
«Nəyi təkmilləşdirə bilərəm?»
4. Tapşırığın öhdəsindən gələ bilmədiniz
«Mən uğursuzam»
«Mənə daha çox təcrübə lazımdır»
5. Kimisə incitdiniz
«Mən pis insanam»
«Əziyyət verdim, bunu düzəltməliyəm»
Sayma: A və B tipli reaksiyaların sayını hesablayın.
Nəticə
İnterpretasiya
Daha çox A
Utanc üstünlük təşkil edir (destruktiv pattern)
Daha çox B
Günahkarlıq üstünlük təşkil edir (konstruktiv pattern)
Bərabər
Qarışıq tip, inanclar üzərində iş tələb olunur
Bu sorğu vərəqəsini müəllif günahkarlıq ilə utanc arasındakı fərqə əsaslanaraq hazırlayıb (X. B. Lyuis, 1971; C. Tenqi və R. Dirinq, 2002). Dəqiq diaqnostika üçün isə mütəxəssisin tətbiq etdiyi validləşdirilmiş metodikalardan — məsələn, TOSCA-3-dən — istifadə olunur.
SORĞU 3. UŞAQLIQ DÖVRÜNDƏKİ MƏNFİ TƏCRÜBƏLƏR (ACE)
Bu göstərir: Uşaq travması təcrübəsi balı, xəstəlik riski ilə əlaqəli.
Təlimat: 18 yaşına qədər olan dövrə aid hər suala «Bəli» və ya «Xeyr» cavabını işarələyin.
№
Sual
Bəli
Xeyr
1
Böyüklərdən kimsə sizi müntəzəm olaraq təhqir edir və ya alçaldırdımı?
☐
☐
2
Böyüklərdən kimsə sizə müntəzəm olaraq fiziki təhdid edirdimi?
☐
☐
3
Böyüklərdən kimsə sizə cinsi toxunur və ya sizi toxunmağa məcbur edirdimi?
☐
☐
4
Müntəzəm olaraq sevilmədiyinizi və ya dəyərsiz olduğunuzu hiss edirdinizmi?
☐
☐
5
Kifayət qədər yeməyiniz və ya təmiz paltarınız olmurdu?
☐
☐
6
Valideynlərinizdən biri getdi və ya siz atıldınızmı?
☐
☐
7
Ananız və ya atanız fiziki zorakılığa məruz qalırdımı?
☐
☐
8
Evdə kimsə spirtli içki və ya narkotikdən sui-istifadə edirdimi?
☐
☐
9
Evdə kimsə depressiya və ya psixi xəstəlikdən əziyyət çəkirdimi?
☐
☐
10
Ailə üzvlərindən kimsə həbsxanada olmuşdumu?
☐
☐
Hesablama: «Bəli» cavablarının cəmi sizin ACE balınızdır.
vacibdir: Yüksək ACE balı hökm demək deyil. Bu, terapevtlə iş aparmaq üçün məlumatdır.
Mənbə: Felitti, V. J., & Anda, R. F. (1998). ACE Tədqiqatı. CDC.
SORĞU 4. DEPRESSİYA ŞKALI (PHQ-9 — Xəstənin Sağlamlıq Anketi)
Göstərici: Son iki həftə ərzində depressiv simptomların səviyyəsi.
Təlimat: Hər bir simptomun tezliyini 0-dan (heç vaxt yoxdur) 3-ə qədər (daimi, demək olar ki, hər gün) qiymətləndirin.
№
Simptom
0
1
2
3
1
Fəaliyyətlərə maraq və ya həzz hissinin olmaması
☐
☐
☐
☐
2
Üzüntü, depressiya və ya ümidsizlik hissi
☐
☐
☐
☐
3
Yuxuya getməkdə, yatmaqda çətinlik və ya həddindən artıq yuxululuq
☐
☐
☐
☐
4
Yorğunluq və ya enerji çatışmazlığı
☐
☐
☐
☐
5
İştahsızlıq və ya həddindən artıq yemək
☐
☐
☐
☐
6
Özünü uğursuz və ya günahkar hiss etmək
☐
☐
☐
☐
7
Diqqəti cəmləməkdə çətinlik
☐
☐
☐
☐
8
Hərəkətlərdə ləngimə və ya oyanıqlıq
☐
☐
☐
☐
9
Ölüm və ya özünə zərər vermə düşüncələri
☐
☐
☐
☐
Balların hesablanması:
Cəmi
Səviyyə
Fəaliyyət
0–4
Minimal
Özünəkömək, monitorinq
5–9
Yüngül
Özünə şəfqət təcrübələri, KDT
10–14
Orta
Mütəxəssis məsləhəti tövsiyə olunur
15–19
Ağır
Terapiya zəruridir
20–27
Çox ağır
Dərhal kömək üçün müraciət edin
Xüsusi diqqət: Əgər 9-cu bənd 0-dan böyükdürsə — dərhal kömək üçün müraciət edin.
Mənbə: Kroenke, K., et al. (2001). PHQ-9. JAMA.
ANKET 5. QISA TƏHLÜKƏSİZLİK SKRİNİNQİ
Bu blok test deyil, psixiatrlar riski qiymətləndirərkən yönəltdikləri üç birbaşa sualdır.
Son iki həftə ərzində yaşamağınızın daha yaxşı olacağına dair fikirlər yaranırdımı?
Özünüzə necə zərər verə biləcəyinizi düşünürdünüzmü?
Heç vaxt özünüzə zərər verməyə cəhd etmisinizmi?
Suallardan heç olmasa birinə «bəli» cavabını vermisinizsə, xahiş edirəm, bunu içinizdə saxlamayın, təxirə salmayın: psixiatra və ya psixoterapevtə müraciət edin. Vəziyyətiniz kəskinləşibsə, gecə-gündüz fəaliyyət göstərən yardım xəttinə zəng edin (siyahı 4-cü bölmədədir). İntihar düşüncələri müalicəsi mümkün olan bir vəziyyətin əlamətidir. Bu nə zəiflikdir, nə hökmdür, nə də təkbaşına öhdəsindən gəlməli olduğunuz bir şeydir.
Riskin peşəkar qiymətləndirilməsi üçün mütəxəssislər standartlaşdırılmış vasitələrdən, məsələn, Kolumbiya C-SSRS şkalasından istifadə edir. Bu qiymətləndirməni oxucu deyil, həkim aparır.