Nevroz və psixozda reallığın itirilməsi

Yaxınlıqda nöroz və psixoz arasındakı fərqləndirici xüsusiyyətlərdən birini belə müəyyən etmişəm ki, birincisində Mən reallıqdan asılı olaraq O-nun (həvəs həyatının) bir hissəsini boğur, halbuki psixozda eyni Mən O-nun xidmətində reallığın bir hissəsindən geri çəkilir. Beləliklə, nöroz üçün reallıq təsirinin üstünlüyü, psixoz üçün isə O-nun üstünlüyü həlledici olardı. Psixozda reallığın itirilməsi əvvəlcədən verilmişdir; nevrozda isə, düşünmək olar ki, bundan qaçınılmışdır.

Bu, hamımızın təcrübə ilə müşahidə etdiyi vəziyyətlə heç də uyğun gəlmir: hər bir nevroz xəstənin reallıqla olan münasibətini müəyyən dərəcədə pozur, ona reallıqdan geri çəkilmək üçün bir vasitə olur və onun ağır formalarında birbaşa real həyatdan qaçış mənasını verir. Bu ziddiyyət narahatedici görünür, lakin onu aradan qaldırmaq asandır və onun izahı yalnız nevroz haqqında başa düşməyimizi inkişaf etdirəcək.

Ziddiyyət yalnız o qədər mövcuddur ki, biz nevrozun başlanğıc vəziyyətinə nəzər salaq, burada Mən reallıq xidmətində həvəs təhrikinin sıxışdırılmasını həyata keçirir. Lakin bu hələ nevrozun özü deyil. Əksinə, o, zədələnmiş hissəyə kompensasiya verən proseslərdə, yəni sıxışdırmaya qarşı reaksiyada və onun uğursuzluğunda ibarətdir. Reallıqla olan münasibətin boşalması sonra nevroz yaranmasında ikinci addımın nəticəsidir və detallı araşdırma reallıq itkisinin məhz həvəs sıxışdırılmasının baş verdiyi reallıq hissəsinə aid olduğunu göstərsə, bu bizi təəccübləndirməməlidir.¹³⁶

Nevrozun uğursuz sıxışdırmanın nəticəsi kimi xarakterizə edilməsi yeni bir şey deyil. Biz həmişə belə demişik və yalnız yeni əlaqə səbəbindən bunu təkrarlamaq zəruri idi.

Bu eyni itiraz, əslində, səbəbi (“travmatik səhnə”) məlum olan və insanın belə bir hadisədən necə uzaqlaşdığını və onu amneziyaya təslim etdiyini görmək mümkün olan bir nevroz halında çox təsirli şəkildə yenidən ortaya çıxacaq. Məsələn, uzun illər əvvəl analiz edilmiş bir işə qayıtmaq istəyirəm, burada bacısının qaynına aşiq olan qız bacısının ölüm döşəyində aşağıdakı fikir ilə sarsılır: İndi o azaddır və səninlə evlənə bilər. Bu səhnə dərhal unudulur və bununla da histerik ağrılara gətirib çıxaran geriləmə prosesinə başlanğıc qoyulur. Lakin məhz burada nevrozun konflikti necə həll etməyə çalışdığını görmək öyrədici olur. O, real dəyişikliyi dəyərdən salır, yəni nəzərə alınan həvəs tələbini, beləliklə, bacanağına olan sevgini sıxışdırır. Psixotik reaksiya bacısının ölüm faktını inkar etmək olardı.

İndi psixozun yaranması zamanı nevroz prosesinə analog bir şeyin baş verdiyini gözləmək olar, təbii ki, digər psixi instansiyalar arasında. Yəni, psixozda da iki addımın açıq şəkildə göründüyü, onlardan birincisi bunu yenidən düzəltmək istəyir və indi reallıqla əlaqəni O hesabına bərpa edir. Psixozda da analoji bir şey müşahidə etmək olar; burada da iki mərhələ var, ikincisi təmir xarakteri daşıyır, lakin sonra analogiya proseslərin daha geniş uyğunluğuna yol verir. Psixozun ikinci mərhələsi də reallıq itkisini kompensasiya etmək istəyir, lakin nevrozda olduğu kimi reallıqla əlaqə hesabına deyil, O-nun məhdudlaşdırılması hesabına deyil, tərk edilmiş olanla eyni maneə yaratmayan yeni bir reallığın yaradılması yolu ilə, daha müstəqil bir yolla. Beləliklə, ikinci mərhələ həm nevrozda, həm də psixozda eyni təmayüllər tərəfindən dəstəklənir, hər iki halda O-nun gücə can atmasına xidmət edir, O reallıq tərəfindən məcbur edilməyə razı deyil. Beləliklə, nevroz və psixozun hər ikisi O-nun xarici dünyaya qarşı üsyanının, onun xoşagəlməzliyinin və ya istəsəniz, real ehtiyaca, Anankeyə uyğunlaşma qabiliyyətsizliyinin ifadəsidir. Nevroz və psixoz bir-birindən daha çox ilk giriş reaksiyasında, ondan sonrakı təmir cəhdindən fərqlənir.¹³⁷

İlkin fərq nəticədə belə ifadə olunur ki, nevrozda reallığın bir hissəsindən qaçılır, psixozda isə yenidən qurulur. Və ya: psixozda ilkin qaçışdan sonra aktiv yenidənqurma mərhələsi gəlir, nevrozda isə ilkin itaətdən sonra sonradan edilən qaçış cəhdi gəlir. Və ya başqa cür ifadə etsək: Nevroz reallığı inkar etmir, sadəcə onun haqqında heç nə bilmək istəmir; psixoz isə onu inkar edir və əvəz etməyə çalışır. Normal və ya "sağlam" adlandırdığımız davranış, hər iki reaksiyanın müəyyən xüsusiyyətlərini birləşdirir, reallığı nevroz kimi inkar etmir, lakin sonra psixoz kimi onun dəyişdirilməsinə çalışır. Bu məqsədəuyğun, normal davranış təbii ki, xarici aləmdə xarici iş göstəricisinə səbəb olur və psixozda olduğu kimi daxili dəyişikliklərin yaradılması ilə kifayətlənmir; artıq avtoplastik deyil, alloplastikdir.

Reallığın yenidən işlənməsi psixozda onunla əvvəlki əlaqələrin psixi çöküntülərində, yəni indiyə qədər ondan əldə edilmiş və onunla ruhi həyatda təmsil olunan xatirə izlərində, təsəvvürlərdə və hökmlərdə baş verir. Lakin bu əlaqə heç vaxt tamamlanmış deyildi, o, davamlı olaraq yeni qavranışlarla zənginləşdirilir və dəyişdirilirdi. Beləliklə, psixoz üçün də yeni reallığa uyğun gələn belə qavranışlar əldə etmək vəzifəsi yaranır, bu da ən dərindən hallüsinasiya yolu ilə əldə edilir. Əgər psixozun bu qədər çox formasında və halında xatirə aldanmaları, sayıqlama formalaşmaları və hallüsinasiyalar ən xoşagəlməz xarakter daşıyır və təşviş inkişafı ilə bağlıdırsa, bu, bütün yenidənqurma prosesinin şiddətli müqavimət göstərən qüvvələrə qarşı baş verdiyinin əlamətidir. Prosesi bizə daha yaxşı məlum olan nevroz nümunəsinə görə qura bilərik. Burada görürük ki, hər dəfə sıxışdırılmış həvəs irəliyə hücum etdikdə təşvişlə reaksiya verilir və konfliktin nəticəsi yalnız kompromisdir, qaneedici olaraq qüsurludur. Güman ki, psixozda rədd edilmiş reallıq hissəsi, nevrozda olduğu kimi sıxışdırılmış həvəs kimi, ruhi həyata dönə-dönə özünü qəbul etdirir, buna görə də hər iki halda nəticələr eynidir. Psixozlarda reallıqdan uzaqlaşma və belə bir reallığın yenidən qurulmasını həyata keçirməli olan müxtəlif mexanizmlərin, eləcə də onların əldə edə biləcəyi uğur dərəcəsinin müzakirəsi, xüsusi psixiatriyanın hələ ələ alınmamış vəzifəsidir.

Beləliklə, nevroz və psixoz arasında daha bir analogiya var ki, hər ikisində ikinci mərhələdə vəzifə qismən uğursuz olur, çünki sıxışdırılmış həvəs tam əvəzlik yarada bilmir (nevroz) və reallığın təmsili qaneedici formalarla yenidən qurula bilmir. (Ən azından ruhi xəstəliklərin bütün formalarında yox.) Lakin vurğular iki halda fərqli paylanır. Psixozda vurğu tamamilə ilk mərhələyə düşür, bu özü xəstəlikdir və yalnız xəstəliyə səbəb ola bilər, nevrozda isə vurğu ikinci mərhələyə, sıxışdırmanın uğursuzluğuna düşür, halbuki ilk mərhələ uğurlu ola bilər və sağlamlıq çərçivəsində saysız dəfə uğurlu olmuşdur, baxmayaraq ki, tamamilə xərclərsiz və tələb olunan psixi səyin əlamətlərini buraxmadan deyil. Bu fərqlər və bəlkə də daha bir çox başqaları, patoloji konfliktin başlanğıc vəziyyətindəki topik müxtəlifliyin nəticəsidir; bu konfliktdə Mən real dünyaya olan bağlılığına və ya O-ya olan asılılığına təslim olmuşdur.

Nevroz adətən, müvafiq reallıq hissəsindən qaçınmaqla və onunla qarşılaşmadan qorunmaqla kifayətlənir. Lakin nevroz və psixoz arasındakı kəskin fərq, nevrozda da arzuolunmaz reallığı daha arzuolunan bir reallıqla əvəz etmək cəhdlərinin olması ilə yumşalır. Buna imkan verən şey, fantaziya dünyasının, yəni real xarici dünyadan reallıq prinsipinin qoyulması zamanı ayrılmış, o vaxtdan bəri həyat tələblərinin təsirlərindən "qoruma" kimi azad saxlanılan və Mənə tamamilə əlçatmaz olmayan, lakin ona yalnız zəif bağlı olan bir sahənin mövcudluğudur. Nevroz öz yeni arzu quruculuqları üçün materialı bu fantaziya dünyasından götürür və adətən daha əlverişli real keçmişə doğru geriləmə yolu ilə orada tapır.

Psixozda fantaziya dünyasının eyni rolu oynadığına, burada da yeni reallığın qurulması üçün maddə və ya nümunələrin götürüldüyü anbar olduğuna demək olar ki, şübhə yoxdur, lakin psixozun yeni fantastik xarici dünyası xarici reallığın yerini almaq istəyir, nevrozun dünyası isə uşaq oyunu kimi reallığın bir hissəsinə — müdafiə olunmalı olduğu hissədən fərqli bir hissəyə — asılmağı üstün tutur, ona xüsusi bir məna və biz həmişə tam dəqiq simvolik adlandıra bilmədiyimiz gizli bir məna verir. Beləliklə, həm nevroz, həm də psixoz üçün yalnız reallıq itkisi deyil, həm də reallıq əvəzi məsələsi nəzərə alınmalıdır.