1712-Cİ FƏSİL. İCTİMAİ NƏTİCELER: GÜNAHKARLIQ ZƏNCİR HALINA GƏLDİKDƏ
«Qardaş kimi bir yerdə yaşamağı öyrənməsək, axmaq kimi hamımız məhv olacağıq.» — Martin Lüter Kinq
AÇILIŞ HƏKAYƏTİ: ÜMUMİ SOHBƏTDƏ SÜBHÜN ÜÇÜNCÜ SAATI
Beynəlxalq bir şirkətin ofis çatını təsəvvür edin. Yerli vaxtla gecənin üçüdür, serverlər isə gecə-gündüz işləyir. Layihə rəhbəri Mariya belə bir mesaj yazır: «Həmkarlar, xəstələnmişəm, sabahdan iki günlük xəstəlik məzuniyyətinə çıxıram“.
Reaksiya anidir. Bir dəqiqə içərisində beş mesaj gəlir: “Ümid edirəm tezliklə sağalarsan”, “Özünü yorma”, “Sağlamlıq hər şeydən önəmlidir”. Bu, normanın pozulmasına verilən sağlam bir reaksiyadır. Cəmiyyət insana dəstək olur.
İndi isə gəlin başqa bir mənzərəni təsəvvür edək. Mariya yazır: «Tapşırığın öhdəsindən gələ bilmədim. Hesabatda səhv etdim». Cavabında ya sükut, ya da daha pisi — komandanı necə yarı yolda qoyduğu, şirkətə nə qədər zərər vurduğu, bu tempdə niyə işləyə bilmədiyi barədə şərhlər seli. Yaxud da passiv aqressiya: «Hə, yenə eyni şey».
Bu misal dövrümüzün ən faciəvi sosial problemlərindən birini ortaya qoyur: günahkarlıq mədəniyyəti insanların həqiqətən ünsiyyət qurmasına mane olan görünməz bir səddə çevrilir. Bu mədəniyyət özünü yetərli hesab etməyənlərin ətrafında təcrid «halqası» yaradır. Həmin halqa gözəgörünməz olsa da, poladdan da möhkəmdir.
Bu fəsil bu fenomenin üç ölçüsünü araşdırır:
İnsanları öz iztirablarının dilsiz şahidlərinə çevirən damğalanmanı.
Qarşılıqlı məhvetmə tələsinə çevrilən münasibətləri.
Travmanı valideynlərdən uşaqlara ötürən valideynliyi.
Bundan başqa, kollektiv günahkarlığın təzyiq aləti kimi istifadə edildiyi sosial fenomen olan “ləğv mədəniyyəti”nə də toxunacağıq. Sonda isə müasir uğur cəmiyyətinin milli xüsusiyyətinə çevrilmiş saxtakar sindromuna nəzər salacağıq.
12.1 STİGMATİZASYON: ETİRAFIN BİR FORMASI OLARAK SƏSSİZLİK
Stiqma insanı «fərqli“, «yanlış“ və ya «təhlükəli“ kimi damğalayan sosial bir yaradır. Psixi sağlamlıqdan danışılanda isə stiqma ən böyük maneələrdən birinə çevrilir. İnsanlar «dəli“ damğası yeməkdən qorxaraq həkimə müraciət etməkdən çəkinir, «zəiflər“ sırasına düşməmək üçün isə əziyyətlərə dözməyə məcbur olurlar.
Stiqma hakimiyyət alətidir. O, cəmiyyətə «normal»ları «qeyri-normal»lardan ayırmağa və birincilərin ikincilərə qarşı ayrı-seçkiliyinə haqq qazandırmağa imkan verir. — Ervin Qoffman, «Stiqma: Zədələnmiş kimliyin idarə olunması haqqında qeydlər», 1963
İnsanlar nə üçün kömək axtarmırlar?
Araşdırmalar göstərir ki, depressiyaya düçar olmuş insanların təxminən 60 faizi heç vaxt peşəkar psixoloji dəstək almır. Əsas səbəb maddi imkansızlıq yaxud mütəxəssis tapılmaması deyil — əsas səbəb utancdır. Stiqma elə utancın özü vasitəsilə işə düşür: «Psixoterapevtə gedirəmsə, deməli qüsurluyam. Deməli məndə nəsə problem var».
Bəs sonra nə baş verir? İnsan fəaliyyətini davam etdirir. İşə gedir, öhdəliklərini yerinə yetirir, həmkarlarına gülümsəyir. Amma içəridə bədəni xroniki özünütənqidin yaratdığı iltihabdan alışıb-yanır. O, daim “gizli depressiya” halında yaşayır.
STATİSTİKA1. Psixi pozuntuların güclü damğalandığı ölkələrdə (məsələn, postsovet məkanında və Asiyanın bəzi bölgələrində) depressiyanın aşkarlanma səviyyəsi real xəstələnmə göstəricisindən xeyli aşağıdır. Bu fərq 10 dəfəyə qədər çata bilər.2. Belə ölkələrdə insanlar daha çox somatik şikayətlərlə («ürəyim ağrıyır», «təzyiqim qalxıb») həkimə müraciət edir, əsl səbəbi — xroniki günahkarlığı gözardı edib yalnız simptomları müalicə etməyə çalışırlar.
Hekayəmizdəki Mariya bunu öz dərisində yaşayıb. İllərlə atopik dermatiti hormonal məlhəmlərlə müalicə edir, xəstəliyini genetikaya və ya ekologiyaya bağlayırdı. Amma həkiminə bir dəfə də olsun deməmişdi ki, «dermatiti» məhz həmkarları qarşısında günahkarlıq hissi keçirdiyi anlarda üzə çıxır. Dərisinin günahkarlıq hissinə belə reaksiya verdiyini etiraf etməkdən utanırdı.
KLİNİK QEYD: GİZLİ DEPRESSİYANIN SİQNALLARIGizli depressiyanı adi yorğunluqdan necə ayırmaq olar? Bu əlamətlərə diqqət yetirin:1. Həddindən artıq ünsiyyətcillik. Müştəri tez-tez uğurlarından, nailiyyətlərindən danışır, olduğundan daha nikbin görünməyə çalışır. Əslində bu, sadəcə müdafiə maskasıdır.2. Duyğuları müzakirə etməkdən qaçınma. «Məndə hər şey qaydasındadır», «Hamının problemi var, mənimki elə də böyük deyil», «Şikayətlənməyi sevmirəm» kimi ifadələr işlədir.3. Somatik şikayətlər. Müalicəyə tabe olmayan davamlı baş ağrıları, bel ağrıları və həzm sistemi problemləri.4. Perfeksionizm. Daxili gərginliyi xarici səmərəliliklə ört-basdır etmək cəhdi.
Damğa insanları birbaşa öldürməkdən çox, onların vaxtında kömək almasına mane olur. İnsan xəstəliyini etiraf etməyə qorxduğu müddətcə onunla təkbaşına qalmağa məhkumdur. Günahkarlıq hissi ilə isə təkbaşına mübarizə aparmaq mümkün deyil.
12.2 ASILI MÜNASİBƏTLƏR: GÜNAHKARLIQ TUZAQLARI
Günahkarlıq mədəniyyətinin ən dağıdıcı təsirlərindən biri qeyri-sağlam münasibətlərin formalaşmasıdır. Günahkarlıq cütlükləri, ailələri, komandaları bir yerdə saxlayan yapışqana çevrilir, amma bu yapışqan zəhərlidir.
«Qurban — Xilaskar» fenomeni
Psixoloq Stiven Karpman «Karpman üçbucağı» kimi tanınan dövrəni ayırd etdi:
Qurban (özünü şəraitin qurbanı, hərəkət etmək iqtidarında olmayan kimi hiss edir).
Xilaskar (qurbanı xilas etməyə çalışır, məsuliyyəti öz üzərinə götürür).
Zülüm edən (Qurbanı və Xilaskarı hücuma keçir).
Sağlam münasibətlərdə bu rollar qalıcı olmur. Amma günahkarlığın hər yana hopduğu mədəniyyətlərdə bunlar sanki standart rola çevrilir. Günahkarlıq hissi ilə yaşayan qadın (“mən pis arvadam”) elə həmin hissləri daşıyan kişini (“mən sevgiyə layiq deyiləm”) özünə cəlb edir. Onların münasibəti bir-birinin günahını sonsuzadək yumağa çalışmaq üzərində qurulur. Başqa bir variantda isə günahkarlıq hissi içində olan qadın, onun bu zəifliyindən hakimiyyət qolu kimi istifadə edən nəzarətçi bir kişiylə qarşılaşır.
Yaxınlığın sabotajı
Xroniki günahkarlıq hissi yaşayan insanlar çox vaxt özləri də fərqinə varmadan münasibətlərini əngəlləyir. Paradoksal olsa da, partnyorlarını nə qədər çox sevirlərsə, bu münasibəti dağıtmağa bir o qədər meylli olurlar. Bəs niyə? Çünki xoşbəxtlik onlarda günahkarlıq hissi oyadan bir haldır. «Mən belə xoşbəxtliyə layiqəmmi? Əgər layiqəmsə, bəs niyə məhz mənə nəsib olur?»
«Günahkarlıq hissi bizi sevməyə daha az qadir edir, çünki sevgi öz dəyərini qəbul etmək inamı tələb edir. Günahkar olan insan həmişə ifşa olunmaqdan qorxur: „Əgər o, mənim haqqımda həqiqəti öyrənirsə, məni tərk edəcək«. Buna görə də ya məsafə saxlayır, ya da partnyoru irəliyə itələyir.» — Pol Gilbert, «Şəfqətli Zehin», 2009
Mariyanın hekayəsi (davamı)
Mariya boşandıqdan sonra 19 il ərzində ciddi münasibət qurmadı. Səbəb vaxtının və ya marağının olmaması deyildi. O, sadəcə belə düşünürdü: «İlk ailəmi dağıtdığım üçün artıq sevgiyə layiq deyiləm». Günahkarlıq hissi elə bir divar hörmüşdü ki, heç kim onu aşıb keçə bilmirdi. Yalnız terapiya sayəsində o, həqiqəti görə bildi: bu divar gerçək günahlardan yox, məhz özünütənqidinin kərpiclərindən ucaldılmışdı.
12.3 ANALIQ-ATALIĞ: GÜNAHKARLIQ PARADOKSU
Bu kitabın ən ağrılı mövzularından biri günahkarlıq hissinin uşaqlara ötürülməsidir. Məhz burada mədəni model fərdi və ailə irsinə çevrilir.
«Bunu sənin üçün edirəm»
Hər birimizə tanış ifadədir. Amma əslində, mənası nədir? Düzünü desək, bu, bir hədədir. “Sənin yolunda öz istəklərimdən keçdim. İndi sən də bunu itaətinlə ödəməlisən.” Uşaq isə bunu belə eşidir: “Sənin varlığın mənim üçün bir yükə çevrilib. Mən sənə qurban getmişəm. Artıq gözləntilərimi doğrultmalısan.”
Günahkarlıq vasitəsilə nəzarət
Valideyndən “səni heç bir şərt olmadan sevirəm” sözlərini eşitmək asan olmur. Sevgi çox vaxt şərtlə ifadə edilir: “Yaxşı oxusan, səni sevərəm (ya da bəyənərəm)”. Əks halda isə soyuqluq və ya “Məni çox məyus etdin, səndən daha çox şey gözləyirdim” kimi sözlər cəzaya çevrilir. Bütün bunlar uşaqda belə bir model formalaşdırır: “Dəyərim nailiyyətlərimdən asılıdır. Gözləntilərə cavab verməməyin əvəzi isə günahkarlıqdır”.
Ötürmə ssenarisi
Psixoloq Con Qotman göstərib ki, emosional zorakılıq, o cümlədən günahkarlıq hissi ilə manipulyasiya mühitində böyüyən uşaqlar yetkinlik yaşında bu modeli öz övladları ilə münasibətdə təkrarlamağa daha meylli olurlar. Onlar başqa model tanımır, belə həyatı normal sayırlar.
Vəziyyət: Anna və onun qızı
Psixosomatik ağrılardan əziyyət çəkən menecerimiz Anna qızını böyüdürdü. Qızı sakit, sözəbaxan uşaq idi. Anna ona tez-tez deyirdi: “Hamıdan yaxşı olmalısan, ananı sevindirməlisən”. Qız daim narahatlıq içində böyüyürdü. Yeniyetməlik dövründə isə cəmiyyət qarşısında qorxu tutmaları başladı. Anna qızının niyə bu qədər özünə inamsız olduğunu anlaya bilmir, problemin məktəbdə olduğunu düşünürdü. Əslində isə problem evdə idi: Anna qızına dünyanın düşmən mühit olduğunu, səhvlərin isə ölümcül nəticələr doğurduğu hissini aşılayırdı.
Valideynlər üçün praktik bələdçi: Günahkarlıq hissini uşaqlara necə daşıtmamalı?1. Hərəkətlə şəxsiyyəti bir-birindən ayırın. “Sən pis uşaqsan” demək əvəzinə, “Dərsi pozmağın mənim xoşuma gəlmədi” söyləyin.2. Öz səhvlərinizi etiraf edin. Uşağa acıqlanıb səsinizi qaldırmısınızsa, üzr istəyin: “Sənə qarşı səsimi qaldırdığım üçün təəssüflənirəm. Əsəbi idim, amma bunun səninlə əlaqəsi yox idi”. Bu, uşağa səhv etməyin mümkün olduğunu və onu düzəltməyin yollarının mövcudluğunu öyrədir.3. “Mütləq” və “gərək” ifadələrindən uzaq durun. Uşağın zəifliyə, yorğunluğa, qəzəbə haqqı var. Ona insan olduğunu hiss etdirin.4. Söhbət üçün imkan yaradın. “Niyə belə kədərlisən?” sualının əvəzinə, “Görəsən, özünü necə hiss edirsən?” deyə soruşun.
12.4 LƏĞV MƏDƏNİYYƏTİ VƏ KOLLEKTİV ÖZÜNÜ CƏZALANDIRMA
Son onillikdə Qərb dünyasında “ləğv mədəniyyəti” (cancel culture) adlı fenomen yaranıb. Mahiyyət etibarilə bu, sadədir: kiminsə — əsasən də ictimai şəxsin — vaxtilə səsləndirdiyi fikirlərə və ya hərəkətlərinə görə siyasi cəhətdən qeyri-korrekt və ya təhqiramiz sayıldığı üçün ictimai qınağa, boykota və ya ittihamlara məruz qalmasıdır.
Mexanizm
Keçmişdəki bir səhv və ya hətta ona işarə aşkarlanır.
Cəmiyyət qınamaqda birləşir.
Şəxs təqibə məruz qalır, sosial şəbəkələrdən silinir və ya işdən çıxarılır.
Tez-tez «özümü günahkar bilirəm» formulasiyası ilə açıq etiraf tələb olunur.
Bu hadisə orta əsr inkvizisiyasını və ya sovet məhkəmə proseslərini sosial şəbəkə miqyasında yenidən canlandırır. Nəticədə hər tərəfi bürüyən şübhə mühiti yaranır: hər kəs tək bir sözü belə yanlış işlətməkdən ehtiyat edir, insanlar özlərinə senzura tətbiq etməyə başlayırlar. Bütün bunlar narahatlığın artmasına və yaradıcılıq azadlığının məhdudlaşmasına gətirib çıxarır.
Mexanizmin tənqidi
Ədalət ilə intiqam arasında mühüm fərq var. Cəmiyyət törədilmiş zərərə görə cavabdehlik tələb etdikdə bu ədalətdir, lakin öz mənəvi üstünlüyünü təmin etmək üçün kiminsə alçaldılmasını istədikdə bu artıq intiqamdır. Paradoksal olsa da, ikinci hal sistemi islah etmək əvəzinə zorakılıq və günahkarlıq dövrəsini daha da dərinləşdirir.
«Ləğv mədəniyyəti» tez-tez mürəkkəb insan şəxsiyyətini yalnız onun bir qüsuruna endirir. O, inkişaf və dəyişiklik imkanı inkar edir. Belə deyir: «Sən pis idin — və həmişə belə qalacaqsan». — 2023–2024-cü illər üzrə «ləğv mədəniyyəti» haqqında tənqidi məqalələrin sintezi
Adi insan üçün bu nə deməkdir? Hər gün “rədd olunma” astanasında balans qurmaq. İşini, dostlarını itirmək qorxusu adamı gerçək düşüncələrini gizlətməyə məcbur edir. Nəticədə yalanla, nigarançılıqla dolu bir ictimai mühit yaranır.
12.5 Uğur dövründə saxtakar sindromu
Bu sindromu yaradan amerikalı nailiyyət matrisini artıq 11-ci Fəsil nəzərdən keçirmişik — burada isə onun ayrı bir insanda necə işlədiyinə baxacağıq.
Bu fəslin son bölməsi XXI əsrin əsl epidemiyasına çevrilən bir fenomendən — saxtakar sindromundan (impostor syndrome) bəhs edir.
Tərif
İnsanın öz uğurunu təsadüf, yaxud səhv sayması, ətrafdakıları aldatdığına inanması və gec-tez bacarıqsızlığının üzə çıxacağı qorxusu ilə yaşaması. Bu sindromu yaşayanlar təhsildə, peşədə böyük nailiyyətlər qazansalar da, özlərini yenə də fırıldaqçı kimi hiss edirlər.
Niyə bu qədər yayğındır?
Sosial şəbəkələr və “uğurlu uğur” dövründə günahkarlıq sərhədləri bulanıqlaşır. Uğur fəzilət, uğursuzluq isə qüsur sayılır. İnkişaf etmirsənsə, deməli, kifayət qədər çalışmırsan; bu da o deməkdir ki, sən pis insansan.
Mədəni matrislə əlaqəsi
Uğura dair tələblərin yüksək olduğu ABŞ, Yaponiya və Cənubi Koreya kimi ölkələrdə saxtakar sindromuna daha tez-tez rast gəlinir. Bu sindromun kökündə dayanan inam belədir: “Mən başqalarından daha yaxşı olmalıyam. Ən yaxşısı deyiləmsə, deməli, heç nəyə yaramıram”.
Vəziyyət: Anna yenidən
Anna işdə vəzifədə yüksəldi, lakin sevinmək əvəzinə dəhşətə qapıldı: «Zəifliklərimi özüm bildiyim halda, onlar belə bir vəzifəni mənə necə həvalə edə bilərlər?» Həmkarları isə səmimi heyrətlənirdilər: «Sən ən yaxşısısan, bunu haqq etmisən». Amma Anna yalnız özünə inanır, nailiyyətlərini təsadüf sayırdı. Onu qorxudan tək bir şey vardı: həqiqətin gec-tez üzə çıxacağı an.
Çıxış yolu
Saxtakar sindromunu sadəcə özünəinamla aradan qaldırmaq mümkün deyil. Bunun üçün insanın öz «natamamlığına» dair köklü inancı üzərində işləmək lazımdır. Yalnız terapiya təməl inancı dəyişməyə kömək edə bilər: «Mən bir yerə layiq olmaq üçün mükəmməl olmağa borclu deyiləm».
12.6 İŞİQ TƏZAD: MİNNETDARLIQ MƏDƏNİYYƏTLƏRİ
Fəslin sonunda qeyd etmək istərdik ki, mənzərə heç də tamamilə qaranlıq deyil. Cəmiyyətlərin günahkarlıq mədəniyyətinə alternativ olaraq minnətdarlıq və qəbul mədəniyyətini formalaşdırmağa çalışdığı nümunələr də mövcuddur.
Nümunə: Yeni Zelandiya (Refah Büdcəsi)
Son illərdə Yeni Zelandiya hökuməti rifah məsələsinə sırf iqtisadi baxışdan uzaqlaşaraq “rifah büdcəsi” modelinə keçdi. Əsas diqqət artıq ÜDM-ə deyil, insanların psixi sağlamlığı, sosial bərabərlik və stiqmatizasiyanın aradan qaldırılması kimi göstəricilərə yönəlib. Bu, iqtisadiyyatın insanların psixologiyasından ayrı mövcud ola bilməyəcəyini qəbul edən bir dövlət siyasətidir.
Nümunə: Skandinaviya təcrübəsi “icma dialoqu”
Norveç və İsveç məktəblərində fællesskabsdialog, yəni icma dialoqu adlanan bir təcrübə var. Münaqişələr burada cəza yolu ilə deyil, qırılan bağları bərpa etməklə həll olunur. Məqsəd günahkarı tapmaq yox, etimadı yenidən qurmaqdır. Bu, inkvizisiyanın tam əksidir.
Bu nə verir?
Bu sistemlər gənclər arasında depressiya səviyyəsini aşağı salır. Onlar öyrədir ki, səhv son nöqtə deyil, inkişaf yolunda atılan addımdır. Günahkarlıq hissi daimi vəziyyət deyil, hərəkətə keçmək üçün bir siqnaldır.
12.7 NƏTİCƏ: İCTİMAİDən FƏRDİyə
Nəticə olaraq, belə bir qənaətə gəlmək olar:
Ləkə yardım almağa mane olur və açıq yaraları gizlədir.
Hər iki tərəfdaş günahkarlıqdan nəzarət vasitəsi kimi istifadə edəndə münasibətlər çox vaxt travmanın yenidən yaşandığı bir mühitə çevrilir.
valideynlik, günahkarlıq virusunun nəsildən-nəslə ötürülməsindəki əsas kanaldır.
Sosial trendlər (məsələn, “ləğv mədəniyyəti”) kollektiv günahkarlıq hissini gücləndirərək qorxu mühiti yarada bilər.
Sahtəkar sindromu uğur mədəniyyətinin necə patologiyaya çevrildiyini göstərir.
Bütün bu amillər ayrı-ayrı problemlər deyil, vahid sistemin tərkib hissələridir. Fərdi səviyyədə fəaliyyət göstərən günahkarlıq sistemi cəmiyyətə yayılır və oradan daha da güclənərək geri qayıdır.
Amma çıxış yolu var. Oyunun qaydalarını dəyişə bilərik. Bağışlamağı öyrənə bilərik — əvvəlcə başqalarını, sonra özümüzü. Münasibətləri borc hissi üzərində deyil, dəstək üzərində qura bilərik. Elə bir mühit yarada bilərik ki, orada səhv ölüm hökmünə çevrilməsin.
Keçid:
Növbəti fəsil ən vacib sualla başlayır: «Nə etməli?». Kitabın üçüncü hissəsi terapiyaya qapı açır: burada sübuta əsaslanan metodları — koqnitiv-davranış terapiyasını, sxem-terapiyanı, EMDR-i və mərhəmət yönümlü terapiyanı nəzərdən keçirəcəyik.
Fəslin xülasəsi
Ləka. Qınanma qorxusu insanlara kömək istəməyə mane olur vəziyyəti daha da pisləşdirir.
Münasibətlər. Günahkarlıq hissi, sevginin yerini borcun aldığı zəhərli (toksik) əlaqələr (Qurban-Xilaskar yaradır.
Ana-atalıq. «Sənin üçün yaşayıram» tipli günahkarlıq manipulyasiyaları travmanı uşaqlara ötürür.
Cəmiyyət. Ləğv mədəniyyəti və saxtakar sindromu kollektiv narahatlığı artırır.
Alternativ. Skandinaviya və Yeni Zelandiya kimi modellər də var ki, orada səhv cinayət yox, təcrübə kimi qəbul olunur.
Növbəti addım — III hissə: necə sağalma
İMMUNİTET: NECƏ SAĞALMALI?