1511-Cİ FƏSİL. GÜNAHKARLIQ VƏ DEPRESSİYA KULTURAL MATRİSLƏRİ: DÜNYA TƏCRÜBƏSİNİN NƏZƏRDEN KEÇİRİLMƏSİ

«Məğlubiyyət üçün utanc, məğlubiyyətin özündan daha çox ölüm səbəbidir.» — Yapon atalar sözü

Əvvəlki fəsildə “günəş mifi”ni, yəni psixi pozuntuların əsasən iqlim və biologiya ilə izah edilməsi inancını alt-üst etdik. Göstərdik ki, mədəniyyət faciəvi sonluqları proqnozlaşdırmaqda il ərzindəki günəşli saatların sayından qat-qat güclü amildir. Dünyanın ən günəşli ölkələri xoşbəxtlik üzrə deyil, intihar göstəriciləri üzrə liderlik edir; depressiya səviyyəsini isə birbaşa müqayisə etmək mümkün deyil, çünki bu rəqəm hər ölkədə insanların kömək istəməyə nə dərəcədə meyilli olmasından asılıdır. Xalqın ruhi iztirablarını günəş deyil, cəmiyyət müəyyən edir.

Bəs bu proses əslində necə işləyir? Mədəniyyətdə həlledici amil nədir? Niyə eyni problem — tutalım, işini itirmək — bir insanda konstruktiv günahkarlıq hissi («özümü düzəltməliyəm»), digərində isə destruktiv utanc («mən heç kiməm») yaradır?

Cavab tarixi ənənələrin, dil incəliklərinin və sosial strukturların dərin qatlarında gizlənib; məhz bunlar bizim «günahkarlığın mədəni matrisi» adlandıra biləcəyimiz sistemi formalaşdırır. Bu, cəmiyyətin kimin günahkar olduğunu, günahkarlığın nədən ibarət olduğunu və ondan necə yaxa qurtarmaq lazım gəldiyini müəyyən edən görünməz qaydalar toplusudur. Bəzi mədəniyyətlərdə bu mexanizm inkişaf mühərriki rolunu oynayır, digərlərində isə həyatı ləngidən əyləc kimi çıxış edir.

Bu fəsildə səkkiz konkret mədəni portreti — Yaponiya, Cənubi Koreya, Çin, ərəb dünyası, ABŞ, postsovet məkanı, Skandinaviya və Latın Amerikasını nəzərdən keçirəcəyik. Bu, sadəcə milli xüsusiyyətlərin təsviri deyil, əsl klinik hallardır. Hər biri günahkarlıq hissinin formalaşmasına dair özünəməxsus modeli və onun psixi sağlamlıqla əlaqəsini əyani şəkildə göstərir. Hansı mədəniyyətin «daha yaxşı» olduğunu müzakirə etməyəcəyik. Əsas diqqətimiz hər bir mədəniyyətin insan ruhu üçün hansı şəraiti yaratdığına, həmçinin bioloji zərurətdən asılı olmayaraq bəzi insanların niyə yaşamağa davam etdiyinə, digərlərinin isə niyə içinə qapandığına və ya həlak olduğuna yönələcək.

11.1 Yaponiya: «Məsuliyyət səbəbindən intihar» və hikikomori

Dünyada günahkarlıq mədəniyyəti ilə psixi sağlamlıq arasındakı əlaqəni öyrənmək baxımından Yaponiya qədər zəngin material verən başqa bir ölkə yoxdur. Əvvəlki fəsildə təsvir olunan paradoks burada öz zirvəsinə çatır: ildə təxminən 1900 saat günəş işığı alan, yüksək iqtisadi inkişaf səviyyəsinə və dünyanın ən yaxşı səhiyyə sistemlərindən birinə malik olan bu ölkə, İƏİT-ə üzv inkişaf etmiş dövlətlər arasında faciəvi sonluqların sayına görə birinci yerdədir. Bu statistikanı anlamaq üçün rus dilinə dəqiq tərcüməsi olmayan iki yapon mədəni konseptini mənimsəmək lazımdır.

«Haci» utancdır, lakin bu, bizim fərdi mənada dərk etdiyimiz utanc deyil. Haci kimliyə yönəlmiş ekzistensial təhlükədir. Hacini itirmək sosial iyerarxiyadakı yerini itirmək deməkdir. «Rüsvay olmaq» sözün əsl mənasında cəmiyyətin tamhüquqlu üzvü statusundan məhrum olmaqdır. Qərb insanı üçün başqaları qarşısında xəcalət çəkmək önəmlidir, amma bu, onun varoluş ehtimalını kökündən silmir. Yapon mədəniyyətində isə silir. Sosial varlıq yalnız qrup tərəfindən tanındıqdan sonra başlayır; qrup səni rədd edirsə, sən yox olursan.

«Mentsu» (mentsu) — sözlük mənasında «üz», nüfuz deməkdir. Amma bu, şəxsi deyil, ictimai nüfuzdur. Sözlük mənası — başqalarının səni necə görməsidir. «Üzü» itirmək — onsuz yaşamağın mümkün olmadığı sosial maskanı itirməkdir. Onu bərpa etmək isə digər hər şeyin tabe olduğu məqsəddir.

Bu dəyərlər sistemində işini itirmək sıradan bir iqtisadi problem deyil. Bu, camaat içində «üzünü» itirmək, ailənin nüfuzuna xələl gətirmək və sənə bel bağlayanların qarşısında götürdüyün «öhdəlikləri» pozmaq deməkdir. Yapon biznes aləmində yazılmamış bir qayda var: işçini çıxarmaq onun bacarıqsızlığını hamının gözü önündə elan etmək sayılır. Bu, hər iki tərəf üçün utancdır. Elə buradan da «məsuliyyət intiharı» fenomeni yaranır. Yaponiya polisinin məlumatına görə, ölkədəki bütün faciəvi ölüm hallarının dörddə biri «inseki-cisatsu» — başqalarına vurduğu zərərə görə məsuliyyət hissi ilə həyatdan köçmək kimi qeydə alınır. İnsan elə bilir ki, yaşamağa davam etsə, ümidlərini doğrultmadığı adamlara yük olacaq. Ölüm burada acıdan qurtuluş yolu kimi deyil, kəffarə aktı kimi qəbul edilir — nəslin adını təmizə çıxarmağın və yaxınlarını öz varlığının ağırlığından azad etməyin yeganə çarəsi budur.

Bu, psixotik təfəkkür deyil. Bu, kollektivin fərddən üstün tutulduğu və onun qarşısında öz acizliyini etiraf etməyin dözülməz sayıldığı mədəniyyətin daxili cəhətdən ardıcıl məntiqidir.

HİKİKOMORİ: İZOLYASİYA ÇIXIŞ KİMİ

«Hikikomori» altı aydan çox çəkən, könüllü və tam sosial təcridi bildirən yapon terminidir. Bu insanlar çox vaxt iş tapa bilməyən universitet məzunları ya da bullinq qurbanına çevrilmiş məktəblilərdir. Onlar «üzünü itirmiş» halda nə ailələrinin yanına dönə, nə də bu uğursuzluqla cəmiyyət içinə çıxa bilirlər. Yeganə çıxış yolları otağın dörd divarı olur. Bir il keçir. Beş. On. Qapının arxasında həyatının ən gur çağında olan, lakin utancdan iflic olmuş yetkin bir insan dayanır. O, özünə «Səhv etməyə haqqım var» deyə bilmir. Mədəniyyəti isə deyir: «Artıq səhv etmisən. Sənin yerini başqaları tutub. İndi sən sıfırsan». Araşdırmalar göstərir ki, müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, Yaponiyada 0,5-1,5 milyon insan hikikomori statusundadır. Bu, fərdi xəstəlik deyil. Uğursuzluqları bağışlamağı bacarmayan mədəniyyətin simptomudur.

11.2 Cənubi Koreya: Akademik utanc gəncliyi öldürən qatil

Cənubi Koreya artıq iyirmi ildən çoxdur ki, İƏİT ölkələri arasında faciəvi ölüm hallarının səviyyəsinə görə birinci yerdədir. Bu, 10–39 yaş arası koreyalılar arasında ən başlıca ölüm səbəbidir. Həmin rəqəmlərin arxasında konkret bir mədəni sistem — konfutsiçi təhsil və ailə namusu modeli dayanır.

Koreya cəmiyyətinin dərinliklərinə işləmiş Konfutsi dəyərlərinə görə, təhsil şəxsi inkişaf vasitəsi deyil, ailə qarşısındakı borcdur. Uşaq özü üçün yox, nəslinin adını ucaltmaq üçün oxuyur. İmtahanda qazandığı uğur bütün ailənin nailiyyəti, uğursuzluğu isə bütün ailənin rüsvayçılığı hesab olunur.

Hər il noyabrda Koreya milli qəbul imtahanı olan «Sunenq» günü sanki nəfəsini dərib dayanır: imtahan zallarındakı sükutu pozmamaq üçün paytaxtın üzərindən təyyarə uçmur, polis isə gecikənləri sürətlə mənzil başına çatdırır. Bu imtahan sadəcə bir yoxlama deyil. O elə bir ritualdır ki, nəticəsi təkcə gələcək karyeranı deyil, ailənin illər sonrakı sosial mövqeyini də müəyyənləşdirir.

Seul psixiatriya klinikalarında Qərb psixiatriyasında analoqu olmayan özünəməxsus bir sindrom təsvir edilib: «Sunenq» imtahanında aşağı bal toplayan yeniyetmə bu faciəvi sonu depressiyanın nəticəsi kimi deyil, «ailəsini öz varlığının utancından qurtarmaq» yolu kimi qəbul edir. Bu, utanca əsaslanan və mədəniyyətə xas özünüməhvetmə məntiqidir.

«TƏHSİL QIZĞINLIĞI»

Cənubi Koreyada ailələr əlavə təhsilə — repetitorlara, hazırlıq düşərgələrinə, yəni «haqvon»lara orta hesabla gəlirlərinin 18 faizini xərcləyir. İmkanlı ailələrin uşaqları gecə saat 11–12-yə qədər repetitorlarla məşğul olur. Bu fenomen ölkədə «təhsil qızdırması» (gyo-yuk yeo-l) adını alıb. Hökumət dəfələrlə haqvonların axşam saat 22:00-dan sonra fəaliyyətini məhdudlaşdırmağa çalışsa da, bu qadağa sistematik şəkildə gözardı edilir. Nəticədə iqtisadi artıma baxmayaraq, uşaqlar arasında narahatlıq səviyyəsi yüksəlir. Burada günahkarlıq mədəniyyəti gözləntilər zəminində formalaşır: «İmtahan verə bilməsən, valideynlərinə xəyanət etmiş olarsan». Bu, diffuz günahkarlığın klassik nümunəsidir; məsuliyyət bütün ailəyə şamil edilir və bu yük ayrı-ayrı fərd üçün dözülməz hala gəlir.

11.3 Digər matrislər: qısa nəzərdən keçir

Düzü, bir məqama aydınlıq gətirim: qarşıdakı üç modeli müəllif bu mədəniyyətin içindən deyil, kənardan baxan, onları kabinetində qəbul etmiş bir klinisist gözü ilə təsvir edir. Elə buna görə də burada ümumi bir sxem və praktikadan bir neçə real əhvalat təqdim olunur. Sxemlərlə razılaşmamaq olar, amma əhvalatlar mübahisəyə qapalıdır: o insanlar lap qarşımda oturmuşdu.

Çin şərəf mədəniyyəti «myantszı» — yəni «üz», nüfuz anlayışı ətrafında formalaşıb və bu nüfuz fərdi deyil, kollektiv sərvətdir. «Üz» ailəyə, soya, yaxud icmaya məxsusdur; buna görə də qrupun hər hansı bir üzvünün «üzünü itirməsi» bütövlükdə həmin qrup üçün itki hesab olunur.

Müasir Çində bu ənənəvi anlayış bazar iqtisadiyyatının gətirdiyi sürətli fərdiləşmə və meritokratiya ilə toqquşdu. Nəticədə özünəməxsus bir ziddiyyət yarandı: insan şəxsən uğur qazanmalıdır, lakin onun uğuru da, uğursuzluğu da kollektiv xarakter daşıyır. Həm özün, həm də ailən qarşısında eyni anda məsuliyyət daşıyırsan və bu tələblər tez-tez bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir.

Çin Elmlər Akademiyasının məlumatlarına görə, son 20 ildə Çində depressiya göstəriciləri iki dəfədən çox artıb. Ən yüksək rəqəmlər elit universitetlərin tələbələri — ailəsində ali təhsil alan ilk nəsil olan gənclər arasında qeydə alınıb. Onlar ikiqat yük daşıyır: bir tərəfdən öz akademik tələblərini qarşılamalı, digər tərəfdən isə valideyn və babalarının fədakarlıqları qarşısında borc kimi qəbul edilən ailə gözləntilərini doğrultmalıdırlar. Tonq və həmmüəlliflərinin (2020) apardığı tədqiqat göstərib ki, «myantsı» anlayışını dərindən yaşayan Çin tələbələrində özünütənqid və depressiya səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir; hətta akademik yük nəzərə alındıqda belə bu fərq qorunur. Məsələ çətinliklərin özündə deyil, onların həm fərdi, həm də kollektiv uğursuzluq kimi mədəni yozumundadır.

TƏCRÜBƏDƏN. Bir dəfə onlayn konsultasiyama Avropada mübadilə proqramı ilə təhsil alan iyirmi iki yaşlı tələbə Lin müraciət etdi. O, ailəsində universitetə qəbul olan ilk şəxs idi. Babası onun birinci kurs təhsil haqqını ödəmək üçün torpaq sahəsini satmışdı. Üçüncü kursda o, imtahanlardan birindən kəsildi — cəmi bir, üstəlik yenidən verilə bilən adi imtahandan. Lakin bu barədə evə heç nə demədi. Əksinə, ailəsi ilə əlaqəni tamamilə kəsdi: «Anamın səsini eşitməyə taqətim yox idi. Dərslərimdən soruşsaydı, ya yalan danışmalı, ya da onları öldürməli olardım». İstifadə etdiyi feilə diqqət yetirin: «kədərləndirmək» yox, «öldürmək». Bu uğursuzluq onun şəxsi məğlubiyyəti deyildi. Onun daxili mühasibatında bu hadisə babasının torpağının, anasının ümidlərinin və ona inanan hər kəsin şərəfinin israf edilməsi demək idi. Görüşdüyümüz zaman o, üç həftədir yatmırdı və ciddi-ciddi düşünürdü ki, ailəsi üçün onun diplomunu gözləməkdənsə, ölümündən sonra sığorta pulu almaq daha «sərfəlidir». Xatırladım ki, imtahan yenidən verilə biləndi. Amma onun dünyagörüşündə düzəldilməsi mümkün olmayan şey nüfuz itkisi idi.

Ərəb mədəniyyətlərində, eləcə də fars, pakistan, əfqan və qismən türk mədəniyyətlərində əsas anlayış «izzət», yəni nəslin şərəf və nüfuzudur. «İzzət» tək bir fərdə deyil, bütün ailəyə və ya tayfaya məxsusdur. Onun itirilməsi isə kollektiv fəlakət kimi qəbul edilir.

«İzzət»ə əsas təhlükə mənbəyi qadınların cinsi davranışı və kişilərin cəmiyyət qarşısındakı uğursuzluqlarıdır. Cinsi təmizlik qaydalarını pozan qadın bütün ailəyə ləkə gətirir. Ailəsini dolandıra bilməyən və ya camaat arasında təhqir olunan kişi isə nəsil şərəfini əldən verir.

Bu sistemin psixoloji fəsadları xroniki həddindən artıq sayıqlıqdır («görəsən, camaat nə deyəcək»), şəxsi böhranların hamısı gizlədilir, günahkarlıq isə əsl günahkardan bədbəxtliyi aşkara çıxan adamın üzərinə yıxılır.

TƏCRÜBƏDƏN. Amalı ilk dəfə yanıma gətirəndə otuz dörd yaşı vardı — sözün həqiqi mənasında gətirilmişdi, çünki özü “həkimin vaxtını almağa haqqım yoxdur” deyə düşünürdü. Səkkiz il əvvəl onu döyən əri ilə ayrılmışdı. Qanun qarşısında azad idi, lakin nəsil qarşısında rüsvay olmuşdu. Atası bir daha onun adını dilinə gətirmədi. Amalın “keçirdiyi hadisə” ucbatından kiçik bacısının nişanı pozuldu və bacısı bunu ona açıq şəkildə üzə dedi. O gündən Amal könüllü olaraq kölgədə yaşamağa başladı: “şəkillərə ləkə salmamaq” üçün ailə bayramlarına getmədi, layiqli bir insanın evlilik təklifini “ailə namusunun xarabalığı üzərində xoşbəxtlik qurmağa haqqım yoxdur” deyərək rədd etdi. Səkkiz il boyunca xilas olduğu üçün özünü cəzalandırdı. Seanslardan birində söylədiyi və icazəsi ilə burada sitat gətirdiyim bu cümlə hər şeyi ifadə edir: “Göyərmələr iki həftəyə keçdi, utanc isə ömürlük qaldı”. Klinik baxımdan izzət məhz budur: zorakılıq qurbanının zorakılığı ifşa etdiyinə görə günahkar sayıldığı sistem.

Latın Amerikası mədəniyyətləri yüksək kontekstli şərəf mədəniyyətlərinin maraqlı bir nümunəsidir. Bu mədəniyyətlərdə gender rolu həm kimliyin, həm də günahkarlığın əsas qaynağı sayılır.

Maçizm — hiperseksual, dominant, emosional baxımdan qapalı, heç vaxt kömək istəməyən və zəiflik büruzə verməyən kişi obrazını təcəssüm etdirən mədəni arxetipdir. Bunun kişilər üçün psixoloji nəticələri ağırdır: depressiyanı, narahatlığı və ya həssaslığı etiraf etməyə sərt qadağa qoyulur. “Əsl kişi” depressiyaya düşməz — o, ya içər, ya da aqressivləşər. Latın Amerikasında kişilər arasında faciəvi halların sayı qadınlarla müqayisədə xeyli yüksəkdir.

Marianizm. Qadını ailəsi uğrunda özünü qurban verən fədakar ana kimi təqdim edən mədəni arxetip. Bu baxışda özünü fəda etmək fəzilət, şəxsi ehtiyaclar isə eqoizm sayılır. Bunun qadınlar üçün psixoloji nəticələri belədir: onlar daim öz istək və ehtiyaclarını boğur, şəxsi maraqlarının hər hansı təzahürünü ailə qarşısında günahkarlıq hissi kimi qəbul edirlər.

TƏCRÜBƏDƏN. Bir kişi hekayəti də var — onu danışmaq istəyirəm, çünki faciə ilə bitdi və bu hadisə hələ də məni tərk etmir. Superviziyada işi birlikdə təhlil etdiyimiz latın amerikalı həmkarım Dieqonu müşahidə edirdi: qırx bir yaşında, inşaatçı, üç uşaq atası. İşini itirəndən sonra Dieqo doqquz ay ərzində hər səhər iş paltarını geyinib evdən “növbəyə” çıxırdı — əslində gedib parkda otururdu. Ailənin xəbəri yox idi. Kömək istəməyə ixtiyarı çatmırdı: “kömək istəyən kişi — kişi deyil”. Depressiyasını etiraf etməyə isə əsla gücü çatmırdı: onun söz ehtiyatında bu söz yox idi, “zəif” sözü vardı. Aldatması üzə çıxanda rüsvayçılığın öhdəsindən gələ bilmədi — on bir gün sonra həyatda deyildi. Vida məktubunda pul haqqında bir kəlmə belə yox idi. Təkcə bir cümlə yazmışdı: “Bağışlayın, olmalı olduğum adam ola bilmədim”. Ailənin borclarını sonda qohumlar ödədi — elə o kömək ki, mədəni kod ona bunu istəməyi qadağan edirdi. Maçizmi adətən gender müzakirələrinin mövzusu kimi qələmə verirlər. Mənim peşəmdə isə bu, ölüm şəhadətnamələrinin mövzusudur.

11.4 ABŞ: AĞ GÜNAHKARLIQ, IRQİ UTANC VƏ «SAXTAKAR SINDROMU»

Amerika mədəniyyəti xüsusi hal təşkil edir: burada günahkarlıq və utancın bir-birinə qovuşan, mürəkkəb psixoloji mənzərə yaradan bir neçə köklü fərqli mədəni modeli yanaşı mövcuddur.

Protestant uğur etikası. Kalvinizmdən miras qalmış bu inanc — uğurun seçilmişliyin göstəricisi, uğursuzluğunsa əxlaqi zəifliyin əlaməti sayılması — Amerika mədəniyyətində bu gün də kök salıb. “Amerika arzusu” hər kəsin hər şeyə nail ola biləcəyini vəd edir, bu isə o deməkdir ki, nail olmayanın günahı özündədir. Elə bu mexanizm “imposter sindromu”nu doğurur: uğurlu insan nailiyyətinin təsadüf olduğuna, buna layiq olmadığına inanır, gec-tez “ifşa olunacağını” düşünür. Bu, paranoya deyil – “əgər mükəmməl deyiləmsə, deməli, saxtakarın biriyəm” düşüncəsidir, içəriyə hopmuş bir inamdır.

İrqi günahkarlıq. Ağdərili amerikalılar köləliyə və sistemli irqçiliyə görə kollektiv tarixi utanc daşıyır. Bu utanc çox vaxt bir-birinə zidd, lakin eyni dərəcədə disfunksional iki davranış modeli yaradır: ya tam inkar («irqçilik artıq keçmişdə qalıb, mən şəxsən heç nədə günahkar deyiləm»), ya da real hərəkətə mane olan iflicedici özünü ittiham.

Afroamerikalıların irqi utancı. Köləlik, sistemli ayrı-seçkilik və polis zorakılığının tarixi mirası utancın özünəməxsus bir formasını yaradır: insan elə hiss edir ki, irqçi sistemin içində sadəcə yaşamağın özü alçalma mənbəyidir və bu alçalmanı fərdi səylərlə aradan qaldırmaq mümkün deyil.

MƏLUMATLAR

ÜST-nin 2024-cü il məlumatlarına görə, ABŞ inkişaf etmiş ölkələr arasında depressiya səviyyəsinə görə ön sıralardadır: yetkin əhalinin təxminən 5,9%-i bu problemdən əziyyət çəkir. Bu göstərici gəlir səviyyəsi oxşar olan əksər Avropa ölkələrindəkindən yüksəkdir. Məsələnin ABŞ-a xas cəhəti isə tənhalıqdır: heç bir yaxın dostu olmayan amerikalıların payı 1990-cı ildə 3% idisə, 2021-ci ildə 12%-ə çatıb. Tənhalıq depressiyanın yaranmasında ən güclü amillərdən biri sayılır.

11.5 POSTSOVET MƏKAN: BÖLGƏNİN XÜSUSİYƏTLƏRİ

Postsovet psixoloji mənzərəsi olduqca mürəkkəbdir: burada totalitar günahkarlıq sisteminin mirası, ənənəvi namus və utanc mədəniyyətləri (xüsusilə Qafqazda və Orta Asiyada), dövlətin parçalanmasından doğan kollektiv travma və kimliyin sürətli transformasiyası bir-birinə çulğaşmışdır.

«Heç vaxt günahkarlığını boynuna alma» irsi. Totalitarizmdən bəhs edən fəsildə gördüyümüz kimi, sovet sistemi bir müdafiə refleksi formalaşdırmışdı: günahkarlığı etiraf etmək potensial təhlükə demək idi. Bu refleks nəsildən-nəslə ötürülüb və bu gün ən kiçik tənqid qarşısında həddindən artıq müdafiə mövqeyi tutmaq, üzr istəməyin və məsuliyyəti qəbul etməyin çətinliyi şəklində özünü göstərir.

Diffuz fon günahkarlığı. Paradoksaldır, amma postsovet mədəniyyətinə mənsub bir çox insan zahirən müdafiə mövqeyində görünsə də, daxilində xroniki diffuz günahkarlıq hissinin güclü bir qatını daşıyır: “Yetərincə çalışmıram. Kifayət qədər yaxşı deyiləm. Ailəmi yarı yolda qoyuram.” Bu, klassik modeldir: zahirdə inkar, daxildə isə özünü günahlandırma.

Psixoloji yardımın damğalanması. Rusdilli mədəni məkanda «psix“ sözü ən ağır damğalardan birini daşıyır. Sovet dövründə psixiatriya siyasi alət kimi istifadə olunurdu və bu, psixiatrik yardıma qarşı bu günə qədər davam edən dərin, çox vaxt məntiqə sığmayan bir inamsızlıq yaradıb.

Postsovet mədəniyyətlərində psixoloji həssaslıq çox vaxt normal insan xüsusiyyəti kimi deyil, təhlükə kimi qəbul edilir. Bu, həssaslığını etiraf etməyin konkret sosial və hüquqi nəticələrə yol aça bildiyi sistemin birbaşa nəticəsidir.

Postsovet ölkələrində depressiya səviyyəsi dünyanın ən yüksək göstəricilərindən biridir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, Ukrayna təxminən 6,3% ilə bu baxımdan qlobal liderlər sırasındadır. Rusiya, Belarus və bir sıra Mərkəzi Asiya ölkələrində isə depressiyanın real səviyyəsi buna bərabər, hətta daha yüksək olsa da, halların aşkarlanma dərəcəsi xeyli aşağıdır.

11.6 SKANDİNAVİYA: QORUNMUŞ CƏMİYYƏTİN PARADOKSU

Skandinaviya ölkələri — Norveç, İsveç, Danimarka, Finlandiya və İslandiya — beynəlxalq xoşbəxtlik və rifah reytinqlərində mütəmadi olaraq ön sıralarda qərar tutur. Bu ölkələr həm də güclü sosial bağları və inkişaf etmiş sosial müdafiə sistemi ilə seçilir. Burada psixoloji yardıma müraciət edənlərin çoxluğu insanların daha artıq əzab çəkdiyini deyil, cəmiyyətdə stiqmanın daha az olduğunu göstərir — İslandiya misalında buna şahid olmuşduq. Bəs görəsən, onların bu dayanıqlılığının sirri nədədir?

Yante qanunu (Janteloven). Danimarkalı yazıçı Aksel Sandemusenin 1933-cü ildə qələmə aldığı məşhur Skandinaviya prinsipi: “Elə bilmə ki, bizdən yaxşısan”. Bu, kollektiv bərabərlik prinsipidir. İlk baxışdan fərdiyyəti boğan bir məhdudiyyət kimi görünür — doğrudan da, narsisizmin və camaatın yanında öyünməyin qarşısını alır. Amma psixoloji baxımdan əsas olan başqa şeydir: eyni prinsip o deməkdir ki, uğursuzluq da ortaq işdir. “Elə bilmə ki, bizdən pisən” – həmin medalın o biri üzüdür. Heç kim mükəmməl deyil. Hamı bərabərdir. Deməli, heç kim mükəmməl olmaq məcburiyyətində deyil.

Həssaslığa qarşı stiqmanın aşağı səviyyədə olması. Skandinaviya ölkələrində psixoloji yardım almaq utanc mənbəyi deyil. Psixoterapiya dövlət səhiyyə sisteminin tərkib hissəsidir və sağlamlığa qayğının adi bir parçası kimi, diş həkiminə getmək qədər təbii qəbul edilir.

Böhran anında sistemin dəstəyi. Skandinaviyada işini itirən insan avtomatik olaraq sosial müdafiə sisteminə qoşulur: işsizlik müavinəti, yenidən ixtisaslaşma proqramları, psixoloji yardıma çıxış imkanı. Bütün bunlar iqtisadi uğursuzluğun şəxsi mənəvi iflas kimi qavranılma dərəcəsini xeyli aşağı salır.

FİNLANDİYAYA AİD QAYDADAN İSTİSNA

Finlandiya maraqlı nümunədir: Skandinaviya ölkəsi olmasına baxmayaraq, faciəvi sonluqların səviyyəsi burada tarixən qonşularından yüksək olub. Tədqiqatçılar bunu finlərin ənənəvi stoik dəyəri olan “sisu” anlayışı ilə izah edirlər. Bu anlayış dözümlülüyü, əzmkarlığı və zəifliyi büruzə verməmək istəyini özündə birləşdirir. Hətta Skandinaviya mühitində belə insanın kövrəkliyini etiraf etməsinə qoyulan mədəni qadağa əlavə risk amilinə çevrilir.

11.7 ÜMUMİ CƏDVƏL: SƏKİZ MƏDƏNİ MATRİS

Region

Günahkarlıq/utanc üzrə əsas konsept

Spesifik risk

Qoruyucu amil

Klinik spesifiklik

Yaponiya

haci, mentsu (utanc, üz)

«Məsuliyyət səbəbindən intihar“, hikikomori

Güclü sosial əlaqələr

Somatizasiya; psixi pozuntuları qəbul etmir

Cənubi Koreya

Konfutsiçi ailə borcu

Akademik utanc; İƏİT-də faciəvi nəticələr üzrə lider

Güclü ailə əlaqələri

Emosional təmkinlilik; nəsillərarası təzyiq

Çin

Myantszı (nəslin üzü)

Tələbələrdə faciəvi nəticələr; depressiyanın sürətli artımı

Ənənəvi ailə dəstəyi

Somatizasiya; müraciətlərin sürətli artımı

Ərəb dünyası

İzzət (nəslin şərəfi)

Gizli depressiya; müalicədən imtina

Dini dəstək

Güclü somatizasiya; müraciətdə gender bərabərsizliyi

ABŞ

Protestant uğur etikası

Tənhalıq; özünü saxtakar sayma sindromu

Müalicəyə yüksək çıxış imkanı

Polimorf stiqma; irqi spesifiklik

Postsovet məkanı

«Heç vaxt etiraf etmə“; ailənin şərəfi

Stiqmatizasiya; gizli depressiya

Ailə dəstək şəbəkəsi

Müdafiəçilik; spirtli içki surroqat kimi

Skandinaviya

Yante (bərabərlik); horizontal kollektivizm

Finlandiya: stoitsizm kultu

Aşağı stiqma; sistemli dəstək

Açıqlıq; yüksək müraciət səviyyəsi

Latın Amerikası

Maçizm / marianizm

Gender günahkarlığı; kişilərdə faciəvi nəticə

Argentina: terapiya mədəniyyəti

Gender spesifikliyi; qadınlarda somatizasiya

Cədvəl. Günahkarlıq və utancın səkkiz mədəni matrisi: müqayisəli təhlil

11.8 ÜMUMİ QANUNAUQUVUETLƏR: MƏDƏNİYƏTİ PSIXİK SAĞLAMLIQ ÜÇÜN TƏHLÜKƏLİ EDƏN AMİLLER

Səkkiz mədəni portreti nəzərdən keçirdikdən sonra ümumi qanunauyğunluqları formalaşdırmaq olar. Görəsən, günahkarlıq və utancın mədəni sistemində psixi sağlamlıq üçün ən böyük təhlükəni yaradan amil məhz nədir?

1-ci amil: Günahkarlığın ümumiləşməsi. Günahkarlıq hissi konkret bir hərəkətə deyil, bütövlükdə şəxsiyyətə şamil edildikdə («işimi itirdim» əvəzinə «mən uğursuzam» deyildikdə), depressiya riski qat-qat artır. Hər hansı uğursuzluğu insanın mənəvi iflası kimi yozan mədəniyyətlərdə depressiya səviyyəsi hədsiz dərəcədə yüksək olur.

İkinci amil: Utancın kollektiv hal alması. Bir insanın uğursuzluğu bütün ailənin, hətta nəslin “rüsvayçılığı” sayılanda, üzərindəki təzyiq qat-qat artır — adam təkcə öz uğursuzluğunun ağrısını çəkmir, eyni zamanda başqalarını “ləkələdiyi” üçün dözülməz bir günahkarlıq hissi yaşayır.

3-cü amil: Zəifliyə qadağa. Zəifliyi etiraf etməyin, kömək istəməyin, hissləri büruzə verməyin mənəvi qüsur sayıldığı mədəniyyətlər elə bir mühit yaradır ki, depressiya səssiz-səmirsiz inkişaf edib kritik həddə çatır.

4-cü amil: Psixi yardıma qarşı stiqmatizasiya. Cəmiyyətdə psixiatriya və psixoterapiyaya qarşı stiqma nə qədər güclüdürsə, depressiya bir o qədər az aşkarlanır, real fəsadları isə bir o qədər ağır olur: xəstəliyin xroniki formaya keçməsi, faciəvi sonluqlar və psixosomatika.

5-ci amil: Böhran zamanı institusional dəstəyin olmaması. Sosial müdafiə sistemi zəif olduqda və ya ümumiyyətlə mövcud olmadıqda, iqtisadi və ya həyat böhranı tamamilə fərdin şəxsi məsuliyyəti kimi qəbul edilir. Skandinaviya sosial müdafiə sistemləri isə məsuliyyətin bir hissəsini fərdin üzərindən götürərək psixoloji təzyiqi azaldır.

Əksinə, sosial-iqtisadi şəraitləri eyni olduğu halda depressiya səviyyəsi daha aşağı olan mədəniyyətlərdə adətən zəifliyə qarşı damğalama azalır, məsuliyyət daha üfüqi bölüşdürülür və böhran anlarında sistemli dəstək göstərilir.

Bu, Skandinaviya modelini köçürməyə çağırış deyil — onsuz da bu nə mümkündür, nə də arzuolunandır, çünki mədəni mühiti olduğu kimi başqa yerə daşımaq olmaz. Söhbət mexanizmləri anlamaqdan gedir ki, dövlət siyasətindən tutmuş fərdi terapiyayadək hər səviyyədə daha ağıllı seçimlər edə bilək.

FƏSİL XÜLASƏSİ

Mədəni modellər. Günahkarlıq duyğusu da mədəniyyətdən asılı olaraq müxtəlif formalar alır: məsələn, Yaponiyada üz utancı, ABŞ-da uğur, ərəb aləmində isə nəsil namusu önə çıxır.

Günahkarlığın qlobalizasiyası. Tənbehin hərəkətdən şəxsiyyətə köçürülməsi təhlükəlidir.

Utancın kollektivləşdirilməsi. Birinin uğursuzluğu hamının utancına çevrilir — bu isə təzyiqi ikiqat artırır.

Kövrəkliyə qoyulan qadağa. Kömək istəməyi qadağan edən mədəniyyətlərdə gizli depressiya səviyyələri daha yüksəkdir.

Ləkə. Psixoloji yardımın ləkələnməsi gecikmiş diaqnoza və daha pis nəticələrə gətirib çıxarır.

Dəstək. Sosial müdafiə sistemləri böhranın fərdi əxlaqi acizlik kimi qavranılmasını azaldır.

Növbəti addım — 12-ci Fəsil: günahkarlığın sosial nəticələri.