065-Cİ FƏSİL. MƏDƏNİ KOD VƏ BAĞIŞLAMA BAZARI: TARİX VİRUS PROQRAMINI NECƏ YAZDI
«Ən ağır zəncirlər görünməyənlərdir. Çünki onları açmaq mümkün deyil.» — Fridrix Nitsşeyə aid edilir
SEVGİNİ QAZANMALI OLDUĞUN EV
Mariya elə bir evdə böyümüşdü ki, orada hava deyilməmiş qaydalardan ağırlaşmışdı. Atası ailənin başçısı idi — təkcə ad baxımından yox, mahiyyətcə də. Onun sözü qanun, əhvalı hava proqnozu, sükutu isə hökm idi.
Bazar günləri ətrafa yayılan buxur qoxusunu xatırlayır. Qızıl çərçivəli ağır ikonaları xatırlayır. Axşam yeməyində atasının səsini xatırlayır: «Allah hər şeyi görür. Hətta ağlından keçirdiklərini də».
Balaca Mariyanın gözündə Tanrı ilə Ata eyni obrazda birləşmişdi. Sərt, hər şeyi görən, tələbkar bir obraz. Bu evdə sevgi elə-belə verilmirdi. Onu qazanmaq lazım idi: əla qiymətlərlə, sözəbaxanlıqla, ev işlərində köməklə, qüsursuz davranışla.
Mariya səhv edəndə təkcə peşmançılıq keçirmirdi, günah duyurdu. Hansısa bir insan qarşısında yox, Uca Yaradan qarşısında günah. Atası ona fiziki cəza vermirdi. O, daha təsirli bir yol tuturdu: “Sənə görə utanc duyuram. Allah görür ki, sən məni necə incidirsən”.
Bir səhnəni xatırlayır. Doqquz yaşında idi. Riyaziyyatdan dörd almışdı. Üç yox — dörd. Amma atası üçün bu, iflas idi.
— Niyə beş deyil? — şam yeməyində soruşdu.
— Çalışmaq nəticə deyil. Tanrı çalışmanı qəbul etmir. Mükəmməlliyi qəbul edir.
«Tanrı görür», «Tanrı səyləri qəbul etmir» — bu cümlələr onun həyatının daxili fon musiqisinə çevrilmişdi. Böyüyəndə də, kilsəyə getməyi dayandıranda da, başqa şəhərə köçəndə də dəyişən bir şey olmadı. Onun içində görünməz bir müşahidəçi var idi sanki. Bir hakim. Bir prokuror.
Mariyanın hekayəsi istisna deyil. Bu, min illərdir insanları günahkarlıq hissinə kökləyən mədəniyyətin əksidir. Dinlər, dövlətlər, ailələr — hamısı eyni mexanizmdən istifadə edib.
Bu fəsildə günahkarlıq virusuna nə mikroskopla (birinci fəsildəki kimi), nə də uşaqlıq prizmasından (ikinci fəsildəki kimi) baxacağıq. Bu dəfə ona tarixin teleskopu ilə baxacağıq. Bu proqram haradan gəlib çıxıb? Onu kim yazıb? Orta əsr kilsələrindən tutmuş müasir treninqlərə qədər kimlər və necə bundan pul qazanıb? Biz Tanrıya inanmasaq belə, bu proqram niyə hələ də başımızın içində işləməkdə davam edir?
5.1 DİN ƏMƏLİYYAT SİSTEMİ KİMİ
İnsan «günah“ anlayışı ilə dünyaya gəlmir. Körpə acdığına, yatmaq istədiyinə görə günahkarlıq hissi keçirməz. Günahkarlıq bir proqramdır, yazılımdır. Və bu proqram çox-çox əvvəllər quraşdırılıb.
Üç böyük təkallahlı din — yəhudilik, xristianlıq və islam — bəşəriyyətə mənəvi kompas bəxş edib. Lakin bu kompasla yanaşı, günahkarlıq mexanizmini də gətirib.
İudaizm belə deyirdi: «Səhv edə bilərsən, amma onu düzəltməlisən. Bunun yolu var (tşuva), vaxtı var (Yom Kippur), əməli var». Bu, borc kimi günahkarlıq idi — konkret və aradan qaldırıla bilən.
Xristianlıq (Avqustin təfsirinə görə) radikal bir addım atdı: “Sən elə doğulduğun andan günahkarsan. İlk günah”. Günahkarlıq artıq hansısa əmələ verilən cavab deyildi, var olmağın öz şərtinə çevrilmişdi. Sən sadəcə pis bir iş görmədin, sən özün pissən. Və sənin xilasa ehtiyacın var.
İslam orta bir mövqe seçdi: “İrsi günahkarlıq yoxdur. Hər kəs öz əməlinin cavabdehidir.” Amma bu din eyni zamanda şərəf (izzət) anlayışını da gətirdi, hansı ki, mədəniyyətdə çox vaxt kollektiv utanca çevrilib.
Klinik müşahidə. Təcrübəmdə tez-tez “zombi günahkarlıq”la qarşılaşıram. Bu, insanın çoxdan inancını itirdiyi halda baş verir. Kilsəyə getmir, dua etmir. Amma günahkarlıq mexanizmi dərin dindar əcdadlarındakı kimi işləməkdə davam edir.
1. «Mən kifayət qədər yaxşı deyiləm» («Mən günahkaram» əvəzinə).
2. «Bağışlanmağı haqq etmək üçün əziyyət çəkməliyəm» («Kəffarə» əvəzinə).
3. «Mənim daxili Hakimim var» («Allah» əvəzinə).
Din getmişdi. Proqram isə qalmışdı.
Mariya xristian mədəniyyətində böyümüşdü. Ateist olsa da, ilkin günahın qanunları ilə yaşamağa davam edirdi. Hər uğuru təsadüf, hər dincəlməyi cəzalanmağa layiq tənbəllik, hər səhvini isə öz “pozulmuşluğunun” sübutu kimi görürdü.
5.2 IV LATERAN MƏCLİSİ (1215): GÜNAHKARLIĞIN İNSTİTUSİONALLAŞDIRILMASI
Orta əsrlər boyu keçirilən yüzlərlə kilsə məclisi arasında günahkarlıq psixologiyası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyan biri var. 1215-ci ilin noyabrında Papa III İnnokenti Romada IV Lateran məclisini çağırdı. Bu, dövrün ən möhtəşəm kilsə toplantısı idi: məclisdə 400-dən artıq yepiskop, 800 abbat və prior, eləcə də bütün Avropa monarxlarının nümayəndələri iştirak edirdi.
Bu məclisdə verilən qərarlardan biri Qərb insanının psixologiyasını sonrakı səkkiz əsr boyunca kökündən dəyişdirdi. «Omnis utriusque sexus» («Hər iki cinsdən olan hər kəs») adlı 21-ci kanona görə, «ağıl yaşına» çatmış hər bir xristian ildə ən azı bir dəfə — özü də mütləq Pasxadan əvvəl — keşiş qarşısında günahlarını etiraf etməli idi.
1215-ci ilə qədər etiraf könüllü bir əməl idi, ondan sonra isə vəzifəyə çevrildi. Etirafdan yayınanlar kilsədən uzaqlaşdırılır, xristian adəti üzrə dəfndən məhrum edilirdi. Bu o demək idi ki, etiraf etməyən insan avtomatik olaraq əbədi lənət təhlükəsi ilə üzləşirdi.
«Hər iki cinsdən olan, dərrakə yaşına çatmış hər bir mömin öz günahlarını ildə ən azı bir dəfə şəxsən öz keşişinə etiraf edib tövbə etməli və ona təyin edilmiş tövbə epitimiyasını yerinə yetirməyə çalışmalıdır.»
— IV Lateran Məclisi, 21-ci kanon, 1215-ci il
Bu qərarın psixoloji təsirlərini həddən artıq qiymətləndirmək olmaz. Günahkarlıqdan qurtulmanın yeganə qanuni yolu kilsənin müəyyən etdiyi ayindən keçmək idi. Keşiş kimi bir vasitəçi olmadan bağışlanmaq mümkün deyildi. Günahkarlıq artıq sadəcə psixoloji bir hiss deyil, həm də inzibati bir anlayışa çevrilmişdi və bunu kilsə idarə edirdi.
Bu, həm də kütləvi şəkildə “psixoloji məlumat” toplanması sistemini ortaya çıxardı — keşiş camaatın hər bir üzvünün qüsurunu bilirdi. Xırda icmalarda yeganə savadlı adam və bütün sənədlərin qoruyucusu məhz keşiş olduğu üçün bu ona görünməmiş bir güc qazandırırdı. Başqasının günahını bilmək həmişə hakimiyyət aləti olub.
İNSTİTUSİONAL ETİRAFIN PARADOKSU
Kilsə etirafı icbari etməklə psixoloji baxımdan əks nəticəyə səbəb oldu: etirafı könüllü seçim deyil, məcburiyyət kimi qəbul edən insan həqiqi peşmançılıq yaşamır. Məcburi etiraf yalnız formal tövbə edənlər yaradırdı, lakin günahkarlıq hissindən daxili azadlıq gətirmirdi.
Buna görə də bir çox orta əsr etirafçıları etirafı yüngüllük deyil, yeni narahatlıq mənbəyi kimi təsvir edirdilər: yetərincə dolğun etiraf etmədiklərini, bütün günahlarını açıb söyləmədiklərini, kifayət qədər peşmanlıq hiss etmədiklərini düşünürdülər.
Mariya xatırlayır: «Hər il etirafa gedirdim. Lakin bundan sonra özümü daha yaxşı yox, əksinə, daha pis hiss edirdim. Çünki bilirdim ki, bir aydan sonra yenə eyni şeyi edəcəyəm. Yenə etirafa gedəcəyəm. Və yenə günahkarlıq hissi keçirəcəyəm. Bu, qapalı dairə idi».
5.3 ETİRAFIN PSİXOLOGİYASI: DÖRD SƏVİYYƏ VƏ DAXİLİ ZİDDİYYƏT
Bir ritual kimi etiraf insanlıq tarixinin psixoloji baxımdan ən çoxqatlı hadisələrindən biridir. Müasir psixologiya da bunu təsdiqləyir: etiraf eyni anda bir neçə səviyyədə işləyir. Amma onun özündə elə bir daxili ziddiyyət gizlənir ki, bu da terapevtik imkanlarını kökündən məhdudlaşdırır.
Birinci səviyyə verbalizasiyadır. Günahkarlığı ucadan dilə gətirmək onun psixoloji intensivliyini azaldır. Bu, neyrobioloji cəhətdən təsdiqlənmiş faktdır: ağrılı hissləri sözlə ifadə etmək prefrontal korteksi aktivləşdirir və amigdalanın fəallığını aşağı salır. İnsan “Mən yalan dedim” deyərək bu yükü içində qeyri-müəyyən bir narahatlıq kimi saxlamaqdansa, onu ifadə etdikdə hiss etdiyi gərginlik də azalır. Etiraf məhz bu mexanizmə əsaslanır.
İkinci səviyyə — legitimləşmədir. Nüfuzlu bir dinləyici, məsələn, keşiş, öz varlığı və reaksiyası ilə insana bunları təsdiqləyir: yaşadıqları gerçəkdir, o dəli deyil, çəkdiyi sıxıntının bir mənası var və bağışlanmaq mümkündür. Bu, xüsusilə yayğın, sözlə ifadə olunmayan bir günahkarlıq hissi daşıyanlar üçün önəmlidir: onlar ilk dəfə keçirdikləri hissin bir adının olduğunun təsdiqini alırlar.
Üçüncü səviyyə ritual tamamlanmadır. Tamamlanma anının dəqiq müəyyən edilməsi — «absolvo te», yəni «səni günahlarından azad edirəm» sözlərinin deyilməsi — psixoloji sərhəd yaradır: «əvvəl» və «sonra». Bu, nə başlanğıcı, nə də sonu olan xroniki günahkarlıq hissi yaşayan insanlar üçün xüsusilə vacibdir. Ritual heç bir quruluşun olmadığı yerdə onu yaradır.
Dördüncü səviyyə — mənsubiyyət. Etiraf edən şəxs, hər kəsin öz günahlılığını qəbul etdiyi və bağışlanmanın hamı üçün əlçatan olduğu bir icmanın üzvüdür. Bu, günahkarlıq hissini adiləşdirir və təcridi azaldır: sən yeganə günahkar deyilsən, sadəcə bizdən birisən.
Buradakı ziddiyyət ondan ibarətdir ki, etiraf kəskin günahkarlıq hissini aradan qaldırsa da, «mən günahkaram» şəklindəki əsas inancı dəyişmir. Əksinə, hər etiraf «günahkar» kimliyini daha da möhkəmləndirir: «etdiyim əməl bağışlanma tələb edən bir günahdır». Allah bağışlayıb, amma mən yadda saxlamışam. Ona görə də növbəti bənzər vəziyyətdə günahkarlıq hissi eyni güclə yenidən oyanır.
Elə buna görə də bir çox insanlar illərlə, onilliklərlə etiraf edir, amma eyni iztirabı yaşamağa davam edirlər. Ritual simptomu aradan qaldırır, lakin strukturu dəyişmir. Bu, özünə dair təməl inanclara toxunmayan, günahkarlığa yönəlmiş hər cür ritual yanaşmanın prinsipial məhdudiyyətidir.
KLİNİK HAŞİYƏ. Etiraf və terapiya: aralarındakı fərq nədir?
Parametr
Etiraf
Psixoterapiya
Məqsəd
Günahın bağışlanması
İnancın dəyişdirilməsi
Fokus
Əməl
Şəxsiyyət + əməl
Zaman üfüqü
Ritualdan «əvvəl“ və «sonra“
Uzunmüddətli yenidənqurma
Baza inancı
«Mən günahkaram, lakin bağışlanmışam“
«Mən təbiətcə günahkar deyiləm“
Effekt
Qısamüddətli yüngüllük
Struktur dəyişiklik
Etiraf sağalma prosesinin bir hissəsi ola bilər — lakin köklü inanclar üzərində işi əvəz etmir.
5.4 İndulgensiyalar: GÜNAHKARLIQ BAZARI
XV əsrə gəldikdə Qərb kilsəsində günahkarlıq psixologiyası baxımından tarixin ən heyrətamiz hadisələrindən biri olan bir sistem formalaşmışdı: indulgensiya — yəni ərafda çəkiləcək «müvəqqəti cəza»nın azaldılmasını pulla almaq imkanı.
Bu sistemin teoloji əsası mürəkkəb olsa da, psixoloji məntiqi sadədir: günahkarlıq pulla ödənə bilən borcdur. Ödədikcə borc azalır, kifayət qədər ödədikdə isə tamamilə bağlanır.
İndulgensiya satışı XVI əsrin əvvəllərində zirvəyə çatmışdı. Romadakı Müqəddəs Pyotr kilsəsinin tikintisinə vəsait toplamaq üçün Almaniyanı qarış-qarış gəzən dominikan rahibi Yohann Tesel tarixə belə bir kəlamla düşmüşdü:
«Sikkə qutunun dibində cingildəyən kimi, ruh hüzura qovuşur.»
— İohann Tetzel, təxm. 1517-ci il
Psixoloji baxımdan indulgensiya qısamüddətli narahatlıq dərmanı kimi işləyirdi: “borc ödənildi”, narahatlıq səngidi, bir müddətlik “paklıq” hissi yarandı. Amma “mən günahkaram” inancı nəinki yox olmurdu, əksinə, paradoksal şəkildə daha da möhkəmlənirdi: “Bağışlanmaq üçün pul ödəyirəmsə, deməli, doğrudan da ödəməli olduğum bir şey var”. “Bağışlanmanı satın alıram” məntiqi isə günahkarlığın gerçəkliyini təsdiqləyirdi.
Daha dağıdıcı olan isə sosial təsir idi: indulgensiyalar bağışlanmanı var-dövlətin funksiyasına çevirirdi. Varlı tacir özünə və vəfat etmiş qohumlarına bağışlanma ala bilərdi. Kasıb kəndli isə yox. Beləliklə, günahkarlıq sinfi bir təcrübəyə çevrilirdi: varlıların onun götürülməsi imkanı var idi, kasıbların isə yox. Bu cür günahkarlıq tarixdə ilk dəfə ölçülə bilən iqtisadi resursa çevrildi — və bu mexanizmi keçmişi ifşa etmək üçün deyil, onu indiki zamanda tanımaq üçün görmək vacibdir.
GÜNAHKARLIĞIN MONETİZASİYASI: MÜASİR ANALOQLAR
İndulgensiya yoxa çıxmayıb — formaca dəyişib. Müasir analoqlarına aşağıdakılar daxildir:
Kəffarə kimi xeyriyyəçilik. «İşdə pis bir şey etmişəm? Amma xəstəxanaya milyonluq ianə verdim».
«Karbon kreditləri». Sözün əsl mənasında, kompensasiya müqabilində çirkləndirmək hüququnun satın alınması.
Bahalı terapiya varlıların imtiyazına çevrilib. “Saatı 300 dollara psixoanalitikə gedirəm. Öz üzərimdə işləyirəm. Deməli, mən yaxşı insanam”.
Düzgün qidalanma. «Burger yedim? Üç gün smuzi içəcəyəm. Təmizləndim».
Məntiq hər yerdə eynidir: ödə — günahkarlığın götürülsün.
Mariya bunu maliyyə məsələlərini birlikdə nəzərdən keçirəndə fərq etdi. O, «düzgün» kurslara, uşaqlarına hədiyyələrə (işinə görə yaranan günahkarlıq hissini yüngülləşdirmək üçün), xeyriyyəçiliyə (özünü «eqoist» hesab etməmək üçün) külli miqdarda pul xərcləyirdi.
— Mən özümə yaxşı olmaq hüququnu alıram, — deyə bir dəfə bildirdi. — Elə bil indulgensiya alır.
Bu, həlledici aydınlanma idi. O, problemi həll etmirdi. O, sadəcə varlığına görə vergi ödəyirdi.
5.5 LÜTER: FƏRDİ NEVROZ TARİXİN HƏRƏKƏTVERİCİ QÜVVƏSİ KİMİ
İndi isə Martin Lüterə nəzər salaq — şəxsi psixoloji hekayəsi dünya tarixini sözün əsl mənasında dəyişmiş bir insan.
Gənc Lüter güclü fırtına zamanı ölümdən son anda qurtulduqdan sonra rahib ordeninə daxil olmuşdu. Bu and məcburi idi — daxili çağırışdan deyil, qorxudan doğmuşdu. İlk psixoloji problem də elə burada gizlənirdi: o, səmimi istəyi ilə deyil, ölümdən canını qurtarmaq üçün rahib olmuşdu. Daxili dürüstlüyünü pozduğuna görə yaranan günahkarlıq hissi onu daim təqib edirdi.
Monastırda o, tövbə yolunda son həddə çatmış bir mükəmməliyyətçiyə çevrildi. Müasirlərinin və bioqraflarının yazdığına görə, gənc Lüter az qala hər gün etirafa gəlir, saatlarla boynuna qoyduğu şeyləri sadalayırdı — halbuki ruhani atası İohann fon Ştaupits bunların heç birini günah yerinə qoymurdu. Mənbələrdə deyilir ki, bir dəfə bu əzabdan taqəti qalmayan Ştaupits ona belə məsləhət görmüşdü: “Etirafa gələndə bu tükənməz cızıq-mızığı yox, adam kimi həqiqi günahlarını danışasan”.
Bu portret — “xırda” günahlara görə gündə altı saat etiraf etməsi — dini obsesiv-kompulsiv pozuntunun klinik baxımdan dəqiq təsviridir. Məcburi rituallar (etiraf) insana müvəqqəti yüngüllük gətirsə də, bu rahatlıq dərhal yeni narahatlıq dalğası ilə əvəzlənir və növbəti ritualı zəruri edir. Lüter elə bir tələyə düşmüşdü ki, nə qədər etiraf etsə də, ondan qurtula bilmirdi.
Çıxış yolu ilahiyyata yeni baxışdan keçdi. Lüter Romalılara Məktubda (1:17) “sola fide” – yəni “yalnız imanla” anlayışını kəşf etdi. Əgər salehlik əməllərə görə deyil, imana görə verilirsə, o zaman “kifayət qədər” tövbə və yaxşı əməl toplamaq üçün duyulan narahatlıq da mənasını itirir. İnsan Allah qarşısında öz xidmətləri ilə deyil, imanı sayəsində bəraət qazanır.
Psixoloji baxımdan bu, öz xidmətləri ilə qazanmaq nevrozundan çıxış yolu idi. Lüter bağışlanmanı qazanmağa çalışmaqdan əl çəkdi və onu bir hədiyyə kimi qəbul etdi. Onun öz sözləri ilə desək, bu təcrübə «yenidən doğuluş» idi — illərlə davam edən narahatlıq yükünün birdən-birə aradan qalxması.
LUTER VƏ KDT
Əgər Lüter XXI əsrdə yaşasaydı, çox güman ki, onu dini obsesif-kompulsiv pozuntu üçün nəzərdə tutulmuş koqnitiv-davranış terapiyası protokolu ilə müalicə edərdilər. Onun vəsvəsəli etirafları kompulsiyaların klassik nümunəsidir: narahatlıq qısa müddətə azalır, lakin uzunmüddətli perspektivdə bu modeli daha da gücləndirir.
Onun teoloji kəşfi funksional baxımdan koqnitiv yenidənqurma ilə eynidir: «Bağışlanma qazanmaq üçün nəsə etməyimə gərək yoxdur — mən onsuz da qəbul edilmişəm». Lüter nevrozdan çıxış yolunu teologiyada tapmışdı, müasir psixoterapevt isə həmin yolu psixologiyada tapardı.
5.6 REFORMASİYA: VASİTƏÇİSİZ GÜNAHKARLIQ, ÇARƏSİZ TƏŞVİŞ
Lyuterin teoloji inqilabı, heç özünün də gözləmədiyi psixoloji nəticələrə yol açdı və bu nəticələr bir çox baxımdan xroniki günahkarlıq problemini yüngülləşdirmək şöylə dursun, daha da ağırlaşdırdı.
Kilsənin günahları bağışlamaq inhisarını qıran Lüter, narahatlığın ritual yolla aradan qaldırılması mexanizmini də məhv etdi. Katolik keşiş «absolvo te» deyəndə insan həqiqətən psixoloji rahatlıq tapırdı. Bu rahatlıq heç bir aldatmacaya əsaslanmırdı — nüfuzlu bir ritualın funksional nəticəsi idi. Protestantizm isə belə bir mexanizm təklif etmədi.
Protestant ənənəsində insan Tanrı qarşısında heç bir vasitəçi olmadan, bilavasitə dayanır. İlahiyyat baxımından bu daha dürüst görünsə də, psixoloji cəhətdən xeyli ağırdır. Xroniki günahkarlıq və narahatlıq hissindən əziyyət çəkən insan kəskin sıxıntını yüngülləşdirən rituallardan məhrum qalmış olur.
Bu problem xüsusilə kalvinizmdə kəskin şəkildə özünü göstərdi. Əgər əzəli təqdir insanın qurtuluşu üçün heç nə edə bilməyəcəyi, üstəlik, xilas olub-olmadığını və ya məhkum edildiyini bilə bilməyəcəyi anlamına gəlirsə, narahatlıq xroniki xarakter alır və struktur baxımından aradan qaldırılması mümkün olmur. Veber bunu “misli görünməmiş daxili tənhalıq yaşayan fərd” kimi təsvir etmişdi:
«Tarixdə heç vaxt tək bir insan, ardıcıl kalvinist qədər tənha olmamışdır. Nə kahin, nə müqəddəs sirlər, nə kilsə, nə də Tanrı — çünki Məsih yalnız seçilmişlər üçün öldü — ona kömək edə bilməzdi.»
— Maks Veber, «Protestant etikası və kapitalizmin ruhu», 1905
Veberə görə, məhz bu misli görünməmiş psixoloji təzyiq protestantlara xas əmək etikasını formalaşdırdı. Seçilmiş olduğuna dair heç kimdən təsdiq ala bilməyən kalvinist bu təsdiqi dünyəvi uğurda tapırdı. Yorulmadan işləmək, uğur qazanmaq, vaxtını həzzlərə sərf etməmək — seçilmiş kimi yaşamaq demək idi. Bu, narahatlığı teoloji baxımdan aradan qaldırmasa da, ona davranış müstəvisində çıxış yolu açırdı.
Veber göstərdi ki, kapitalist yığımının psixoloji təməlini məhz bu obsesiv əmək etikası qoyub. Xroniki narahatlıq və günahkarlıq hissi iqtisadi davranışa çevrilib. Pul isə görünməz seçilmişliyin maddi rəmzi, yeni indulgensiyaya dönüb.
5.7 SEKULYAR GÜNAHKARLIQ: TANRI YOXDUR, AMMA HAKİM QALIB
İnsan dini sistemdən çıxdıqda nə baş verir? O, azad olmalıdırmı?
Nəzəri olaraq — bəli. Praktiki olaraq — çox vaxt yox.
Alman sosioloqu Ulrix Bek bunu «zombi-konsepsiyalar» adlandırırdı: ilahiyyat baxımından çoxdan ölmüş, amma psixoloji cəhətdən hələ də yaşayan ideyalar. Sekulyar insan Tanrı qarşısında günahkarlıq hissi keçirmir. Lakin o, aşağıdakılar qarşısında günahkarlıq hiss edir:
Cəmiyyətin. («Mən kifayət qədər uğurlu deyiləm.»)
Uşaqların. («Az vaxt ayırıram.»)
Planetin. («Plastik istifadə edirəm.»)
Əcdadların. («Ümidləri doğrultmadım.»)
Günahkarlığın obyekti dəyişdi. Mexanizm isə eyni qaldı.
Mariya postsovet məkanında boya-başa çatıb. Burada üç qat üst-üstə düşmüşdü: dini günahkarlıq («döz, bu səni xilas edər»), sovet günahkarlığı («sən cəmiyyət qarşısında borclusan») və bazar günahkarlığı («mütləq uğurlu olmalısan»). Bir psixikaya düşən üçqat yük. Təəccüblü deyil ki, orqanizmi artıq tab gətirmirdi.
KLİNİK HAŞİYƏ. «Valideynlərini bağışla» müasir indulgensiya kimi
Burada bir xəbərdarlıq yerinə düşər. Bir çox populyar cərəyanlar hamıya eyni dərmanı təklif edir: “valideynlərini bağışla, hər şey qaydasına düşəcək”. Bəzən bunu bütöv bir bağışlanma ayininə də çevirirlər. İstisna etmirəm, kimisi üçün belə bir ayin doğrudan da ürək isidən bir hadisəyə çevrilir. Amma müalicə üsulu kimi bu mənə psixoterapiyadan çox Orta əsr indulgensiyasını xatırladır: borcu birdəfəlik silməyi vəd edən, lakin o mühasibatlığın özünün haradan yarandığını heç soruşmayan tək bir akt.
Yaşananların səbəbi nə keçmişdədir, nə də valideynlərdə; o, bu hissləri yaşayan insanın özündədir. Söhbət insanın vaxtilə gəldiyi və illər boyu davranışını həm şüurlu, həm də qeyri-şüuri şəkildə idarə edən dərin bir qənaətdən gedir. İşləməli olduğumuz da məhz həmin qənaətdir. Bağışlamaq isə baş verərsə, sonradan özü-özünə gəlir — hansısa prosedur kimi yox, anlamağın təbii nəticəsi kimi. 13-cü Fəsildə öz hekayəmi danışaraq belə bir təhlilin ritualdan nə ilə fərqləndiyini göstərəcəyəm.
5.8 «GƏRƏK» HARADAN GƏLİR?
Mədəni günahkarlığın əsasında tək bir söz durur: GƏRƏK.
«Yaxşı ana olmaq gərəkdir».
«Daha çox pul qazanmaq gərəkdir».
«Bağışlamaq gərəkdir».
«Mütəvazi olmaq gərəkdir».
Bu «gərəkdir“ sözünü kim deyib? Əgər bu sualı xroniki günahkarlıq hissi yaşayan birinə versəniz, çaşıb qalar. «Hə... hamı belə yaşayır axı. Düzgün olan budur“.
Amma «hamı» — abstrakt anlayışdır. «Düzgün» — kimə görə?
Terapiyada «Borcların arxeologiyası» texnikasından istifadə edirəm. Bir inanc götürürük — məsələn, «Mən həmişə gülümsəməliyəm» — və başlayırıq qazmağa.
— Bunu ilk dəfə kim dedi?
— Anam.
— Anama isə kim dedi?
— Onun anası. Nənəsi.
— Nənəsinin buna nə ehtiyacı var idi?
— Müharibədə sağ qalmaq üçün. Fərqlənməmək üçün. Cəzalandırılmamaq üçün.
Birdən aydın olur ki, Mariyanı bu gün boğan qayda ulu nənəsi tərəfindən 1945-ci ildə, tamamilə fərqli şəraitdə sağ qalmaq üçün yazılıbmış. O vaxt bu qayda faydalı idi, indi isə öldürür.
Mədəni günahkarlıq — tez-tez köhnəlmiş koddur. Mutasiyaya uğramış, lakin silinməmiş virusdur.
5.9 MARİYA SİSTEMİ GÖRMƏYƏ BAŞLAYIR
Altıncı sessiyada Mariya öz «məcburiyyətlər» siyahısını gətirdi. Orada 47 maddə var idi.
«Mən ideal arvad olmalıyam“, «heç olmasa ərimin qazandığı qədər qazanmalıyam“, «hər həftəsonu valideynlərimə baş çəkməliyəm“, «dincəlirəmsə, günahkarlıq hiss etməliyəm“.
Sadə bir çalışma etdik. O, hər bəndin qarşısına belə yazdı: Bu kimin fikridir?
«İstirahət» sözünün yanında belə yazmışdı: «Atam. Həmişə deyirdi ki, istirahət gücsüzlərin işidir». «Mükəmməl arvad» sözünün yanında: «Kilsə. Toy mərasimi». «Pul qazanmaq» kəlməsinin yanında isə: «Cəmiyyət. İnstaqram».
Siyahı tamamlananda ona baxıb dedi:
Bu siyahı mənim deyil, başqasınındır. Mən özgə qaydaları ilə yaşayıram və onlara əməl edə bilmədiyim üçün günahkarlıq hissi keçirirəm.
Bu, bir qırılma nöqtəsi idi. Günahkarlıq gücünü itirməyə başlamışdı. Çünki o, artıq «onun» günahkarlığı deyildi. Bir «miras»a çevrilmişdi. Mirası isə qəbul etmək də olar, ondan imtina etmək də.
5.10 KLİNİK HAŞİYƏ: MƏDƏNİ GÜNAHKARLIĞI ŞƏXSİ GÜNAHKARLIQDAN NECƏ FƏRQLƏNDİRMƏK OLAR
Hər günahkarlıq hissi mədəni virus deyil. Bəzən həqiqətən də haqsızsınız. Bunu necə ayırd etmək olar?
Parametr
Şəxsi (sağlam) günahkarlıq
Mədəni (toksik) günahkarlıq
Mənbə
Konkret hərəkət (gec qaldım)
Abstrakt qayda (kifayət qədər çalışmıram)
Obyekt
Konkret bir insan qarşısında
«Cəmiyyət», «Tanrı», «dünya» qarşısında
Hərəkət
Düzəltmək mümkündür (üzr istəmək)
Düzəltmək mümkün deyil (həmişə azdır)
Hiss
Peşmançılıq, düzəltmək istəyi
Utanc, «mən qüsurluyam» hissi
Sual
«Mən nə etdim?»
«Mən kiməm?»
Nəticə
Əlaqənin bərpası
Təcrid, özünüqınama
«Hakim» məşqi: Günahkarlıq hissi keçirəndə özünüzə sual verin: «Əgər bu hərəkəti ən yaxın dostum etsəydi, ona pis insan olduğunu deyərdimmi?» Cavabınız «Xeyr, onu dəstəkləyərdim» olarsa, deməli, özünüzü özgələrinin qoyduğu, daha sərt ölçülərlə mühakimə edirsiniz. Bu, mədəni virusdur.
5.11 PSİXOLOJİ İRS: ORTA ƏSRLƏR BİZƏ NƏ MİRAS QOYUB
Orta əsrlər başa çatdı, amma onun psixoloji modelləri yox olmadı; xristianlığın formalaşdırdığı mədəniyyətlərdə böyüyən insanların içinə hopub yaşamaqda davam edir. Hətta tamamilə dünyəviləşmiş insan belə çox vaxt özündə orta əsr monastırlarında və inkvizisiya zindanlarında formalaşmış strukturları daşıyır.
Birinci irs — əməl olmadan duyulan günahkarlıqdır. İnsan heç bir konkret xəta törətmədiyi halda, arxa planda xroniki bir «yetərsizlik» hissi yaşayır. Bu, ilkin günah doktrinasının birbaşa nəticəsidir: sırf insan olduğuna görə artıq günahkarsan. Klinik təcrübədə bu hal yayılmış narahatlıq, mükəmməllikpərəstlik («həmişə daha yaxşı ola bilərəm») və xroniki «impostor sindromu» şəklində özünü göstərir.
İkinci miras etiraf refleksidir. İnsanın öz səhvlərini nüfuzlu birinə danışmaq ehtiyacı onu düzəltmək üçün yox, daha çox bu mövzunu ritual qaydasında «bağlamaq» üçündür. Dünyəvi mühitdə bu refleks illərlə davam edən psixoterapiyada etiraf şəklində, sosial şəbəkələrdə açıq özünütənqid kimi, «ləğv mədəniyyəti»ndə isə başqalarının səhvlərinin kollektiv şəkildə etiraf etdirilməsi formasında təkrarlanır.
Üçüncü miras — günahkarlığın pula çevrilməsi, bir növ satınalma obyektinə çevrilməsidir: sanki xeyriyyəyə ianə etməklə, “düzgün” qidalar seçməklə, “ekoloji təmiz” tətilə çıxmaqla günahkarlığı “ödəmək” olar. Bu, mahiyyətcə indulgensiyanın funksional bənzəridir — və terapevtik təsiri də əsl indulgensiya kimi qısaömürlüdür.
Dördüncü miras — təmizlənmə vasitəsi kimi özünü cəzalandırmadır. Bu, əziyyət, məhrumiyyət və ya ağrının insanı günahkarlıqdan «təmizlədiyinə» inamdır. Yüngül formalarında səhv etdikdən sonra zövqlərdən imtina ilə üzə çıxır. Daha ağır hallarda isə özünə ziyan vurma, spirtli içkiyə aludəçilik və ya işə həddindən artıq qapanma şəklində özünü dağıdan «kəffarə»yə çevrilir.
5.12 MÜQAYİSƏ CƏDVƏLİ: ORTA ƏSRLƏRDƏ GÜNAHKARLIQ MEXANİZMLƏRİ
Mexanizm
Dövr
Psixoloji effekt
Qısamüddətli
Uzunmüddətli
Məcburi etiraf
1215-ci ildən
Verbalizasiya + leqitimasiya
Təşvişin azalması
Ritualdan asılılıq
İndulgensiyalar
XI–XVI əsrlər
«Borcun ödənilməsi“, monetizasiya
Təşvişin azalması
Ödənişdən asılılıq
İnkvizisiya
XIII–XVII əsrlər
İkiqat bağlama, xəbərçilik mədəniyyəti
Tabelik
Xroniki təşviş, nəzarət
Özünü qamçılama
Xüsusilə XIV əsr
Endorfinlər, dəyişmiş hallar
Eyforiya, «təmizlik“
Ağrıdan asılılıq
Protestantlıq (Lüter)
1517-ci ildən
Vasitəçinin aradan qaldırılması
Bir hissəsi üçün yüngüllük
Digərləri üçün çıxışsız təşviş
Kalvinizm
1536-cı ildən
Əzəldən müəyyən edilmə = aradan qaldırıla bilməyən təşviş
Əmək səfərbərliyi
Surroqat kimi kapitalizm (Veber)
5.13 KEÇİD: RİTUALDAN SİYASƏTƏ
Dinə nəzər saldıq. Ailəyə. Tarixə.
Lakin günahkarlıq hissini kilsələrdən də səmərəli istifadə edən sistemlər var.
Günahkarlığı kütləvi qırğın silahına çevirən sistemlər.
Təqsirsizliyin şübhəli sayıldığı sistemlər.
Etmədiyi bir əməli etiraf etməyin sağ qalmağın yeganə yolu olduğu yerlər.
Növbəti fəsildə XX əsrin qaranlıq zonasına daxil olacağıq. Totalitarizm. Sekta. İdeologiyalar.
Dində əsrlər boyu cilalanmış günahkarlıq mexanizminin siyasətçilər tərəfindən necə mənimsənildiyini görəcəyik.
Və onun bu gün də ofislərdə, ailələrdə, zehnlərdə necə işlədiyini.
Mariya düşünürdü ki, onun zalımı yalnız atasıdır. Və yalnız həyat yoldaşıdır.
O, hələ başa düşməmişdi ki, onlar sadəcə minilliklərdir işləyən böyük bir maşının vintləri idilər.
Amma oradan çıxmaq üçün maşını bütövlükdə görmək lazımdır.
FƏSLİN XÜLASƏSİ
İnstitusionallaşma. 1215-ci ildə IV Lateran Kilsə Məclisi etirafı məcburi vəzifəyə çevirdi — bununla da günahkarlıq inzibati kateqoriyaya çevrildi.
Bağışlanma bazarı. İndulgensiyalar günahkarlığı əmtəəyə çevirdi — bu məntiq bu gün də müasir analoqlarda yaşayır.
Lyuter xəstə kimi. Onun obsesiv etirafları — teologiya vasitəsilə həll edilmiş dini OKR-in klinik halıdır.
Protestant narahatlığı. Vasitəçinin aradan qalxması ilahiyyatı sadələşdirsə də, xroniki günahkarlıq hissi yaşayan insanlar üçün psixologiyanı daha da mürəkkəbləşdirdi.
Miras. Hətta dünyəvi insanlar da orta əsr günahkarlıq modellərini özündə daşıyır: əməl olmadan günahkarlıq hissi, etiraf refleksi, monetizasiya, özünü cəzalandırma.
Məşq. «Borcların Arxeologiyası» öz qaydalarınızı başqalarının qaydalarından ayırmağa kömək edir.
Növbəti addım: 6-cı Fəsil. Totalitarizm və nəzarət sistemləri.
—