107-Cİ FƏSİL. XALQLARIN KOLLEKTİV GÜNAHKARLIĞI: TRAVMA, YADDAŞ VƏ SAĞALMA
GİRİŞ: FƏRDDƏN KOLLEKTİVƏ
Əvvəlki fəsildə günahkarlıq hissindən bir dövlət çərçivəsində total nəzarət aləti kimi necə istifadə olunmasına — inkvizisiyadan tutmuş Stalin məhkəmələrinə qədər — nəzər salmışdıq. Sistemin insanı elə etmədiyi şeylər üçün belə məsuliyyət hiss etməyə necə vadar etdiyini görmüşdük.
Amma hər tarixi hadisənin iki üzü var. Biri sistemə tabe olan icraçıların, digəri isə qurbanların və onların nəsillərinin üzüdür. İkinci tərəf üçün elə bir psixoloji ağrı növü var ki, rəsmi tibb onu uzun müddət tanımayıb. Bu, cinayətkarın günahkarlığı deyil. Bu, sağ qalan sindromudur. Başqaları həlak olduğu halda sənin sağ qalmağının doğurduğu günahkarlıq hissi. Yetərincə bir şey etmədiyin üçün çəkdiyin günahkarlıq hissi.
Bu məsələnin əks tərəfi də var: vəhşiliklər törədənlərin sonrakı nəsillərinin günahkarlıq hissi. Həmin hadisələrdən nəsillər sonra dünyaya gəlmiş, onları öz gözü ilə görməmiş insan belə keçmişin izini daşıyır. O, ulu babaları müharibədə iştirak etmiş almandır. Ya da əcdadları kölə saxlamış amerikalıdır. Onun tarixi kimliyinin bir hissəsini müəyyənləşdirir.
Bu fəsil hər iki növə həsr olunub. Travmanın nəsildən-nəslə necə keçdiyini, tarixin bugünkü psixologiyamıza təsirini və ən vacibi — bu irslə şəxsiyyəti dağıtmadan necə işləməyin mümkünlüyünü araşdıracağıq. Burada klinik psixologiyanın, epigenetikanın və tarixi tədqiqatların məlumatlarına söykənəcəyik.
Kitabın bu hissəsinin məqsədi — kollektiv günahkarlığın son hökm olmadığını göstərməkdir. Onu anlamaq, üzərində işləmək və məsuliyyətə çevirmək olar.
7.1 Sağ qalan sindromu: Sırf sağ qalmağın özünə görə günahkarlıq hissi
İkinci Dünya müharibəsinin sonunda düşərgələrdən azad edilmiş insanlarla işləyən psixiatrlar o dövrün heç bir məlum diaqnostik meyarına sığmayan bir hadisə ilə qarşılaşdılar. Dəhşətli sınaqlardan sağ çıxan bu insanlar çox vaxt azadlıqlarına sevinmirdilər; onları kəskin, iliklərə işləyən günahkarlıq hissi bürümüşdü.
Bu fenomeni ilk dəfə sistemli şəkildə psixiatr Uilyam Niderland təsvir edib. O, 1961-ci ildə «sağ qalan sindromu» (survivor syndrome) terminini elmə gətirib. Bu sindromun mərkəzində isə məhz irrasional günahkarlıq hissi dayanır.
Bu insanları narahat edən suallar həmişə oxşar olurdu:
«Başqaları həlak olarkən mən niyə sağ qaldım?»
«Onlar ölərkən mən sağ qalmaq üçün nə etdim?»
«Sağ qalaraq onlara xəyanət elədimmi?»
«Onlar artıq aramızda olmadıqda xoşbəxtlik hüququma layiqəmki?»
Sağ qalanlar çox vaxt elə bir hiss yaşadıqlarını deyirlər ki, sanki onlar da düşərgədə başqaları ilə birlikdə ölüblər, bədənləri isə nədənsə hələ də bu dünyada gəzib-dolaşır. Fəlakətdən sonrakı həyat onlara layiq olmadıqları bir şey kimi görünür. Hətta nəfəs almağın özü belə günah kimi duyulur.
Maraqlıdır ki, sağ qalan sindromu müxtəlif fəlakətlərə — təyyarə qəzalarına, terror aktlarına, təbii fəlakətlərə, döyüş əməliyyatlarına məruz qalmış insanlarda ortaya çıxır. Bu halın mexanizmi hər yerdə eynidir: təsadüf nəticəsində sağ qalmaq mənəvi ədalətsizlik kimi qavranılır.
Neyropsixoloji izahat
Biz insanları, eləcə də özümüzü instinktiv olaraq etdiklərimizin nəticəsinə görə qiymətləndiririk. Kimsə sağ qalıbsa, deməli, nəsə düz edib. Ya da səhv. Onun günahkarlığı konkret hərəkətlərində deyil, elə var olmağının özündədir. Buna «mənəvi bəxt» fenomeni deyilir.
MÜASİR DÜNYADA SAĞ QALMA SİNDROMU
Sağ qalma sindromu təkcə müharibəyə və ya düşərgələrə xas bir hadisə deyil. O, fəlakət anında kənarda qalan insanlarda da üzə çıxır: ixtisar zamanı həmkarları arasında işini itirməyən yeganə adam; səfəri ləğv olunduğu üçün sonradan qəzaya uğrayan təyyarəyə minməyən sərnişin; başqaları həlak olarkən fəlakət zonasından vaxtında çıxa bilən insan. Başqalarının öldüyü yerdə sağ qalmaq özlüyündə travmatik təcrübədir və psixoloji dəstək tələb edir.
Sağ qalanların ailələrində səssiz bir borc yuva salır: «Madəm ki, xilas olmuşuq, deməli, həyatımızı boşa yaşamamalı, ömrü yarımçıq qalanların hamısının əvəzinə yaşamağa borcluyuq».
7.2 NƏSİLLƏRARASI TRAVMANIN ÖTÜRÜLMƏSİ: GÜNAHKARLIQ NƏSİLDƏN-NƏSLƏ NECƏ KEÇİR
Müasir psixologiyanın ən heyrətamiz kəşflərindən biri də travmanın nəsildən-nəslə keçməsi fenomeninin sistemli şəkildə üzə çıxarılmasıdır. Repressiyalardan, müharibələrdən, yaxud soyqırımdan keçmiş insanların övladlarında və nəvələrində müəyyən dayanıqlı psixoloji cizgilər müşahidə olunur — valideynlərinin başına gələnlər barədə ətraflı heç nə eşitməmiş olsalar belə.
Bu kəşf, psixoloji travmanın yalnız fərdi təcrübə olduğu barədəki alışılmış təsəvvürləri alt-üst etdi. Məlum oldu ki, travma — tərbiyə vasitəsilə, dilə gətirilməyənlər vasitəsilə və hətta elə susqunluğun özü vasitəsilə ötürülür.
Birinci mexanizm: tərbiyə vasitəsilə birbaşa ötürmə.
Ağır sınaqlardan keçmiş valideynlər çox vaxt uşaqlarını xroniki narahatlıq içində böyüdürlər — hətta bu narahatlığın qaynağı heç vaxt dilə gətirilməsə belə. Həddindən artıq himayədarlıq, təhlükə barədə daimi xəbərdarlıqlar, yad insanlara güvənə bilməmək — bütün bunlar uşağın heç bir izahat olmadan mənimsədiyi modellərdir.
İkinci mexanizm: susqunluq vasitəsilə ötürmə.
Psixoanalitiklərin göstərdiyi kimi, valideynlərin yaşayıb həll edə bilmədiyi hisslər uşaqlara «kript» — başqasının sirrini gizlədən şüuraltı anbar şəklində ötürülür. Uşaq mühüm bir şeyin mövcud olduğunu duyur, amma bunun nə olduğunu bilmir. Bu qeyri-müəyyənliyin özü travmatikdir: məzmunu olmayan narahatlıq, mənbəyi bilinməyən günahkarlıq hissi.
Üçüncü mexanizm: epigenetika.
Ən radikal fərziyyəni müasir genetika irəli sürüb. Araşdırmalar göstərir ki, ağır stress keçirmiş insanların uşaqlarında stressə cavab reaksiyasının tənzimlənməsində spesifik dəyişikliklər baş verə bilər — bu dəyişikliklər həmin stressi yaşamış valideynlərdəki dəyişikliklərə bənzəyir. Yəni valideynlərin yaşadığı stress növbəti nəsildə genlərin bioloji ekspressiyasına təsir edir.
Haqqında heç kimin danışmadığı keçmişin kölgələri yox olub getmir, uşaqlara keçir. Yaşanmamış kədər, dilə gətirilməmiş qorxu, etiraf edilməmiş günahkarlıq hissi — bütün bunlar növbəti nəsillərə qalan psixoloji mirasın bir parçasına çevrilir.
7.3 Uşaqlıqdakı mənfi modellərin arxitekturası
Valideynlərin ağrılarını gizlətdiyi ailədə uşaqlarda reallığa spesifik münasibət formalaşır.
Mükəmməllikçilik. Valideynlərin çəkdiyi əzabları öz uğurunla doğrultmaq cəhdi. “Əgər mükəmməl olsam, onların fədakarlığı mənasız qalmaz”.
Xoşbəxtlikdən qaçış. Başqalarının keçmişi ilə müqayisədə özünü buna layiq bilmədiyin üçün həyatdan həzz almağa qarşı yaranan şüuraltı qorxu.
Hiperresponsivlik. Artıq dünyadan köçmüş olanlara qarşı borc hissi. Yetkinləşmə xatirəyə xidmətə çevrilir.
Bu, sözün əsl mənasında patologiya deyil, mühitə uyğunlaşmadır. Lakin bu uyğunlaşma burada və indi yaşanan real həyatın sərhədlərini aşanda dağıdıcı xarakter alır.
KLİNİK HAŞİYƏİrsi günahkarlığı necə tanımalı?1. Müştəri tez-tez “boşluğu doldurmaq” üçün başqalarından üstün olmalı olduğunu dilə gətirir.2. Ailə tarixçəsi ilə bağlı suallara üstüörtülü cavab verir, təfərrüata varmaqdan çəkinir.3. Öz nailiyyətlərinə görə (uğurlu karyera, xoşbəxt evlilik) günahkarlıq hissi keçirir.4. Yaxınlarının təhlükəsizliyi ilə bağlı səbəbini anlamadığı bir narahatlıq yaşayır.
Bu cür hallarla işləmək incə yanaşma tələb edir. İnsandan travmatik hadisələr haqqında dərhal danışmasını gözləmək olmaz. Əvvəlcə onda təhlükəsizlik və sabitlik hissi formalaşdırmaq lazımdır. Yalnız bundan sonra ailənin hekayəsini tədricən araşdırmağa başlamaq olar. Burada çox vacib bir məqam var: ailənin gerçək tarixi ilə müştərinin özünə uydurduğu inancı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Məsələn, belə bir inanc: “Xoşbəxt olsam, həlak olanların xatirəsinə xəyanət etmiş olaram.”
7.4 ALMANİYA: VERGANGENHEITSAUFARBEITUNG — KEÇMİŞLƏ ÜZLƏŞMƏ
Babanın travması məhz necə nəvənin narahatlığına çevrilir? İki körpü vasitəsilə — bioloji və psixoloji.
Bioloji körpü epigenetikadır. Güclü travma genlərin özünü dəyişmir, amma onların üzərindəki «işarələri» — genləri işə salan və ya susduran kimyəvi nişanları dəyişir. Holokostdan və kütləvi aclıqdan sağ çıxan insanların övladları üzərində aparılan araşdırmalar göstərib ki, ağır travma yaşamış valideynlərin uşaqlarında stress sistemi çox vaxt başqa cür qurulur: uşaq hələ öz bəlaları ilə üzləşməmişdən əvvəl artıq yüksək narahatlığa köklənmiş olur. Sanki bədən əvvəlcədən təhlükəli bir dünyaya hazırlanır.
Nürnberq prosesi. İlk beynəlxalq tribunallar cinayətlərin qarşısının alına bilməyəcəyini ortaya qoydu. Tarixdə ilk dəfə idi ki, insanlığa qarşı cinayətlərə görə dövlət hüquqi baxımdan məhkum edilirdi. Mühakimə olunan ayrı-ayrı şəxslər deyil, sistemin özü idi.
Təzminatlar. Qərbi Almaniya hələ 1950-ci illərdə konsentrasiya düşərgələrindən sağ çıxanlara təzminat ödəməyə başlamışdı. Bu, sadəcə iqtisadi addım deyildi — vurulan ziyanın simvolik etirafı idi. İnsanlar deyirdi: «Bəli, biz sizə zərər vurmuşuq. Bunu düzəltməliyik».
Təhsil. Məktəblərdə Holokost mövzusu hərtərəfli öyrədilir. Tarix dərsləri sadəcə ümumi faktlarla məhdudlaşmır, sağ qalanların ifadələri, sənədlər, müsahibələr də tədrisə daxildir. Uşaqlar nəyin baş verdiyini dəqiq bilirlər. Bütün bunlar mədəni yaddaşı formalaşdırır.
Yaddaşın əbədiləşdirilməsi. Berlində və Almaniyanın digər şəhərlərində Holokost qurbanlarının xatirəsinə həsr olunmuş abidələr bu gün də qorunub saxlanılır. Xatirə divarları, məzarlıqlar, muzeylər... Bütün bunlar unutmağa imkan vermir. Lakin daha önəmli bir məqam var: bu memoriallar nifrətə səsləmir. Onlar yadda saxlamağa çağırır ki, keçmişdə yaşananlar bir daha təkrarlanmasın.
MAKSİM VƏ ALMAN TƏCRÜBƏSİ
6-cı Fəsildə tanış olduğumuz, boşanmadan sonra özünü «cinayətkar» kimi hiss edən qəhrəmanımız Maksim sağalma prosesi ilə alman təcrübəsi arasında paralellik tapdı.
— Bilirsiniz, — dedi o, seansların birində, — Almaniya keçmişini inkar etmədi. «Biz günahkar deyilik» demədilər. Dedilər: «Bəli, bu olub. Biz bunun məsuliyyətini daşıyırıq. Və elə edəcəyik ki, bir daha təkrarlanmasın». Anladım ki, mən də belə edə bilərəm. Keçmişi dəyişə bilmərəm. Amma onun indi mənim üçün nə anlama gəldiyini dəyişə bilərəm.
Bu, qırılma nöqtəsi idi. Maksim keçmiş arvadına özünə bəraət qazandıran məktublar yazmağı dayandırdı. Onunla yalnız vəkillər vasitəsilə əlaqə saxlamağa başladı. Uşaqlarını hər həftə görürdü, özü də heç bir münaqişəsiz. Günahkarlıq hissi bir anda yox olmadı. Amma artıq hər şeyi bürümürdü. Konkretləşdi. Konkret günahkarlıq hissi ilə isə işləmək mümkündür.
7.5 Cənubi Afrika: Həqiqət və Barışıq Komissiyası
Cənubi Afrika çətin bir sualla üz-üzə qalmışdı: milyonlarla qaradərilinin işgəncələrə, sürgünə və qətllərə məruz qaldığı əsrlər sürən aparteid rejimindən sonra cəmiyyət necə barışa bilərdi? Bütün günahkarları mühakimə etmək mümkün deyildi — bu sistemdə iştirak edənlərin sayı həddindən artıq çox idi. Amma baş verənləri anlamadan verilən cəza da təhlükəli olardı.
Əgər valideynlər və ya babalar başqalarının həlak olduğu yerdə sağ qalıbsa, ailədə mürəkkəb bir ikilik — eyni medalın iki üzü yaranır. Sağ qalanlar isə danışmaq, səslərini eşitdirmək imkanı qazanırdılar.
Nəticə. Bu, dərhal tam barışıq demək deyildi. Bəzi ailələr məyus qaldı. Lakin ölkə vətəndaş müharibəsindən xilas oldu. Üstəlik, tarixi unutmamış, amma sülhü seçən yeni bir nəsil yetişdi.
«Unutmaq mümkün deyil. Xatırlamadan bağışlamaq olmaz. Amma hesablaşılmamış keçmişlə yaşamaq da olmaz.» — Arxiyepiskop Desmond Tutu, 1999
MARYA VƏ CƏNUBİ AFRİKA TƏCRÜBƏSİ
Boşanmadan sonra 19 il ərzində ciddi münasibətə girməyən Marya Cənubi Afrika təcrübəsində sağalmasının açarını tapdı.
Düşünürdüm ki, ya onu cəzalandırmalıyam, ya da bağışlamalıyam. Başqa yol yox sanırdım. Ancaq Tutu üçüncü bir yol olduğunu göstərdi: həqiqət yolu. Yaşadığım ağrını qəbul edə bilərəm. Dəymiş zərəri etiraf edə bilərəm. Gələcəyimi isə seçə bilərəm.
Mariya həqiqət gündəliyi tutmağa başladı. O, gündəliyə təkcə keçmiş ərinin nə etdiyini deyil, özünün nələr hiss etdiyini də yazırdı. Üç aydan sonra dedi: «Onu bağışlamadım. Amma bu acını artıq özümlə daşımıram». Sağalma da elə budur: unutmaq yox, yükün altından çıxmaq.
7.6 RUANDA: GAKACA — İCMA MƏHKƏMƏSİ
1994-cü ildə Ruandada törədilən soyqırım cəmi 100 gün ərzində 800 minə yaxın insanın həyatına son qoydu. Qırğınları törədənlərin böyük əksəriyyəti hutu tayfasından idi; onlar minlərlə tutsi sakinini vəhşicəsinə qətlə yetirdilər. Soyqırımdan sonra Ruanda hökuməti Qaçaça məhkəmələrini — yerli icmaların ədalət mühakiməsində iştirakına imkan verən ictimai tribunalları yaratdı.
Sistemin özəlliyi ondan ibarətdir ki, Qaqaca məhkəməsi işi müzakirə edib qərar vermək üçün icma üzvlərini bir araya gətirir. Burada məqsəd yalnız cəzalandırmaq deyil, həm də pozulmuş ictimai bağları bərpa etməkdir. Əgər cinayətkar səmimi peşmançılıq nümayiş etdirərsə və münasibətləri yoluna qoymağa hazır olarsa, məhkəmə həbs cəzası əvəzinə alternativ cəza təyin edə bilər.
Nəticə. Bu, barışıq prosesinə yiyələnmək hissini formalaşdırır. İcma artıq kənar müşahidəçi deyil, həll yolunun bir parçasına çevrilir. Beləliklə, məsuliyyət hissi güclənir, yeni münaqişələrin yaranma ehtimalı isə azalır.
Çətinliklər. Bu sistem vaxt aparır. Keçmiş düşmənlərin bir-biri ilə ünsiyyət qurması asan deyil. Amma məlumatlar göstərir ki, belə üsulların tətbiq edildiyi yerlərdə icmadakı etibar səviyyəsi daha yüksək olur.
SABİNA VƏ İCMA ƏDALƏTİ
Altı yaşında etmədiyi bir şeyə görə üzr istəməyə məcbur qalan Sabina Qakaç sistemində öz intuisiyasının təsdiqini tapdı: həqiqət mütləq cəmiyyət tərəfindən eşidilməlidir.
Hamının gözü önündə məni üzr istəməyə məcbur etdilər. Amma heç kim soruşmadı ki, nə hiss edirəm. Qaçacada isə ilk sözü zərərçəkən deyir. Bu, hər şeyi dəyişir.
Sabina bu prinsipi həyatına tətbiq etməyə başladı. Ədalətsizlik hiss edəndə artıq susmur, sözünü deyirdi. Şahidlər axtarır, öz həqiqətini bərpa edirdi. İki il sonra sərhədlərinə hörmət edən bir kişi ilə ailə qurdu. O kişi Sabinanın “yox” deyə biləcəyini yaxşı bilirdi və onu buna görə cəzalandırmırdı.
7.7 AVSTRALIYA: BAĞIŞLAYIN — MİLLƏTİN ÜZRXAHLIĞI
13 fevral 2008-ci ildə Avstraliyanın baş naziri Kevin Radd parlamentdə tarixə tək bir kəlmə ilə düşən nitq söylədi: “Sorry” – yəni “Bağışlayın”. Dövlət ilk dəfə olaraq “oğurlanmış nəsillər”dən — onilliklər boyu ailələrindən zorla alınan on minlərlə aborigen uşağından rəsmən üzr istəyirdi.
Üzrxahlıq nə demək idi? Rəsmi mətn dövlətin uşaqları ailələrindən ayırma siyasətini etiraf edirdi. Bu, sadəcə söz deyildi — hüquqların pozulması faktının açıq etirafı idi. Bir çox yaşlı aborigen üçün mərasimdə axıdılan göz yaşları ilk dəfə duyduqları bir hiss idi: sanki onların acısını nəhayət görür və qəbul edirdilər.
Nəticələr. Üzrxahişdən sonra hüquqların bərpası istiqamətində, o cümlədən təhsil, səhiyyə və mənzil sahələrində dəstək proqramları həyata keçirilməyə başlandı. Lakin ən mühüm dəyişiklik psixoloji səviyyədə özünü göstərdi: stiqma azalmağa, köməkdən yararlanmaq isə daha asan olmağa başladı.
ANNA ÜÇÜN AVSTRALİYA DƏRSİ
Üç il boyunca mədə ağrılarından əziyyət çəkən, amma heç bir tibbi diaqnoz qoyulmayan Anna Avstraliya təcrübəsində öz düşüncəsinin təsdiqini tapdı: etirafın müalicəvi gücü var.
Həkimlər mənə “Siz sağlamsınız” deyirdilər. Sanki ağrım uydurmadır. Avstraliyalılar isə aborigenlərə belə dedilər: “Bəli, sizə zərər verdik. Ağrınızı görürük”. Bu, hər şeyi dəyişdi.
Anna ağrı gündəliyi tutmağa başladı. Yalnız simptomları deyil, keçirdiyi hissləri də kağıza köçürürdü. Öz-özünə etiraf etdi: «Bəli, ağrıyıram. Bəli, bu, həqiqətən belədir“. Dörd ay sonra üç il içində ilk dəfə ağrıkəsici qəbul etmədən bütün gecəni rahat yatdı. Ağrının varlığını qəbul etməsi sağalmağa doğru ilk addım oldu.
7.8 Kollektiv sağalma prinsipləri
Amma bu zənciri qırmaq mümkündür. Həm bütöv bir xalqı, həm də tək bir ailəni sağaldan prinsiplər eynidir.
Adlandırmaq. Travmanı sükut qaranlığından çıxarmaq, onu ucadan dilə gətirmək lazımdır: bəli, bu olub; məhz bunlar nəslimin başına gəlib.
Ayırmaq. Onların ağrısı onların öz ağrısıdır, mənim ömürlük borcum deyil. Öz həyatımı qurban vermədən də xatirələrini əziz tuta bilərəm.
Özünə yaşamağa icazə vermək. Ən çətini, həm də ən şəfavericisi günahkarlıq hissi olmadan sevinməyə özünə haqq tanımaqdır. Həlak olanlara xəyanət etməmək əzab çəkməklə deyil, həyatı dolu-dolu yaşamaqla mümkündür.
Bu prinsiplər — etiraf, həqiqət və yaşamaq hüququ — öz günahkarlığı ilə təkbətək qalan insan üçün də eyni dərəcədə keçərlidir.
7.9 XƏBƏRDARLIQLAR: ETİRAF İŞƏ YARAMADIQDA
Kollektiv günahkarlığın etirafının sağalmaya gətirib çıxarmadığı hallar da var. Məsələn:
Hərəkətsiz etiraf. Təzminat olmadan edilən üzrxahlıq kinik bir jest kimi qəbul edilir.
Təzyiq altında edilən etiraf. Məcburi etiraf yüngüllük gətirmir.
Ədalətin bərpası olmadan edilən etiraf. Bərabərsizlik strukturu qaldıqca, etiraf mənasını itirir.
Manipulyasiya aləti kimi istifadə edilən etiraf. Günahkarlıq hissi siyasi nəzarət üçün istifadə edildikdə.
Belə hallarda etiraf sadəcə formalığa çevrilir; yükü yüngülləşdirmir, əksinə, problemi ört-basdır edir.
Uğurun açarı səmimiyyətdir. Təkcə «üzr istəyirəm» demək yox, vəziyyəti həqiqətən dəyişəcək bir iş görmək lazımdır.
7.10 FƏRDİ TƏDQİQAT: BURADAN NƏ NƏTİCƏ ÇIXARA BİLƏRİK
İndi əsas sual budur: bu prinsiplər günahkarlıq hissindən əziyyət çəkən insanın fərdi həyatına necə tətbiq oluna bilər?
Birincisi, faktı qəbul etmək. İnsan özü-özünə etiraf etməlidir: bəli, ağrı olub, travma yaşanıb, səhvlər edilib. Bunsız heç nəyə başlamaq mümkün deyil.
İkincisi, həqiqət. İnsanın öz hekayəsini günahkarlıq hissinə qapılmadan danışmaq haqqı olmalıdır. Terapiyada bu, emosiyaları ifadə etmək üçün təhlükəsiz mühitin yaradılması deməkdir.
Üçüncüsü, ədalət. Məsuliyyət sənin üzərinə düşdüyü yerdə onu öz boynuna götür, lakin başqasının günahkarlığını özündən ayır. Günahkarlıq üzrxahlıqla silinməz — onu yalnız əməllə düzəltmək olar.
Dördüncüsü, dialoq. Özünlə, yaxınlarınla, icmayla söhbət. Tənhalıq günahkarlığı gücləndirir. Dəstək onu zəiflədir.
Beşincisi, yaddaş. Unutmamaq, eyni zamanda onda ilişib qalmamaq. Yaddaş gələcəyə xidmət edir, keçmişdə saxlamır.
PRAKTİK MƏŞQ: ÖZ ŞƏFA PROTOKOLUNUZU YARADIN
1. Etiraf. Bir vərəq kağıza yazın: «Bəli, bu baş verdi. Bəli, mənə çox ağır oldu». 2. Həqiqət. Yaşadıqlarınızı güvəndiyiniz biriylə bölüşün — psixoterapevtlə, dostunuzla, ya da gündəliyinizlə. 3. Ədalət. Özünüz üçün aydınlaşdırın: indi nəyi düzəltmək sizin əlinizdədir? Nə sizin nəzarətinizdən kənardadır? 4. Dialoq. Özünüzə dayaq tapın — dəstək qrupu, terapiya və ya yaxın insanlar. 5. Xatirə. Vida ritualı yaradın: yandırıb külə döndərəcəyiniz bir məktub və ya göz önündən uzaqlaşdıracağınız bir rəmz. 6. Gələcək. Bundan sonrakı həyatınızda sizə yol göstərəcək bir dəyəri müəyyənləşdirin.
Bu protokol milli təcrübəni fərdi psixoterapiya ilə birləşdirir.
7.11 KEÇİD: MİLLƏTLƏRDƏN TƏRİQƏTLƏRƏ
Dövlətlərin və xalqların tarixi travma ilə necə başa çıxdığına nəzər saldıq. Gördük ki, etirafın həqiqətən də müalicəvi gücü var. Amma elə sistemlər də var ki, günahkarlıqdan kilsələrdən, yaxud dövlətlərdən daha məharətlə istifadə edir.
Günahkarlığı tək bir fərd üzərində mütləq nəzarət silahına çevirən sistemlər.
Çıxışın mümkün olmadığı, çünki getmək istəyinin özü günah sayıldığı sistemlər.
Növbəti fəsildə qapalı icmalara — sektalara, destruktiv kultlara baş çəkəcəyik. Din və siyasətdə əsrlər boyu cilalanmış günahkarlıq mexanizminin tək bir ailənin, tək bir insanın həyatı miqyasında necə işlədiyini görəcəyik. Bu isə həmin mexanizmləri heç də az deyil, bəzən daha da dağıdıcı edir.
«Aum Sinrikyo», «Xalq məbədi» və «Cənnət qapıları»nın hekayələrini araşdıracağıq. Dəhşətə gəlmək üçün yox. Adi, ağıllı insanların bu tələlərə necə düşdüyünü və oradan necə çıxdığını anlamaq üçün.
FƏSLİN XÜLASƏSİ
Sağ qalan sindromu. Başqaları həlak olduğu halda sağ qaldığına görə duyulan günahkarlıq hissi geniş yayılmış bir travmadır.
Nəsillərarası ötürülmə. Travma tərbiyə, sükut və hətta epigenetika vasitəsilə nəsildən-nəslə keçir.
Xalqların təcrübəsi. Almaniya, CAR və Avstraliya göstərdi ki, keçmişin etirafı terapevtik təsirə malikdir.
Şəfa prinsipləri. Etiraf, Həqiqət, Ədalət, Dialoq, Yaddaş, Gələcək.
Fərdi səviyyə. Eyni prinsiplər fərdi travmanın şəfasında da işləyir.
Növbəti addım: 8-ci Fəsil. Sektlər: Günahkarlıq mütləq nəzarət mexanizmi kimi.