1410-CU FƏSİL. «GÜNEŞ MİFİ»NİN DAĞIDILMASI: VERİLƏNLƏR VƏ İNTUİSİYA

Ən təhlükəli mif hamının inandığı mifdir.

SOLARİUMDA KLİNİKA

Gözünüzün önünə günəşli Yunanıstandan olan bir xəstə gətirin. Dənizdən cəmi iki saatlıq məsafədə, ilin təxminən 2900 saatı günəş işığına qərq olan bir yerdə yaşayır və klinikaya müraciət edir. Həyat şəraiti əladır, tibbi xidmət əlçatandır, dənizi isti, süfrəsi ləzzətlidir. İstər tibbi, istərsə də məişət baxımından bu adamın depressiyaya düşməsi üçün heç bir səbəb yoxdur.

Əslində o, günəşin ilin yarısı belə üzünə həsrət qaldığı İslandiya və ya Norveçdəki xəstələrdən daha qüssəli görünür. Xəstə şikayət edir ki, günəş altında dincəlsə də, içində ağır bir yük hiss edir. Bədəni ona sanki xatırladır: günəş ruhu işıqlandırmır, ruh isə tamam başqa şeydən ağrıyır.

«Amma niyə?» — deyə bu xəstə təəccüblənir. «Biz ki, deyirik: işıqsız insan xəstələnir. Deməli, problem məndədir?»

Xeyr. Problem təkcə onda deyil. Məsələ inanc sistemində, mədəniyyətdə, onun yaşadığı cəmiyyətin təməlini qoyan günahkarlıq və utanc modelindədir. Təcrübədən götürdüyüm bu hadisə minlərlə nümunədən yalnız biridir — “günəş = sevinc, günəş = həyat” kimi içimizdən gələn bir düşüncənin real statistik rəqəmlərlə necə toqquşduğunu göstərir.

Bu fəsildə həmin mifi metaforalara baş vurmadan, ciddi şəkildə təhlil edəcəyik. Yalnız faktlar, rəqəmlər və Avropanın ən günəşli ölkələrinin niyə eyni zamanda ən depressiv ola biləcəyini izah edən səbəblər üzərində dayanacağıq. «Günəş mifi»ni təkzib etməklə psixi iztirabların əsl mənbələrini anlamağa yol açacağıq.

10.1 MİFİN TARİXİ: «GÜNEŞ DEPRESİYASI» İDEYASI HARADAN YARANIB

Günəş işığı ilə əhval-ruhiyyə arasındakı əlaqənin elmi izahı var. Mövsümi affektiv pozuntu (SAD) elmə yaxşı məlum olan bir hadisədir: qışda işığın azalması serotonin ifrazını aşağı salır, bu da bəzi insanlarda doğrudan da halsızlığa və depressiyaya səbəb olur. Bu mexanizm realdır və hərtərəfli öyrənilib.

Lakin həqiqətin bu zərrəsi daha geniş bir ümumiləşdirməyə yol açdı: «Madam ki, bəzi insanlar qışda əziyyət çəkir, deməli, ölkədə günəş nə qədər azdırsa, depressiya da o qədər çox olar». Bu məntiq inandırıcı səslənir, amma əslində yanlışdır.

«Depressiv skandinav» stereotipinin tarixi 1960-cı ilə təsadüf edir. Həmin il ABŞ prezidenti Duayt Eyzenxauer jurnalistlər qarşısında sonradan geniş əks-səda doğuran bir fikir səsləndirmişdi. Skandinaviya ölkələrindən bəhs edərkən o, «intiharların yüksək səviyyəsini» sosial dövlət modelinə qarşı arqument kimi irəli sürmüşdü. Mesaj aydın idi: rifah və dövlət qayğısı insanları bədbəxt edir.

Bu fikir nə o vaxt, nə də indi doğru deyildi — hətta həmin illərdə belə rəqəmlər onu təkzib edirdi. Amma şimal səması altında yaşayan, depressiyaya və faciəvi sonluqlara meylli insan obrazı mədəni stereotip kimi o qədər kök saldı ki, artıq danılmaz bir fakt kimi qəbul olunurdu.

Bu stereotip möhkəm kök salıb. «Şimal səması»ndan əziyyət çəkən skandinav obrazı bu gün də yaşayır. Amma məhz buna görə də onu yeni faktlarla sınaqdan keçirmək lazımdır.

10.2 MƏLUMATLAR: HƏQİQƏTDƏ NƏ BAŞ VERİR

Gəlin məlumatlara dürüst nəzər salaq. Amma əvvəlcə — hansı göstəricini götürək?

Depressiyanı ölçmək çətindir. Rəqəmlər nə qədər insanın əziyyət çəkdiyindən çox, ölkədə psixoloji xidmətin nə dərəcədə inkişaf etdiyindən və mütəxəssisə müraciət etməyin ümumiyyətlə qəbul olunub-olunmadığından asılıdır. İslandiyada insanlar ilk ruhdüşkünlüyündəcə həkimə gedib resept alırlar; ona görə də bu ölkə antidepresant istehlakına görə dünyada birinci yerdədir (əhalinin təxminən 11 faizi). Yaponiya və ya Koreyada isə eyni ağrını adətən susaraq içdə daşıyırlar: psixiatra müraciət etmək utanc gətirir. Beləcə paradoks yaranır: depressiyanın açıq müalicə olunduğu yerlərdə statistika onu daha «çox», gizlədildiyi yerlərdə isə daha «az» göstərir. Yəni depressiya rəqəmləri insanların nə qədər acı çəkdiyini deyil, kömək istəmə mədəniyyətini ortaya qoyur.

Ona görə də stiqma arxasında gizlətməyin daha çətin olduğu bir göstəricini — intihar nəticəsində ölüm hallarını əsas götürək. Bu göstərici də qüsursuz deyil: müxtəlif ölkələrdə qeydiyyatın keyfiyyəti fərqlənir, belə ölümlərin bir qismi bədbəxt hadisə kimi rəsmiləşdirilir. Amma ölkələr arasında müqayisə aparmaq üçün əlimizdə olan ən yaxşı vasitə məhz budur.

Və budur ki, DSƏ-nin məlumatları bunu göstərir.

Dünyada ən yüksək intihar göstəriciləri qütb qaranlığında deyil, qızmar günəş altında qeydə alınır. Lesotoda hər yüz min nəfərə təxminən 72 hadisə düşür və bu, dünyada ən yüksək rəqəmlərdən biridir; tropik ölkələr olan Qayana, Esvatini və Kiribati isə siyahının ilk sıralarındadır. İndi isə günəşli Aralıq dənizi sahillərinə baxaq: Yunanıstanda hər yüz min nəfərə cəmi 4 hadisə düşür ki, bu da Avropanın ən aşağı göstəricilərindən sayılır; İtaliya ilə İspaniyada da mənzərə eynidir. Amma tutqun havası ilə seçilən Litva onillərdir Avropada ən yüksək intihar səviyyələrinə malik ölkələrdən biri olaraq qalır, onunla eyni enlikdə yerləşən və heç də az buludlu olmayan Norveçdə isə bu rəqəmlər xeyli aşağıdır.

Bu rəqəmlərdən hansı nəticələri çıxarmaq haqqımız var və hansıları yox?

KORRELYASİYA SƏBƏBLİLİK DEMƏK DEYİL Bu, elə bir vacib qeyddir ki, onsuz bu fəslin mövcud olmağa haqqı olmazdı. Günəşli Lesotonun buludlu Norveçdən daha çox əziyyət çəkməsindən günəşin zərərli olduğu və ya «günahkarlıq mədəniyyəti»nin yeganə səbəb olduğu nəticəsi çıxarıla bilməz. Lesoto və Qayanada rəqəmlərin arxasında hədsiz yoxsulluq, işsizlik və ən vacib amil olan vasitələrin əlçatanlığı dayanır: aqrar ölkələrdə bunlar hər təsərrüfatda tapılan, ölüm saçan pestisidlərdir. Litva və postsovet məkanında isə alkoqol və 1990-cı illərin sosial parçalanması öz ağır sözünü deyir. Cənubi Koreyanın da öz kombinasiyası var: imtahan və iş təzyiqi üstəgəl yaşlıların təcrid olunması. Hər ölkə çoxsaylı dəyişənləri olan bir tənlikdir və heç bir tək dəyişən hər şeyi izah edə bilməz.

Lakin bu məlumatlar bir şeyi qəti şəkildə sübut edir — kitabımız üçünsə bu, kifayət qədərdir: coğrafi enlik də, günəşli saatların sayı da nə depressiyanı, nə də intiharları izah edə bilmir. Günəş əsas amil olsaydı, psixi iztirab xəritəsi buludluluq xəritəsini təkrarlayardı. Amma təkrarlamır — heç təxmini olaraq belə. Əvəzində isə yoxsulluq, bərabərsizlik, alkoqol, stiqma xəritəsini və — növbəti fəsildə görəcəyimiz kimi — günahkarlıqla utancın mədəni modellərini xeyli dəqiqliklə təkrarlayır.

Günahkarlıq iqlimdə deyil. Günahkar — əgər bu sözü ümumiyyətlə işlətmək mümkündürsə — cəmiyyətlərin quruluşundadır: resursları necə böldüklərində, zəifliyə necə yanaşdıqlarında və üzvlərinə səhv və utanc barədə nə pıçıldadıqlarında.

10.3 Yunanıstan niyə İslandiyadan daha depressivdir: İlk izahatlar

Bu paradoksu başa düşmək üçün bioloji izahlardan çıxmaq — və mədəni konteksti nəzərdən keçirmək lazımdır.

YUNAN PARADOKSU. 2010–2015-ci illərdəki borc böhranı dövründə gənclər arasında işsizlik səviyyəsi 60%-ə çatmışdı. Pensiya yığımları dəyərdən düşür, vaxtilə bolluq içində yaşayan ailələr cəmi bir neçə aya yoxsulluğa düçar olurdu.

Amma söhbət təkcə iqtisadiyyatdan getmir. Həmin dövrdə Yunan cəmiyyəti üzərində aparılan araşdırmalar özünəməxsus bir mənzərəni üzə çıxardı: maliyyə iflası adi bir iqtisadi vəziyyət kimi deyil, əxlaqi süqut kimi qəbul edilirdi.

«Ailəmi təmin edə bilmədim» — bu, iş problemi deyil. Bu, şəxsi utancdır. «Ölkəm borc içindədir» — bu, siyasi məsələ deyil. Bu, milli utancıdır.

Aralıq dənizi şərəf mədəniyyəti, yəni «timi» mədəniyyəti iqtisadi böhranı fərdi və kollektiv günahkarlıq prizmasından dəyərləndirirdi. Nəticədə depressiv pozuntular, faciəvi sonluqlar və psixosomatik xəstəliklər dalğası baş qaldırdı. Bütün bunlar birbaşa işsizliyin özü ilə deyil, məhz bu işsizliyin mədəni yozumu ilə bağlı idi.

KLİNİK MÜŞAHİDƏ. Yunan psixiatrlarının tədqiqatı (Economou et al., 2013) göstərir ki, Yunanıstandakı böhran dövründə depressiya hallarının artımı maliyyə uğursuzluğunun mədəni baxımdan ən ağır utanc sayıldığı qruplarda — orta yaşlı ailə başçıları, sahibkarlar və dövlət qulluqçuları arasında qeyri-mütənasib şəkildə cəmlənmişdi. Bu insanların kimliyi uğurla və ailədəki «düzgün» rolla sıx bağlı idi. Depressiya iqtisadi itkilərin ən çox olduğu yerdə deyil, həmin itkilərin şəxsi günahkarlıq kimi qəbul edildiyi yerlərdə artırdı.

10.4 İSLANDİYA: NİYƏ AZ GÜNAŞ — AZ DEPRESİYA

İslandiya insanların yaşadığı ən şimal adalardan biridir. Qütb gecələri... İldə cəmi 1100–1300 günəşli saat — əksər Avropa ölkələrindən xeyli az. Bütün təbii gözləntilərə görə, «ən depressiv ölkə» adına başlıca namizəd məhz buradır.

Və budur ilk paradoks: İslandiya antidepresant istehlakına görə həqiqətən də dünyada birinci yerdədir — əhalinin təxminən 11 faizi bu dərmanlardan istifadə edir. İlk baxışda mif özünü doğruldur: günəş azdırsa, depressiya da çox olur.

Amma gəlin məsələyə bir az diqqətlə baxaq. Təəccüblü də olsa, İslandiyada mövsümi depressiya göstəricisi dünyada ən aşağı səviyyələrdən biridir. İki mindən çox islandiyalının iştirak etdiyi tədqiqat bu pozuntunun gözlənilməz dərəcədə az yayıldığını ortaya qoyub. Müəlliflər bunu genetik müdafiə mexanizmi və omeqa-3 mənbəyi olan balığın ənənəvi olaraq çox istehlak edilməsi ilə əlaqələndirirlər. Hətta adı hər şeyi deyən xüsusi bir araşdırma da var: «Gündüz işığı İslandiyada depressiyanın zəif proqnozlaşdırıcısıdır».

Bəs onda antidepresant istifadəsində dünya liderliyi hardan qaynaqlanır? Qaranlıqdan yox, açıqlıqdan. İslandiyada psixi pozuntulara qarşı ictimai qınaq zəifdir, psixoloji xidmət yaxşı inkişaf edib, insanlar ruhdüşkünlüyünün ilk əlamətlərindəcə kömək istəməyə adət ediblər. Burada depressiya gizlədilmir, aşkarlanır və müalicə olunur.

Buna görə də diaqnozların və yazılan reseptlərin sayına baxıb problemin əsl səbəblərini müəyyən etmək olmaz. İslandiyada göstəricilərin yüksək olması oradakı insanların daha çox əziyyət çəkdiyini yox, özlərinə qarşı daha dürüst davrandıqlarını və yardımın daha əlçatan olduğunu göstərir. Yaponiya ilə Cənubi Koreyada isə insanlar eyni ağrını səssizcə içlərində daşıyırlar — nəticədə statistika depressiyanın orada “daha az” olduğunu desə də, intihar göstəriciləri qat-qat yüksəkdir.

Bu qaydanı yadda saxlayaq: depressiya səviyyəsi cəmiyyətin təbiətini deyil, kömək istəmə mədəniyyətini əks etdirir. Ona görə də ölkələri yalnız intihar göstəricilərinə görə dürüst müqayisə etmək mümkündür — axı intiharları ictimai damğanın arxasında gizlətmək daha çətindir.

10.5 Depressiyanın qlobal dinamikası: 35 illik artım

İndi isə məsələnin zaman baxımından dinamikasına nəzər salaq. Əgər «günəş mifi» doğru olsaydı, depressiya səviyyəsinin sabit qalmasını gözləyərdik; axı iqlim bu qədər sürətlə dəyişmir. Lakin reallıqda tamamilə fərqli bir mənzərə ilə qarşılaşırıq.

İl

Depressiyalı insanların sayı

Yetkinlərin payı

1990-cı ilə nəzərən artım

1990

~200 mln.

~3,0%

baza ili

2000

~230 mln.

~3,2%

+15%

2010

~260 mln.

~3,5%

+30%

2019

~280 mln.

~3,8%

+40%

2021 (kovid)

~300 mln.

~4,5%

+50%

Bu rəqəmlər müasir epidemiologiyanın ən narahatedici göstəricilərindən biridir. Son otuz ildə depressiyaya düçar olanların sayı planet əhalisinin artım tempini təxminən yarıbayarı üstələyib. Genetika otuz ilə dəyişmir. İqlim isə ondan da yavaş dəyişir. Deməli, bu artımın əsas səbəbi psixoloji və sosial amillərdir — məsələ beynin necə qurulmasında deyil, həyatın necə dəyişməsindədir.

Bu, kitabın əsas ideyası ilə səsləşir: özünüalçaltma pandemiyası biologiyanın yox, mədəniyyətin məhsuludur. Səsləşir, amma qəti sübut sayılmır. Dürüst elm belə sözlərdən qaçır, biz də onun ardınca gedirik.

10.6 KORRELİASYON ANALİZİ: DEPRESSİYANI HƏQİQƏTƏN NƏ PROQNOZLAŞDIRIR

Günəş deyilsə, bəs nədir? Beynəlxalq miqyasda aparılan sistemli araşdırmalar depressiyanın proqnozlaşdırıcı amillərini onların real məlumatlarla əlaqəsinin gücünə görə sıralamağa imkan verir.

Amil

Tip

Depressiya ilə əlaqənin gücü

Əsas tədqiqat

Günəşli saatların sayı

Biol.

Zəif / mənfi

GBD 2021, meta-analizlər

D vitamini çatışmazlığı

Biol.

Orta (~10% dispersiya)

Anglin və b., 2013

Genetik meyillilik

Biol.

Orta (35–40%)

GWAS meta-analizləri

İqtisadi bərabərsizlik (Cini)

Sos.

Güclü

Pickett & Wilkinson, 2009

Utanc mədəniyyəti / şaquli kollektivizm

Məd.

Güclü

Frontiers in Sociology, 2023

Psixi pozuntuların stiqmatizasiyası

Sos.

Çox güclü

ÜST, 2024

Yuxu pozğunluğu (7 saatdan az)

Biol./sos.

Güclü (ikitərəfli)

Walker, 2017

Sosial təcrid / tənhalıq

Sos.

Çox güclü

Holt-Lunstad və b., 2015

Mənzərə birmənalıdır: bioloji amillər əhəmiyyət kəsb etsə də, mövcud fərqliliklərin yalnız bir hissəsini izah edir. Mədəni və sosial amillər — xüsusilə damğalama, bərabərsizlik, utanc mədəniyyəti və sosial təcrid — cəmiyyətdə depressiya səviyyəsini müəyyən edən qat-qat güclü göstəricilərdir.

10.7 STİQMATİZASİYANIN MÜKƏMMƏLLƏŞDİRİCİ TƏSİRİ: GİZLİ DEPRESSİYA

Ölkələr arasında müqayisə apararkən çox vaxt diqqətdən qaçan amillərdən biri depressiyanın aşkarlanma dərəcəsindəki fərqlərdir. Bir ölkədə ölçülən depressiya göstəricisi əslində real səviyyəni deyil, qeydə alınmış halların sayını əks etdirir. Qeydiyyat isə insanların köməyə müraciət edib-etməməsindən asılıdır. Bu da öz növbəsində cəmiyyətin psixi pozuntulara mədəni münasibətindən irəli gəlir.

ÜST-ün 2024-cü il hesabatına görə, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə psixi pozuntudan əziyyət çəkən insanların 76–85 faizi heç bir müalicə almır. Bir çox mədəniyyətlərdə psixi pozuntu fiziki eybəcərlik və ya cinayət keçmişi ilə eyni səviyyədə biabırçılıq sayılır. “Dəli” damğası elə bir sosial hökmdür ki, insanlar bundan nəyin bahasına olursa-olsun qaçırlar — simptomları danmağa, özlərini cəmiyyətdən təcrid etməyə, ən ağır hallarda isə psixiatra getməkdənsə faciəvi sonluğu “daha məqbul” çıxış yolu görməyə qədər hər şeyə əl atırlar.

Stiven Həsən «Sektant nəzarətindən azad olma» kitabında qeyd edirdi: «İnsanı əsarət altına salmağın ən təsirli yolu onu azad olduğuna inandırmaqdır». Stiqma da eyni cür işləyir: insanı çəkdiyi iztirablara görə özünü günahkar saymağa vadar edir, problemin sosial səbəblərini görməsinə isə mane olur.

Damğalanma psixi pozuntuların müalicəsi qarşısında duran ən ciddi maneələrdən biridir. Mühakimə olunmaq qorxusu insanları kömək axtarmaqdan çəkindirir. Nəticədə onların vəziyyəti ağırlaşır, əzabları isə səssiz-səmirsiz dərinləşir.

— DSİT, Dünya Psixi Sağlamlıq Hesabatı, 2022

Bu o deməkdir ki, damğalanmanın güclü olduğu ölkələrdə depressiyaya dair rəsmi göstəricilər aşağı olur — amma bu, orada depressiyanın az olmasından yox, insanların onu gizlətməsindən irəli gəlir. Gerçək mənzərə rəsmi statistikanın göstərdiyindən daha qaranlıqdır.

Elə buna görə də cədvəlimizdə Yaponiyanın rəsmi statistikası depressiya göstəricisini cəmi 3% olaraq verir — halbuki öz əli ilə həyatına son qoyanların sayı hər yüz min nəfərə 15,3 təşkil edir. Bu uyğunsuzluq özlüyündə bir sübutdur: depressiyaların böyük hissəsi gizli qalır, qeydiyyata alınmır, müalicə edilmir və psixiatrik müraciətlər statistikasına deyil, ölüm statistikasına yansır.

10.8 D VİTAMİNİ: HƏQİQƏTDEN İŞƏ YARAYAN — VƏ İZAHLARIN SƏRHƏDDİ

Bioloji izahları tamamilə rədd etməzdən əvvəl, onlarda olan real cəhətləri qəbul etmək lazımdır.

Ultrabənövşəyi şüalanmanın azlığından yaranan D vitamini çatışmazlığı həqiqətən də depressiya ilə bağlıdır. Englin və həmkarlarının (2013) 14 tədqiqatı, 31 mindən çox iştirakçını əhatə edən meta-analizi göstərib ki, D vitamininin səviyyəsi ilə depressiya arasında statistik cəhətdən əhəmiyyətli mənfi əlaqə var.

Bu mexanizm ağlabatandır: D vitamini həm serotonin sintezində, həm də immun cavabın tənzimlənməsində iştirak edir, hər iki yol isə depressiya ilə bağlıdır. D vitamini əlavələrinin klinik sınaqları göstərir ki, bu maddənin ciddi çatışmazlığı olan insanlarda orta dərəcəli antidepressiv təsir müşahidə edilir.

Amma — və bu çox vacibdir — D vitamininin təsiri depressiya səviyyəsindəki fərqlərin cəmi 10 faizini izah edir. Yerdə qalan 90 faizi isə başqa amillər müəyyənləşdirir. D vitamini ümumi mənzərənin real, lakin ikinci dərəcəli bir parçasıdır.

İşıq terapiyası ilə bağlı da vəziyyət oxşardır. Bu üsul həqiqətən işə yarayır: mövsümi depressiya zamanı birinci xətt müalicə vasitəsi hesab olunur, meta-analizlər (JAMA Psychiatry, 2024) isə onun adi depressiyada da faydalı olduğunu təsdiqləyir. Lakin lampa “günəş çatışmazlığını” deyil, pozulmuş ritmi bərpa edir.

Hər birimizin beynində daxili saat mövcuddur — bu, təxminən iyirmi min hüceyrədən ibarət kiçik bir düyün, yəni supraxiazmatik nüvədir (nucleus suprachiasmaticus). Gözün torlu qişasındakı xüsusi hüceyrələr səhərin parlaq işığını qəbul edib bu saata siqnal ötürür: “Səhər açıldı, oyanmaq vaxtıdır”. İşıq bioritmin ən güclü tənzimləyicisidir: melatonini dayandırır, serotonin ifrazını işə salır və faza sürüşməsini təmin edir. Depressiya demək olar ki, həmişə pozulmuş bioloji saatla yanaşı gedir: insan sübhə yaxın yatır, yorğun halda oyanır, əhval-ruhiyyəsi də bunun ardınca aşağı düşür. Bu saatı isə ekranlar, süni işıq və nizamsız yuxu korlayır — istər günəşli Yunanıstanda, istərsə də buludlu İslandiyada olsun, fərq etməz. Məhz buna görə terapiya lampası hər yerdə eyni dərəcədə faydalıdır: o, çatışmayan günəşi əvəz etmir, sadəcə azmış əqrəbi öz yerinə qaytarır.

Bu saatlar həyatın ən qədim ixtirasıdır və beyin quruluşundan asılı olmayaraq, bütün canlılarda var. Bizdə bu saatlar bir düyündə cəmlənib; səkkizayağın isə mərkəzi “ana saatı” ümumiyyətlə yoxdur — onun dağınıq, az qala yadplanetliyə bənzər beyni vaxtı başqa cür hesablayır, amma yenə də hesablayır. İnsandan tutmuş səkkizayağa qədər hamının ritmini nizamlayan siqnal eynidir — işıq.

Burada da D vitamini ilə eyni mənzərədir. İşıq adamı yalnız simptom səviyyəsində yüngülləşdirir — enerji artır, yuxu düzəlir, əhval açılır. Amma həmin saatın mexanizmini pozan günahkarlığa, utanca, təzyiqə toxunmur. Kök yerində durduqca, əqrəbi yenə də, dönə-dönə yerindən oynadacaq. Səbəb nə işıqdadır, nə enlikdə. Səbəb o ritmdədir ki, onu təbiət pozmur; bizim necə yaşadığımız, içimizdə gəzdirdiklərimiz pozur.

KLİNİSİST ÜÇÜN PRAKTİK NƏTİCƏDepressiyadan əziyyət çəkən şəxslərdə D vitamini çatışmazlığı diqqətdən kənarda qalmamalı olan real klinik problemdir. Depressiv pozuntuların ilkin qiymətləndirilməsi zamanı qanda 25(OH)D səviyyəsinin yoxlanılması tövsiyə olunur. Ciddi çatışmazlıq aşkar edildikdə, onun aradan qaldırılması kompleks müalicənin tərkib hissəsi sayılır. Lakin bu yanaşma psixoterapiyanı əvəz etmir, yalnız onu tamamlayır. Əgər depressiyanın kökündə xroniki günahkarlıq hissi və özünütənqid dayanırsa, heç bir xəstə yalnız D vitamini hesabına sağalmayıb.

10.9 MİFİN TƏKRARLANMASININ ƏHƏMİYYƏTİ

«Günəş mifi»ni təkzib etmək bizim üçün niyə bu qədər vacibdir? Axı bu, ilk baxışda depressiyanın təbiəti ilə bağlı dar akademik məsələ kimi görünə bilər. Əslində isə məsələ bundan qat-qat ciddidir.

Birinci nəticə: səhiyyə siyasəti. Əgər depressiya əsasən bioloji problemdirsə, həll yolu farmakologiya və iqlim terapiyasıdır. Amma bu, daha çox mədəni və psixoloji problemdirsə, o zaman həll yolu mədəni normaların dəyişdirilməsindən, damğalanmanın azaldılmasından, tərbiyə və təhsil sistemi üzərində iş aparılmasından keçir. Səbəbi yanlış diaqnozlaşdırmaq yanlış müalicə təyin etmək deməkdir.

İkinci nəticə: fərdi terapiya. Depressiyasını «biologiya», «genlər» və ya «günəş çatışmazlığı» ilə izah edən müştəri bunun dəyişməz olduğuna inanır. Depressiyanın özünütənqid və günahkarlığın mədəni modelləri ilə bağlı olduğunu anlayan müştəri isə dəyişikliyin mümkün olduğunu görür. Səbəblərin necə yozulması terapevtik ümidə birbaşa təsir edir.

Üçüncü nəticə: damğalanma. Depressiyanın bioloji izahı bir növ damğanı («depressiyadasansa, deməli, zəifsən») azaltsa da, başqa birini («beynin xarab olub, bu həmişəlikdir») gücləndirə bilər. Psixoloji yanaşma isə düzgün təqdim edildikdə insanın özünü damğalamadan dəyişməsinə yol açır.

Başa düşmədiyimiz şeyi düzəldə bilmərik. Depressiya epidemiyasını iqlim və genetika ilə izah etdikcə əslində yanlış yerə baxırıq. Məlumatlar göstərir: cavabı mədəniyyətdə, tərbiyə sistemlərində, utanc və günahkarlıq mexanizmlərində axtarın.

— ÜST (2022) və Frontiers in Sociology (2023) mövqelərinin sintezi

10.10 KEÇİD KÖRPÜSÜ: MİFDEN MEKANİZMƏ

Mifi dağıtdıq və indi qarşımızda belə bir sual dayanır: günəş deyilsə, bəs mədəni günahkarlıq modellərində məhz nədir ki, psixi sağlamlığa bu qədər güclü təsir edir?

Kitabın ikinci hissəsinin növbəti dörd fəsli bu suala ardıcıl və getdikcə daha dərinləşən təfərrüatlarla cavab verir. 11-ci Fəsil Yaponiya, Koreya və Skandinaviya kimi konkret mədəni modelləri nəzərdən keçirərək müxtəlif günahkarlıq və utanc sistemlərinin hansı fərqli psixoloji nəticələr doğurduğunu göstərir. Fərdi səviyyədə özünütənqid mexanizmini artıq 4-cü Fəsildə təhlil etmişik, psixosomatik nəticələrlə isə 3-cü Fəsildə tanış olmuşuq.

Onlar birlikdə günahkarlıq sisteminin inkişafa və düzəlişə deyil, özünü məhv etməyə xidmət etdiyi anlarda nələrin baş verdiyini bütöv bir mənzərə kimi göz önünə sərir.

FƏSİL XÜLASƏSİ

Bu mif artıq dağılıb. Bir xalqın ruhi ağrıları günəşin az-çoxluğu ilə ölçülmür. Dünyanın ən günəşli ölkələri — Lesoto və Qayana intihar sayına görə rekord qırır; eyni zamanda günəşli Yunanıstanda bu rəqəm Avropanın ən aşağı göstəricilərindəndir. Buludlu Litva isə Avropada ən yüksək göstəricilərdən birinə malikdir. Günəş də, coğrafi enlik də heç nəyin xəbərçisi deyil.

Ölçü meyarı. Ədalətli müqayisəni yalnız intiharların sayına görə aparmaq olar, depressiya diaqnozlarının sayına görə yox: bu rəqəm həm stiqmadan, həm də psixoloji yardıma əlçatanlıqdan asılıdır — depressiyanın açıq müalicə olunduğu yerlərdə o, statistikada da “daha çox” görünür. İntiharı isə gizlətmək xeyli çətindir.

Proqnozlaşdırıcı amillər. Utanc mədəniyyəti, bərabərsizlik, icmanın dağılması və stiqma nəticəni hər hansı bioloji amildən daha yaxşı müəyyən edir.

İşıq və D vitamini. Bunlar gerçək amillərdir, amma məsələnin yalnız kiçik bir hissəsini izah edir. İşıq terapiyası mövsümi depressiyada təsirini sübut etmiş müalicə üsuludur, adi depressiyada isə köməkçi vasitə kimi fayda verir (JAMA Psychiatry, 2024). Ancaq lampanın kömək etməsi xəstəliyin işıq çatışmazlığından doğduğu anlamına gəlmir: aspirin ağrını kəsir, lakin ağrı aspirin əskikliyindən yaranmır. İşıq simptomu yüngülləşdirir, amma problemin kökünə — günahkarlığa, utanca və təzyiqə toxunmur. Bu, səbəbi aradan qaldıran dərman deyil, sadəcə qoltuqağacıdır.

Nəticə. Səbəbləri mədəniyyətdə, tərbiyədə və günahkarlıq sistemlərində axtarın.

Məsələ bunda deyil ki, iqlim günahkardır; günahkar bizim cəmiyyətlərimizin quruluşu və mədəni matrislərimizdir.

Növbəti addım — 11-ci Fəsil: günahkarlığın mədəni matrisləri, dünyagörüşü.