2015-Cİ FƏSİL. GÜNAHKARLIQDAN SONRA ŞİFA: GƏNDƏLİKDƏN AZADLIĞA
«Keçmişi dəyişə bilmirik. Onun bizim üçün nə məna ifadə etdiyini isə dəyişə bilərik.» — Nevill Qoddard
Təsəvvür edin: dörd ayrı şəhərdə dörd fərqli insan. Vaxtilə onların hər biri eyni yükün altında yaşayırdı — bədənlərindən ağır, düşüncələrindən böyük bir günahkarlıq hissinin altında. Amma bu gün o labirintdən çıxış yolunu tapıblar. Mükəmməl insana çevrilməyiblər. Həyatlarında yenə çətinliklər var, yenə səhvlər edirlər, problemlər yaşayırlar. Ancaq indi ən vacib bir şeyi bilirlər: bu günahkarlıq bir hökm deyil. Onların kimliyini təyin etmir.
Anna, Mariya, Sabina və Maksim. Dörd hekayə. Bir yol. Bu fəsildə onların terapiya yolunun necə başa çatdığını və bu təcrübədən hansı nəticələr çıxara biləcəyimizi nəzərdən keçirəcəyik. Burada heç bir möcüzə yoxdur. Yalnız zəhmət, səy və onilliklər boyu onları əsir alan yükdən tədricən qurtulmaq var.
Fəsli kitabı sona qədər oxuyanlar üçün praktik tövsiyələrlə yekunlaşdırırıq. Bundan sonra nə etmək lazımdır? Əldə edilən nəticəni necə qoruyub saxlamaq olar? Sağalma yolu niyə heç vaxt tam başa çatmır? Çünki bu yol artıq həyat tərzinə çevrilir.
15.1 ANNA: MƏDƏSİNDE AĞRISIZ HƏYAT
Üç il bundan əvvəl Anna yanıma xroniki mədə ağrıları və miqrenlə gəlmişdi. Həkimlər əllərini yana açıb “Siz sağlamsınız” deyirdilər. Amma ağrı gerçək idi — hər səhər, o, gözünü açmağa macal tapmamış özünü göstərirdi.
Onun beynində nə baş verirdi?
«Mən kifayət qədər istirahət etmirəm. Mən kifayət qədər yaxşı ana deyiləm. Daha çox işləməliyəm. Mükəmməl olmalıyam.»
Terapiya necə aparılırdı?
İşə düşüncə gündəliyindən başladıq. Anna özünü qınama hissinin nə vaxt yarandığını ayırd etməyi öyrəndi. Daha sonra bu fikirlərin reallığa uyğunluğunu yoxlamaq üçün koqnitiv-davranış terapiyasının texnikalarına müraciət etdik. Lakin ən vacibi Kristin Neffin özünə mərhəmət praktikaları oldu. Anna özünə dost kimi yanaşmağı öyrəndikcə, bədəni də fərqli reaksiya verməyə başladı.
Bir ildən sonrakı nəticələr:
Mədə ağrısı 70 faiz azalıb, miqren tutmaları da seyrəlib. Anna nifrət etdiyi yüksək maaşlı işini buraxıb öz biznesini qurub. Biznesi açandan bir ay sonra ilk gəlirini əldə edib. Ertəsi gün mənə belə yazmışdı: «Xatırlayırsınız, səhv etsəm hamının məndən üz döndərəcəyindən qorxurdum? Məlum oldu ki, heç kim yoxa çıxmayıb. Mən də sağ-salamatam».
ANNANIN ƏSAS QƏNAƏTİ: «Daha “Yetərincə səy göstərirəmmi?“ deyə soruşmuram. İndi belə soruşuram: “Bədənim bu gün nə istəyir?“»
15.2 MARYA: TƏLƏB ETMƏYƏN AİLƏ
Mariya sevgini qazanmaq lazım gələn bir evdə böyümüşdü. Atası onu heç vaxt tərifləməz, yalnız tənqid edərdi. İlk ailə həyatında da eyni model təkrarlandı: əri onun günahkarlıq hissindən idarəetmə vasitəsi kimi istifadə edirdi. 15 illik nikahdan sonra boşandılar. Bundan sonra isə 19 il sürən tənhalıq dövrü başladı.
Yeni münasibətlər qurmağının qarşısında hansı maneələr dururdu?
«Mən ilk dəfə ailəmi dağıtdım. Mən günahkarlıq hissi içindəyəm. Mən xoşbəxtliyə layiq deyiləm.»
Terapiya necə aparılırdı?
Pol Gilbertin Şəfqət Mərkəzli Terapiyası (CFT). Sakitləşmə sistemi. Özünə qayğı praktikaları. Bundan əlavə, daxili uşaqla — atasının təsdiqini gözləyən o qızla da iş aparılır.
Üç ildən sonrakı nəticə belə idi:
O, yeni biri ilə tanış oldu. Münasibətlərinin dördüncü ilində evləndilər. Nə qışqırıq-küy vardı, nə ittihamlar, nə də “sənsiz ölərəm” hədələri. Sadəcə bir-birini seçən iki insan idi.
MARİYANIN ƏSAS NƏTİCƏSİ: «Başa düşdüm ki, sevgiyə olan haqqım nailiyyətlərimdən asılı deyil. Bu haqq sadəcə mövcuddur.»
15.3 SABİNA: ÜZÜLÜB-ÜZÜLMƏMƏK VƏ YA SÖZÜNÜ DƏYİŞMƏK
Altı il əvvəl Sabina ona sataşan oğlanı vuranda onun qarşısında diz çökməyə məcbur edilmişdi. Anası isə demişdi: «Üzr istəməsən, səni tərk edəcəm“. O gündən bəri Sabina «Məni tərk etsələr, məhv olaram“ inamı ilə yaşayırdı.
Bu, böyüklük həyatında necə özünü göstərirdi?
O, beş dəfə münasibət qurmağa çalışdı. Hər dəfəsində onu günahkarlıq hissi ilə manipulyasiya edən kişidən ayrılırdı. Altıncı cəhdində isə dayandı və psixoloq çağırdı.
Nə işə yaradı?
Uşaqlıq travmasını emal etmək üçün EMDR. Yetkinlər üçün sərhədləri qoruma üsulları. Daxili səslə iş: “səni tərk etməsinlər deyə üzr istə” əvəzinə artıq yeni bir səs yaranmışdı: “Həqiqəti deməyə haqqım var — bu, kiminsə xətrinə dəysə belə”.
İki ildən sonra nəticə:
O, sərhədlərinə hörmət edən kişi ilə evləndi. Kişi onun «yox» deyə biləcəyini bilirdi. Onu buna görə cəzalandırmırdı.
SABİNANIN ƏSAS NƏTİCƏSİ: «Həqiqəti dediyim zaman məni tərk etmirlər. Həqiqəti dediyim zaman mənə hörmət edirlər».
15.4 MAKSİM: TRAVMADAN YENİDEN DOĞUŞA
Maksimin boşanması əsl fəlakət oldu. Özünü günahkar sayırdı. Keçmiş arvadı «Ailəni sən dağıtdın» deyirdi, o da buna inanırdı. Hər səhər gözünü açanda ağlından keçən ilk fikir bu olurdu: «Uşaqlarımı görməyə layiq deyiləm».
Onun günahkarlıq hissi nə edirdi?
O, onu qurbana çevirmişdi. Kişi elə bilirdi ki, günahını yalnız dözüb susmaqla təmizləyə bilər. Keçmiş arvadının manipulyasiyalarına boyun əyirdi.
Terapiya necə işləyirdi?
Koqnitiv-davranış terapiyası ilə VI fəsildə bəhs etdiyimiz məhkəmə metaforası birgə tətbiq edildi. Maksimə göstərildi ki, o, bu prosesdə zərərçəkmiş tərəfdir. Keçmiş həyat yoldaşı isə öz hərəkətləri də daxil olmaqla, hər şeyin məsuliyyətini üzərinə götürürdü.
Altı aydan sonra nəticə:
O, artıq özünə bəraət qazandıran məktublar yazmırdı. Keçmiş həyat yoldaşı ilə yalnız vəkillər vasitəsilə danışırdı. Uşaqlarla isə hər həftə heç bir münaqişə olmadan görüşürdü.
MAKSİMİN ƏSAS NƏTİCƏSİ: «Mən səhv etdim. Amma mən cinayətkar deyiləm. Səhvi düzəltmək olar. Cinayəti — olmaz.»
15.5 ÜMUMİ NƏTİCƏ: HARAYA GƏLDİK?
Bütün bu dörd hekayəni birləşdirən şey budur:
Qəhrəman
Problem
Həll
Nəticə
Anna
Bədəndə ağrı
KDT + CFT
Bədən bərpa olundu
Mariya
Sevgi qorxusu
CFT + daxili uşaq
Sağlam münasibətlər
Sabina
Günahkarlıq pateni
EMDR + sərhədlər
Seçim etmək bacarığı
Maksim
Toksik boşanma
KDT + məhkəmə metaforaları
Məsuliyyətin bərpası
Əsas fikir: Bu insanların hamısı eyni yolu keçib. Əvvəlcə problemi etiraf ediblər, sonra onun üzərində işləyiblər, daha sonra isə davranışlarını dəyişiblər. Bu, təsadüf deyil. Günahkarlıq mexanizmləri üzərində sistemli işin nəticəsidir.
BU SİZİN ÜÇÜN NƏ DEMƏKDİR: Sağalmaq mümkündür. Mükəmməl olmağınız şərt deyil. Sadəcə öz dəyərinizi səhvlərinizlə ölçməkdən əl çəkin.
15.6 HƏR GÜN ÜÇÜN PRAKTİK ADDIMLAR
Əldə etdiyiniz nəticəni qorumaq üçün gündəlik məşqlər vacibdir. Sağalmaq tək bir hadisə deyil, gigiyenadır. Günahkarlıq virusuna qarşı immunitetinizi qorumağa kömək edəcək beş vasitə bunlardır:
Səhər planlaması.
Günə başlamazdan əvvəl özünüzdən soruşun: «Bu gün özümə necə qayğı göstərə bilərəm?“ Yəni «nə etməliyəm?“ deyil, «özüm üçün nə edə bilərəm?“ sualını verin. Bu, diqqəti öhdəlikdən qayğıya çevirir.
Axşam refleksiyası.
Yatmazdan əvvəl qeyd edin: «Bu gün nələr yaxşı alındı? Nəyi daha yaxşı edə bilərdim?» (özünütənqidə yol vermədən). «Nəyi səhv etdim?» sualından çəkinin, çünki o, təhlükə sistemini işə salır.
Faktların yoxlanması.
Günahkarlıq hissi yarananda özünüzə sual verin: «Bu reallıqdır, yoxsa köhnə vərdişim?». Birinci fəsildə bəhs olunan «Məhkəmə ekspertizası» texnikasından istifadə edin. Ortada sübut varmı, yoxsa bu sadəcə bir emosiyadır?
Xeyirxahlıq məşqi.
Gündə üç dəfə özünüzə qayğıyla xitab edin: «Mən buradayam, sən təhlükəsizlikdəsən». Bu, sakitləşmə sistemini (oksitosin) işə salır və kortizolun səviyyəsini aşağı salır.
Sosial dəstək.
Sizə dayaq olan insanlarla danışın. Təklik günahkarlığı daha da gücləndirir. Etibar etdiyiniz birinə ürəyinizi açın. Günahkarlıq sükutu sevir. İşıq isə onu əridib yox edir.
15.7 NƏTİCƏ: TUTMAQ OLUNAN AZADLIQ
Xeyli yol qət etdik. Günahkarlığın mahiyyətini, tarixini, beyində necə işlədiyini, bədəni necə tükətdiyini və hakimiyyət sistemlərində necə alətə çevrildiyini öyrəndiniz. Sağalma yollarını da gördünüz — ümid edirəm ki, həmin yollarda özünüzü tanıdınız.
Amma kitab bununla bitmir. O, artıq həyatınızın bir alətinə çevrildi. Toksik günahkarlıqdan sağalmaq son dayanacaq deyil. Bu, bir prosesdir. Keçmişin köləsi olmaqdansa, özünüz olmağı seçdiyiniz hər gün davam edən bir proses.
Son söz:
«Günahkarlıq — hakimiyyət alətidir. Azadlıq isə ondan imtina deməkdir.»
Əlavədə sizi əlavə materiallar gözləyir: özünüyoxlama testləri, tapşırıqların protokolları və başqa xəstələrin terapiya hekayələri. Onların arasında Leylanın da hekayəsi var — ona yanlışlıqla şizofreniya diaqnozu qoyulmuşdu, amma günahkarlıq hissi ilə iş aparılması sağalmasına kömək etmişdi.
Oxumağa davam edin. Məşqlərə davam edin. Öz həyatınızı yaşamağa davam edin.
MÜƏLLİFİN HİKAYƏSİ: «ONU İTDİRDİK, DOKTOR»
Sağalma hekayələrinə keçməzdən əvvəl sağalmanın baş vermədiyi bir əhvalatı danışmağı özümə borc bilirəm. Bu, mənim öz hekayəmdir və onu kitaba daxil edib-etməmək barədə xeyli götür-qoy etdim. Sonda daxil etmək qərarına gəldim, çünki bu kitabın niyə yazıldığını ən aydın şəkildə izah edən elə həmin hekayədir.
İllər əvvəl bir pasiyentim əri ilə birlikdə yanıma gəldi. Ağır boşanma prosesi gedirdi: mübahisələr, qarşılıqlı ittihamlar, iş fiziki zorakılığa qədər çatmışdı. Bütün bunların fonunda onda orta dərəcəli depressiya yaranmışdı. Qaydalara uyğun olaraq kompleks müalicə — antidepresantlarla yanaşı psixoterapiya təklif etdim. O isə kökəlməkdən qorxduğu üçün dərmanlardan qəti şəkildə imtina etdi; bu narahatlığını onunla müzakirə etdim, izah verdim, faktlar gətirdim, amma həkimin pasiyenti müalicəyə məcbur etmək ixtiyarı yoxdur. Nəticədə yalnız fərdi seanslarda davam etmək barədə razılaşdıq.
Cəmi üç dəfə görüşdük. Cəmi üç görüş — amma yenə də irəliləmişdik: qadın artıq düşüncələri, hissləri və ümumi halı arasında əlaqəni görməyə başlamışdı, işə gerçək həvəs yaranmışdı. Üçüncü görüşdə ərinin seansların pulunu ödəməkdən imtina etdiyini, özünün isə gəlirinin olmadığını, ona görə də terapiyanı dayandırmalı olduğumuzu dedi. Mən bir qəpik də xərc tələb etməyən yol təklif etdim: bu yardımın pulsuz göstərildiyi dövlət müəssisələrini dedim, peşəkarlığına əmin olduğum konkret mütəxəssislərin adını çəkdim. Başını yellədi. Sonradan öyrəndim — heç birinə getməmişdi.
Yarım il sonra təsadüfən onun əri ilə qarşılaşdım. Salam verdi və mən tam olaraq xatırladığım bir cümlə söylədi:
— Biz onu itirdik, həkim.
Həmin an içimdə baş verən, sonra deyilənlərin hamısından vacib idi. “Biz” sözündə ittiham eşitdim. Qulaq asmağı kəsdim. İçimdə bir andaca məhkəmə zalı quruldu, mən isə orada həkim yox, müttəhim idim. Özümü güclə toparlayıb dinləməyə davam etdim: bu adam məni heç nədə günahlandırmırdı. Sadəcə danışırdı. Söhbət arasında təzə mənzildən, təzə maşından söz açdı, bir də ən son model flaqman telefonunu göstərdi.
Ona ürəyimdəkiləri açıq dedim: bu telefonun qiyməti, təxminən, bir illik terapiya puluna bərabərdir. O, sözlərimdə məzəmmət eşitdi və beləcə vidalaşdıq. Özümü bitərəf kimi göstərməyəcəyəm — o vaxt da çətin idi, indi də o insan haqqında qəlbdə acı bir hiss olmadan düşünmək mənə asan deyil. Amma bu fəsil ondan bəhs etmir.
Söhbət bundan sonrakı bir neçə gündə başıma gələnlərdən gedir. Hər üç seansı yaddaşımda yenidən yaşayırdım — hər kəlməni, hər sükutu — və öz səhvimi axtarırdım. Bu ifadəyə diqqət yetirin, çünki mexanizmin mahiyyəti elə buradadır: mən «səhv olubmu“ deyə düşünmürdüm, beynim mütləq o səhvi tapmağı tələb edirdi. Heç olmasa bir cümlə, bircə ehtiyatsız söz — hökm çıxarmağa əsas verəcək nə varsa, onu axtarırdım. «Sən günahkar olmalısan. Günahsız ola bilməzsən“ — xəstəsini itirmiş həkimin beynində dolaşan günahkarlıq virusu məhz belə səslənir.
Gərginlik yalnız o zaman çəkildi ki, mən şüurlu şəkildə — sanki superviziyadaymışam kimi — addım-addım nəzərdən keçirib müəyyən etdim: heç bir hərəkətim səhv deyilmiş. Və məhz həmin an virusu bütün çılpaqlığı ilə gördüm: günahkarlıq hissinə mənim gerçək səhvim lazım deyildi. Ona mənim əzabım gərək idi və bu əzab üçün sübut uydurmağa da hazır idi.
Sonralar bu mövzunu həmkarlarımla — təcrübəsində xəstə ölümü yaşamış psixiatrlar, psixoloqlar və cərrahlarla söhbət etməyə başladım. Belə hekayələr az deyildi və ssenari ən xırda detallarına qədər təkrarlanırdı: aylarla sürən depressiya, işə çıxa bilməmək, çox vaxt isə peşədən birdəfəlik uzaqlaşma. İşinə onilliklərini həsr etmiş insanlar onu öz əlləri ilə dağıdır, törətmədikləri bir şeyə görə özlərini cəzalandırırdılar. Səhvə görə yox; səhvlər baş verəndə onlar təhlil olunur, etiraf edilir və düzəldilir — bütün tibb məhz bunun üzərində qurulub. Onlar özlərini sırf hadisənin özünə, bədbəxtliyin yaxınlığında olduqlarına görə cəzalandırırdılar. Bu da başqasının məsuliyyətini öz üzərinə götürməkdir — virusun əsas mexanizmi elə budur. Həmin həmkarlardan bəziləri ilə işləmək imkanım oldu və onlar peşələrinə geri döndülər. Bəziləri isə köməkdən imtina etdi — necə ki, vaxtilə xəstəm də eyni məntiqlə bundan imtina etmişdi.
Və bir son söz. O vaxtdan bəri eyni mexanizmi pasiyentlərimdə, ən çox da boşandıqdan sonra görürəm. Qadın gecələr yuxusuz qalır: keçmiş əri «sənsiz yaşaya bilmərəm, belə yaşamaq istəmirəm» deyib, o da kişinin həyatını qulpsuz çamadan kimi çiynində daşıyır. Bəzən sadəcə sərhədləri cızmaq — bu mənim məsuliyyətimdir, bu isə yetkin bir insan olan onunkudur — elə növbəti seansacan onun yuxusunu geri qaytarır. Hər şeyi həll etmir. Amma yuxunu qaytarır. Terapiya da elə buradan başlayır.
Xəstəmi xilas etmək mümkün idimi, bilmirəm. Açığını desəm, bilmirəm. Amma yasla özünüməhvetmə arasındakı fərqi yaxşı bilirəm: yas başqasının itkisinə ağlayır, virus isə insanı özünü cəzalandırmağa sövq edir. Birincisi insani haldır, ikincisi isə xəstəlikdir və müalicəsi var. Aşağıdakı hekayələr də məhz bundan bəhs edir.