032-Cİ FƏSİL. VİRUS SİSTEMƏ NECƏ DAXİL OLUR: UŞAQLIQ VƏ TƏKAMÜL
«Uşaq dünyaya günahkarlıq hissi ilə gəlmir. O, sevilmək ehtiyacı ilə doğulur və bu sevgi uğrunda istənilən bədəli ödəməyə hazırdır.» — Kənan Rəhimov
SƏBİNƏNİN HİKAYƏSİ: DİZ ÜSTƏ DƏRS
Sabina beş yaşına qədər kənddə, nənəsinin yanında böyüyüb. Anası şəhərdə işləyir, təkbaşına dolanmağa çalışır və fiziki cəhətdən qızını yanına götürə bilmirdi. Bayramlarda əlində sovqatla gələrdi. Amma Sabinanı sevindirən konfet deyildi. O, anasının onu qucaqlayıb «Hər şey qurtardı, yığış, evimizə gedirik» deyəcəyi anı gözləyirdi. Balaca qız üçün bu, sadəcə köçmək deyil, təhlükəsizlik vədi idi.
Altı yaşında vəd gerçəkləşdi. Anası onu şəhərə apardı, birlikdə yaşamağa başladılar. Sabina özünü qorunmuş hiss edirdi. Ta uşaq meydançasındakı o günə qədər.
Həyətdə bir dəstə uşaq oynayırdı. Aralarında yaşca onlardan böyük, təkəbbürlü və qəddar bir oğlan da var idi. Əlindəki uzun çubuqla qızları vurur, bəzən də hamı alt paltarlarını görsün deyə donlarının ətəyini qaldırır, onların utancına gülürdü. Qızlar hərəsi bir yana qaçırdı. Sabina da qaçmaq istəyirdi, amma çubuq onun kürəyinə dəydi.
Qorxunun yerini qəzəb aldı. Sabina kənd uşağı idi, cavabını verməyə adət etmişdi. Onu incidən oğlanın əlindən çubuğu dartıb alaraq ona vurdu. Oğlan ağlaya-ağlaya qaçıb getdi.
Bir dəqiqə sonra oğlanın anası qışqıra-qışqıra, ittihamlar yağdıra-yağdıra, ədalət tələb edə-edə gəldi. Sabinanın anası isə elə orada, lap yanında dayanmışdı. Hər şeyi öz gözləri ilə görmüşdü. Kimin başladığını da, kimin sadəcə özünü qoruduğunu da bilirdi. Amma təhqir edən oğlanın anası üzr istəməyi tələb edəndə, Sabinanın anası qızına müdafiəçi kimi yox, hakim kimi baxdı.
— Get və üzr istə, — dedi o, səssizcə.
— Amma ana, o başladı! — deyə Sabina pıçıldayırdı.
— Əgər üzr istəməsən, — anasının səsi buz kəsildi, — səni yenidən nənənin yanına qaytaracağam. Bir də şəhərə dönməyəcəksən.
Altı yaşlı uşaq üçün bu, hədə deyildi. Bu, hökm idi. Çubuqdan dəyən ağrı bir anlıq unuduldu. Geriyə yalnız tənhalığın dəhşəti qaldı. Sabina oğlanın yanına yaxınlaşdı.
— Sadəcə üzr istəmək kifayət deyil, — oğlan istehza ilə mırıldandı. — Diz üstə düşsün.
— Çök, — dedi ana. — Sən qızsan. Daha ağıllı olmalısan.
Sabina çirkli asfaltın üstündə diz çökdü. Etmədiyi bir şeyə görə üzr istədi. Həmin an beynində görünməz bir qıfıl çıqqıldayaraq bağlandı. Beləcə, sonrakı otuz il ərzində onun şəxsiyyətinin təməlinə çevriləcək bir inanc formalaşdı:
«Günahkarlığı (yalan olduğunu bilsəm belə) boynuma almasam, məni atıb gedəcəklər. Təhlükəsizliyim günahkar olmağa razılıq verməyimdən asılıdır.»
Şən, oyunbaz qız yoxa çıxdı. Onun yerinə isə ömrü boyu var olmaq üçün icazə diləyəcək narahat, itaətkar bir kölgə gəldi.
Bu hekayə adi bir klinik hal deyil, bu, bir modeldir. «Günahkarlıq virusu» insan sisteminə əksər hallarda məhz belə yol tapır. Nə genetik yolla, nə də «pozulmuş kimya» vasitəsilə. Bu virus sevginin itaətdən asılı salındığı konkret təcrübə ilə daxil olur.
Bu fəsildə bütün bunların necə baş verdiyini nəzərdən keçirəcəyik. Təkamülün bizə niyə günahkarlıq hissi bəxş etdiyini və uşaqlıq təcrübəsinin bu müdafiə mexanizmini niyə özünüməhv vasitəsinə çevirdiyini aydınlaşdıracağıq.
2.1 TƏKAMÜL MƏSƏLƏSİ: TƏBİƏT GÜNAHKARLIĞI NİYƏ YARADIB?
Fərdi tarixçəyə keçməzdən əvvəl təkamül psixologiyasının qarşımıza qoyduğu suala cavab vermək lazımdır: günahkarlıq hansı adaptiv funksiyanı yerinə yetirirdi və ümumiyyətlə, niyə yaranmışdı?
Cavab insanın bioloji növ kimi təməl xüsusiyyətində gizlənir: biz ultrasosial canlılarıq. İri məməlilərin əksəriyyətindən fərqli olaraq, Homo sapiens yalnız birləşərək sağ qala bilib. Şir və ya qılıncdişli pələnglə təkbaşına üz-üzə gələn insanın heç bir şansı yox idi. Yalnız qrup halında ov etmək, özünü müdafiə etmək və balaları böyütmək mümkün olurdu.
Amma əməkdaşlıq qayda tələb edir. Qaydalar isə onların icrasını təmin edəcək bir mexanizm istəyir. Kənardan gələn məcburiyyət — qrupun verdiyi cəza — baha başa gəlir: daimi nəzarət və bunun həyata keçirilməsi üçün resurs tələb edir. Daxili məcburiyyət — günahkarlıq hissi — isə müqayisəedilməz dərəcədə səmərəlidir: heç bir nəzarətçi olmadan, sutkada iyirmi dörd saat avtomatik işləyir.
«Günahkarlıq kiçik qruplarda əməkdaşlıq münasibətlərini qorumaq üçün təkamül prosesində yaranmış adaptiv mexanizmdir. O, qaydanı pozana belə bir siqnal verir: sən qrupa zərər vurdun, indi vəziyyəti düzəltməlisən. Bu, qrupdan çıxarılmadan daha az itkili yoldur; axı pleystosen dövründə icmadan kənarlaşdırılmaq ölüm demək idi.» — R. Baumeyster, E. Stilvell, T. Hizerton, 1994
Mühüm bir nəticə: günahkarlıq hissi əvvəlcə mücərrəd mənada «yaxşı» və ya «pis» anlayışları ilə bağlı deyildi. O, qrupun bütövlüyünü qorumağa xidmət edirdi. Qrupun birliyini təhdid edən hərəkətlər — oğurluq, xəyanət, qrupdaxili zorakılıq — günahkarlıq hissi doğururdu. Qrupla əlaqəsi olmayan davranışlar isə belə bir hiss yaratmırdı.
Məhz buna görə ovçu-yığıcı icmalarda günahkarlıq hissi büsbütün kontekstə bağlı idi: eyni əməl bir vəziyyətdə bu hissi oyadır, başqa vəziyyətdə oyatmırdı. Öz qrupundan birini öldürmək ağır təqsir sayılır, yad qrupun üzvünü öldürmək isə çox zaman təqdir olunan hərəkət idi. Günahkarlıq ümumbəşəri prinsiplə deyil, qrupun sərhədləri ilə müəyyənləşirdi.
Müasir dövrün problemi:
Biz elə bir dünyada yaşayırıq ki, təkamül mexanizmləri heç nəzərdə tutulmadıqları sosial mürəkkəbliklə üz-üzə gəlib. Vaxtilə bizi qəbilədən qovulmaqdan qorumalı olan günahkarlıq hissi bu gün göndərilməmiş bir mesaj və ya yerinə yetirilməmiş KPI ucbatından işə düşür. Mexanizm eynidir, amma kontekst dəyişib. Nəticədə isə sistem sıradan çıxır.
2.2 NEYROBİOLOJİ İZLƏR: UŞAĞIN BEYNİNDƏ GÜNAHKARLIQ
Müasir neyroelm müəyyən etmişdir ki, günahkarlıq hissinin təməlində dayanan mexanizmlər insan beyninin təkamül baxımından ən qədim sistemlərindən biridir. Bunlar təsadüfi «mədəni üstqurumlar» deyil, mədəniyyətindən asılı olmayaraq bütün insanlarda mövcud olan, bioloji köklərə malik sistemlərdir.
Əsas struktur ön kəmər qabığıdır (anterior cingulate cortex, ACC). Bu bölgə səhv aşkar edildikdə, niyyətlə nəticə arasında ziddiyyət yarandıqda və insan sosial rədd olunma yaşadıqda aktivləşir. Maraqlıdır ki, eyni struktur fiziki ağrı zamanı da işə düşür. Yəni bu, sadəcə bir bənzətmə deyil — «ağrıyan vicdan» sözün həqiqi mənasında ağrılı neyrobioloji təcrübədir.
Digər vacib strukturlardan biri də orbitofrontal qabıqdır (OFC). İnsanda bu qabıq başqa primatlarla müqayisədə xeyli inkişaf edib. Məhz orbitofrontal qabıq sosial normaları yadda saxlayır və onlar pozulduqda xəbərdarlıq siqnalı verir — o cümlədən, qaydanı pozan şəxs tutulmasa və ətrafda heç kim baş verənlərdən xəbər tutmasa belə.
KAQANIN TƏCRÜBƏSİ. Harvard Universitetinin psixoloqu Cerom Kaqan göstərib ki, uşaqlar hələ 14–22 aylığında — valideynlər onlara nəyin “yaxşı”, nəyin “pis” olduğunu izah etməyə macal tapmamışdan əvvəl — özləri qaydanı pozduqda sıxıntı reaksiyası verirlər. Bu isə günahkarlıq hissinə bioloji meyilliliyin olduğuna dəlalət edir; mədəniyyət sonradan bu hissi formalaşdırır və ona istiqamət verir, amma onu sıfırdan yaratmır.
Mədəniyyətlərarası araşdırmaların nəticələri təsdiqləyir: günahkarlıq hissini oyadan səbəblər müxtəlif mədəniyyətlərdə bir-birindən kəskin fərqlənsə də, bu hissin özü — onun fenomenologiyası, bədəndə yaratdığı duyğular, davranışa necə təsir etdiyi — öyrənilən bütün cəmiyyətlərdə heyrətamiz dərəcədə oxşardır. Bu isə həmin fenomenin bioloji əsasa malik olduğuna dəlalət edir.
2.3 ERİKSON: 3–6 YAŞ HƏLLEDİCİ DÖVRÜ
Təkamül bizə günahkarlıq hissinin “aparat təminatını” veribsə, mədəniyyət və ailə onun “proqram təminatı”nı — yəni hansı halın günahkarlıq doğuracağını müəyyənləşdirir. Bu proqramlaşdırmanın ən həlledici mərhələsi isə 3–6 yaş arasına təsadüf edir.
Psixososial inkişaf nəzəriyyəsinin ən görkəmli simalarından biri olan Erik Erikson bu mərhələnin əsas ziddiyyətini belə adlandırıb: təşəbbüskarlıq günahkarlığa qarşı.
Bu yaşda uşaq dünyanı fəal surətdə kəşf edir, sınaqlar aparır, qarşısına məqsədlər qoyur və onlara nail olmağa çalışır. Bu, tamamilə normal və sağlam bir təşəbbüsdür. Lakin bu istək qaçılmaz olaraq müxtəlif məhdudiyyətlərlə — valideyn qadağaları, sosial normalar və başqalarının sərhədləri ilə toqquşur.
Mərhələnin həlledici sualı budur: böyüklər uşağın fəallığına necə reaksiya verirlər?
Ətrafdakıların reaksiyası ümumilikdə dəstəkləyici olanda uşaq öz istək və impulslarına sağlam münasibət formalaşdırır. O, başa düşür ki, istəmək də, sınamaq da, bəzən səhv etmək də təbiidir.
Əgər uşağa verilən reaksiyalar mütəmadi olaraq onu boğur və ya pisləyirsə, yəni arzularının yanlış olduğu, fəallığının maneə törətdiyi, hər hansı bir səhv etdikdə isə “pis” olduğu ona davamlı şəkildə hiss etdirilirsə, təməl günahkarlıq hissi formalaşır. Bu, konkret bir hərəkətə görə deyil, nəyisə etmək istəyinə, elə təşəbbüsün özünə görə yaranan günahkarlıqdır.
«Üçüncü mərhələnin təşəbbüs və günahkarlıq arasındakı əsas münaqişəsi tərəflərdən birinin qələbəsi ilə deyil, onların inteqrasiyası yolu ilə həll olunur. Sağlam nəticədə uşaq təşəbbüs qabiliyyətini qoruyub saxlayır, lakin onu cəmiyyətdə məqbul sayılan şəkildə yönləndirməyi öyrənir. Patoloji halda isə günahkarlıq hissi təşəbbüsü tamamilə boğur». — E. Erikson, «Uşaqlıq və cəmiyyət», 1950
«Günahkarlığın təşəbbüs üzərində qələbəsinin» uzunmüddətli fəsadları hər bir praktik psixoterapevtə yaxşı tanışdır. Bu mərhələni günahkarlıq hissinin üstünlüyü ilə adlamış böyüklər tez-tez xarakterik bir model sərgiləyirlər: onlar daim özlərini cilovlayır, «hələ başlamadan təslim olur», riskdən qaçırlar — bu, ehtiyatlılıqdan deyil, hansısa istəyin özünün belə günah sayıla biləcəyi ilə bağlı irrasional qorxudan irəli gəlir.
Belə adam maaş artımı istəməyə cürət etmir, axı «mən kiməm ki...». Münasibətlərdə ehtiyaclarını dilə gətirmir, çünki «yük olmaq istəmirəm». Öz ideyalarını gerçəkləşdirmir, çünki «yəqin, pis fikirdir». Bax, bu, fəal günahkarlığın əməldə necə işlədiyidir: o, hansısa hərəkətə verilən reaksiya deyil, insanın arzulamaq qabiliyyətini boğan daimi fon küyüdür.
SABİNƏNİN HİKAYƏSİ (ARDI)
Sabinəni xatırlayın. Altı yaşına qədər o, fəal, dəcəl idi, cavabını da verirdi. Meydançadakı hadisədən sonra onun təşəbbüsü sadəcə tənqid olunmadı — rədd edilmək hədəsi ilə cəzalandırıldı. O, bunu belə dərk etdi: «Fəallığım (cavab verməyim) anamı itirməyimə səbəb olur». Sevginin şərtə bağlı olduğu bir sistemdə sağ qalmaq üçün öz fəallığını boğdu. «Rahat» uşağa çevrildi. Təhlükənin qarşısını əvvəlcədən almaq üçün böyüklərin əhval-ruhiyyəsini süzməyi öyrəndi.
Uşaqlıqda sağ qalmağa xidmət edən bu mexanizm yetkinlikdə özünü məhv etmə vasitəsinə çevrildi. Yetkin Sabinə artıq valideynlərindən deyil, onların sözləri ilə danışan daxili səsindən qorxur.
2.4 TABU VƏ İBTİDAİ QORXU: QADAĞA HARADAN YARANDI
Fərdi inkişafla yanaşı, məsələnin bir də mədəni ölçüsü var. “Tabu” sözünün özü Avropa dillərinə Polineziya dillərindən keçib: maori dilində “tapu” “qadağan olunmuş”, “müqəddəs”, “işarələnmiş” mənalarını verir.
Tabu adi qadağa deyil. Bu elə bir qadağadır ki, onu pozduqda heç bir kənar mühakiməyə ehtiyac qalmadan, avtomatik olaraq fəsadlar yaranır. İnsan tabunu pozur və başına pis bir iş gəlir. Yaxud da — bu da ən azı o qədər önəmlidir — pis bir şeyin baş verəcəyini gözləyir.
Freyd tabunun psixologiyasını sistemli şəkildə təhlil edən ilk şəxs idi. Onun əsas müşahidəsi belədir:
«Tabu həm müqəddəs, həm natəmiz, həm təhlükəli, həm də qadağan olunmuş anlayışdır. Lakin psixoloji baxımdan ən mühüm cəhət başqadır: tabu insanı onu təqlid etməyə sövq edir. Məhz buna görə də bu qədər ciddi şəkildə qadağan edilir. Əgər insanlarda qadağanı pozmaq istəyi olmasaydı, ona ehtiyac da yaranmazdı». — Z. Freyd, «Totem və tabu», 1913
Bu müşahidənin birbaşa klinik önəmi var: günahkarlıq hissi çox vaxt elə istəyin özünün qadağan olunduğu yerdə yaranır. Hərəkətə yox, məhz istəməyə qadağa qoyulur. Uşağa «Anana acıqlanmaq olmaz» deyəndə o, anasını vurduğu üçün yox, içində qəzəb duyduğu üçün özünü günahkar hiss edir. Bu, tabunun ən saf formasıdır.
Sabinanın ailəsində belə bir tabu var idi: “Böyüklərə söz qaytarmaq olmaz”, “Özünü müdafiə etmək olmaz”, “Ayrılığa səbəb olmaq olmaz”. Bu tabunu pozmaq — yəni könüllü şəkildə üzr istəməmək — fəlakətə yol aça bilərdi: anası gedəcəkdi. Buna görə də o, boyun əydi.
2.5 KOQNİTİV TƏHRİFLƏR: VİRUS UŞAQLIQDA NECƏ MUTASİYAYA UĞRAYIR
Uşaqlıqda tənqidi düşüncə hələ formalaşmadığı üçün təfəkkür səhvləri xüsusilə möhkəm kök salır — Sabinanın hekayəsində də bu səhvlərin demək olar ki, hamısı özünü göstərir.
Həddindən artıq ümumiləşdirmə. Fakt: «Dərhal üzr istəmədim». Virus: «Mən həmişə hər şeyi pozuram. Mən itaətsizəm».
Düşüncə oxumaq. Fakt: «Ana susur». Virus: «O məni tərk etmək istəyir. O, məni sevmir».
«Gərək» tələbi. Qayda: «Sevilməyim üçün həmişə sözə baxmalıyam». Reallıq: İnsanlar mürəkkəbdir, situasiyalar dəyişkəndir. Nəticə: Hər şeyi nəzarətdə saxlamağın qeyri-mümkünlüyündən doğan xroniki günahkarlıq hissi.
Şəxsləndirmə idrak təhrifləri arasında ən uşaqcasıdır. Fakt: «Ana işdə yorulub». Virus: «Ana mən pis olduğum üçün yorulub». Uşaq özünü bütün hadisələrin mərkəzində görür və böyüklərin başına gələn hər bəlanı öz hesabına yazır.
Böyüyəndə uşaqlıqda çıxardığımız bu nəticələr heç yerə getmir, sadəcə sözlərini dəyişir. “Anam məni atıb gedəcək” qorxusu “məni işdən çıxaracaqlar”a, “mən sözə baxmayan uşağam” düşüncəsi isə “peşəkar cəhətdən yararsızam” inancına çevrilir. Cümlə quruluşu böyüyür, amma məntiq hələ də altı yaşında qalır.
2.6 KLİNİK HAŞİYƏ: DAXİLİ UŞAQ ÜÇÜN “MƏHKƏMƏ EKSPERTİZASI” TEXNİKASI
Xəstə kökləri uşaqlığa uzanan günahkarlıq hissi keçirirsə (Sabinada olduğu kimi), uşağın və yetkinin məsuliyyətini bir-birindən ayıran texnikadan istifadə etmək faydalıdır.
Təlimat:
1. Gözdə canlandırma. Xəstədən travmatik hadisənin baş verdiyi yaşda özünü təsəvvür etməsini istəyin (məsələn, 6 yaşında).
2. Kontekst. Faktları xatırla: «Sənin altı yaşın vardı. Tamamilə anandan asılıydın. Təkbaşına sağ qalmaq üçün heç bir imkanın yox idi».
3. Məsuliyyət sualı. «6 yaşlı uşaq daha yaxşı qərar verə bilərdimi? Özünü başqa cür qoruya bilərdimi?»
4. Yenidən bölüşdürmə. «Həmin situasiyada böyük kim idi? Uşağın təhlükəsizliyinə görə məsuliyyəti kim daşıyırdı?»
Nəticə:
Xəstə artıq aydın görür ki, ayrılığa, münaqişəyə və ya “itaətsizliyə” görə günahkarlıq onun üzərində deyil, təhlükəsizliyini təmin etməli olan böyüyün üzərində olub. Bu, hazırkı yetkin həyatındakı məsuliyyəti aradan qaldırmır, lakin keçmişdə baş verənlərə görə daşıdığı günahkarlıq hissindən onu azad edir.
Uşağın günahkarlığı dediyimiz şey, əslində, onu qorumaqda aciz qalmış sistemin günahıdır. Yetkin insan sağalmaq məsuliyyətini öz üzərinə götürə bilər, lakin yaşadığı travmaya görə özünü günahlandırmamalıdır.
2.7 ÜMUMİLƏŞDİRİCİ CƏDVƏL: UŞAQLIQDA SAĞLAM VƏ TOKSİK GÜNAHKARLIQ
Parametr
Sağlam günahkarlıq (konstruktiv)
Toksik günahkarlıq (destruktiv)
Mənbə
Konkret hərəkət (dostunu vurdu)
Şəxsiyyət və ya istək (oynamaq istədi)
Valideynlərin reaksiyası
«Belə etmək olmaz, bu ağrıdır»
«Sən pis uşaqsan, səni tərk edəcəyəm»
Fokus
Zərərin aradan qaldırılmasına
İstənilən qiymətə sevgini qorumağa
Nəticə
Empatiyanın formalaşması
Rədd edilmə qorxusunun formalaşması
Yetkinlikdəki izi
Üzr istəmə bacarığı
Özünü alçaltma meyli
Neyrobiologiya
ACC-nin mülayim aktivasiyası
Amiqdalanın hiperaktivasiyası (təhdid)
Fəslin yekunu
Sabina güzgünün qabağında dayanıb. Artıq altı yaşında deyil. Amma içində hələ də o diz çökmüş, anasının gedəcəyindən qorxan qızcığaz yaşayır. Günahkar olmadığı halda partnyorundan üzr istəyir. Başqalarını «narahat etməmək» üçün özünə əziyyət verir. Təhlükəsizliyi satın almaq naminə özünü qurban verir.
Amma o artıq bilir: bu, onun özü deyil. Bu bir proqramdır. Altı yaşında sisteminə sızan virusdur. Proqramları isə yenidən yazmaq olar.
Növbəti fəsildə yenidən Annaya qayıdacağıq. Bu proqram illər boyu işləyəndə bədəndə nələr baş verdiyinə nəzər salacağıq. Günahkarlıq hissinin necə mədə xorasına, miqrenə, xroniki yorğunluğa çevrildiyini görəcəyik. Çünki psixosomatika metafora deyil. O, gec-tez ödəməli olduğumuz bir hesabdır.