Psixoanalizin qısa xülasəsi

I.

Psixoanaliz demək olar ki, iyirminci əsr ilə birlikdə doğulub; onun yeni bir şey kimi dünyaya çıxışını təmsil edən nəşrim, "Yuxuların yozumu" əsərim 1900-cü il tarixini daşıyır. Lakin, təbii ki, o, daşdan sıçramayıb və ya göydən düşməyib; o, davam etdirdiyi daha köhnə şeylərlə əlaqə qurur və emal etdiyi təsirlərdən yaranır. Beləliklə, onun tarixi yaranışında həlledici rol oynayan təsirlərin təsviri ilə başlamalı və yaradılışından əvvəlki dövr və şərtləri də unutmamalıdır.

Psixoanaliz dar bir sahədə böyüyüb. O, əvvəlcə yalnız bir məqsədi bilirdi: belə adlandırılan “funktional” sinir xəstəliklərinin təbiətini anlamaq və həmin xəstəliklərin müalicəsindəki köhnə həkim acizliyini aradan qaldırmaq. O dövrün nevroloqları kimyəvi-fiziki və patologik-anatomik faktlara yüksək qiymət verilməsi ilə tərbiyə olunmuşdular; onlar nəhayət, Hitzig və Fritsch, Ferrier, Goltz və başqalarının, müəyyən funksiyaların beyinin müəyyən hissələri ilə sıx, bəlkə də eksklüziv əlaqəsini sübut etməyə çalışan tapıntılarından təsirlənmişdilər. Onlar psixi amillərlə nə edəcəklərini bilmirdilər, onu dərk edə bilmirdilər, onu filosoflara, mistiklərə və — həkimlikdə saxtakarlıq edənlərə buraxırdılar və onunla məşğul olmağı elmi olmayan hesab edirdilər; buna uyğun olaraq, nevrozların, xüsusilə də bütün bu qrupun nümunəsi olan sirli “Histeriya”nın sirlərinə yol açılmırdı. 1885-ci ildə Salpetriyer xəstəxanasında staj etdiyim zaman, histerik iflic hallarına bağlı, onların eyni beyin hissələrinin yüngül funksional pozğunluqlarına əsaslandığı, həmin hissələrin ağır zədələnməsinin isə uyğun orqanik iflicə səbəb olduğu düsturu ilə kifayətləndiklərini öyrəndim. Bu vəziyyətlərin müalicəsi də təbii ki, başa düşülməmədən əziyyət çəkirdi. Müalicə ümumi “qüvvətləndirici” tədbirlərdən, dərmanların verilməsindən və qorxutma, alay etmə, iradəsini səfərbər etməyə, “özünü toparlamağa” çağırış kimi, çox vaxt qeyri-məqsədəuyğun və soyuq icra olunan psixi təsir cəhdlərindən ibarət idi. Sinir vəziyyətlərinin xüsusi müalicəsi kimi elektrik müalicəsi təqdim olunurdu, lakin W. Erbin detallı təlimatlarına uyğun olaraq bunu icra etməyə cəhd edən, iddia olunan dəqiq elm sahəsində təxəyyülün necə böyük yer tutduğunu təəccüblə qarşılaya bilərdi. Həll edici dönüş, 1880-ci illərdə hipnotizm hadisələrinin tibb elminə yenidən yol tapmağa çalışdığı zaman baş verdi; bu dəfə Liebault, Bernheym, Heidenhain, Forelin işləri sayəsində əvvəllərdəkindən daha yaxşı nəticələrlə. Əsas məsələ, bu hadisələrin həqiqiliyinin tanınması idi. Bu qəbul edildikdən sonra, hipnotizmdən iki əsas və unudulmaz dərs çıxarmaq lazım idi. Birincisi, aydın fiziki dəyişikliklərin, bu halda özünün fəaliyyətə gətirdiyi psixi təsirlərin nəticəsi olduğuna əmin oldular; ikincisi, xüsusilə hipnozdan sonra təcrübə obyektlərinin davranışından, yalnız “şüursuz” adlandırıla bilən psixi proseslərin mövcudluğu haqqında ən aydın təəssüratı əldə etdilər. “Şüursuz” anlayışı filosoflar arasında nəzəri termin kimi uzun müddətdən bəri müzakirə olunurdu, lakin hipnotizm hadisələrində ilk dəfə olaraq canlı, əlçatan və təcrübənin obyekti oldu. Bundan əlavə, hipnotik hadisələr bəzi nevrozların ifadələri ilə inkar olunmaz bənzərlik göstərirdi.

Hipnotizmin psixoanalizin yaranma tarixindəki əhəmiyyətini azaltmaq mümkün deyil. Nəzəri və müalicəvi baxımdan psixoanaliz, hipnotizmdən miras aldığı bir irsə sahibdir.

Hipnoz, nevrozların, xüsusilə də histeriyanın öyrənilməsi üçün də qiymətli bir vasitə olduğunu sübut etdi. Şarkonun təcrübələri böyük təəssürat yaratdı; o, travmadan (qəza) sonra baş verən bəzi iflic hallarının histerik təbiətli olduğunu fərz etmiş və indi hipnozda travmanın təlqini ilə eyni xarakterli iflicləri süni şəkildə yarada bilmişdi. O vaxtdan bəri, travmatik təsirlərin histerik simptomların yaranmasında ümumi şəkildə iştirak edə biləcəyi gözləntisi qaldı. Şarko özü histerik nevrozun psixoloji başa düşülməsi üçün daha çox səy göstərmədi, lakin onun şagirdi P. Janet bu tədqiqatları davam etdirdi və hipnozdan istifadə edərək, histeriyanın xəstəlik ifadələrinin bəzi şüursuz fikirlərdən (idées fixes) bərk asılı olduğunu göstərə bildi. Janet histeriyanı, psixi prosesləri bir yerdə saxlamaq qabiliyyətinin anadangəlmə çatışmazlığı ilə xarakterizə etdi; bu çatışmazlıqdan ruh həyatının parçalanması (dissosiasiya) yaranırdı.

Lakin psixoanaliz Janetin bu tədqiqatlarına heç bir şəkildə bağlanmadı. Onun üçün Vyana həkimi Dr. Yozef Breyerin xarici təsirlərdən asılı olmayaraq, təxminən 1881-ci ildə yüksək istedadlı histerik xəstə qız uşağını hipnoz köməyi ilə tədqiq edə və sağalda bildiyi üçün həlledici rol oynadı. Breyerin nəticələri, o, məruzəçi (Freyd) ilə əməkdaşlığı qəbul etdikdən sonra, yalnız on beş il sonra ictimaiyyətə açıqlandı. O, məruzəçini (Freydi) əməkdaş kimi qəbul etmişdi. Onun müalicə etdiyi hal, nevrozların başa düşülməsi üçün unikal əhəmiyyətini bu günə qədər qoruyub saxladığından, bu məsələyə daha uzun toxunmaq qaçılmazdır. Breyer halının xüsusiyyətinin nədən ibarət olduğunu aydın başa düşmək lazımdır. Qız uşağı, çox sevdiyi atasının qulluğu zamanı xəstələnmişdi. Breyer indi onun bütün simptomlarının bu xəstə qulluğuna aid olduğunu və onlar vasitəsilə izah olunduğunu sübut edə bildi. Beləliklə, sirli nevrozun bir halı ilk dəfə tamamilə aydınlaşdırılmış və bütün xəstəlik əlamətləri mənalı çıxmışdı. Bundan əlavə, simptomların ümumi xarakteri ondan ibarət idi ki, onlar hərəkətə təşəbbüs verən, lakin sonra icra edilməyib digər motivlər nəticəsində boğulan vəziyyətlərdə yaranmışdı. Bu sıxışdırılmış hərəkətlərin yerinə məhz simptomlar ortaya çıxmışdı. Beləliklə, histerik simptomların etiologiyası üçün hisslər həyatına (affektivliyə) və psixi qüvvələrin oyununa (dinamizmə) diqqət yetirilməli idi və bu iki baxış bucağı o vaxtdan bəri heç vaxt tərk edilməmişdir.

Simptomların yaranması üçün səbəblər Breyer tərəfindən Şarko travmaları ilə eyni səviyyəyə qoyulmuşdu. Maraqlı idi ki, bu travmatik səbəblər və onlarla bağlı bütün ruhi təhriklər xəstələrin yaddaşından itmişdi, sanki heç vaxt baş verməmiş kimi, halbuki onların təsirləri, yəni simptomlar, sanki zamanla aşınma yoxmuş kimi dəyişməz şəkildə davam edirdi. Beləliklə, burada şüursuz, lakin məhz buna görə xüsusilə güclü ruhi proseslərin mövcudluğuna yeni bir sübut tapılmışdı; bu proseslər ilk dəfə hipnozdan sonrakı təlqinlərdə öyrənilmişdi. Breyerin tətbiq etdiyi terapiya xəstəni hipnozda unudulan travmaları xatırlamağa və onlara güclü emosional ifadələrlə reaksiya verməyə sövq etməkdən ibarət idi. Sonra belə bir hissi ifadənin yerinə keçən simptom yox olurdu. Eyni üsul həm əziyyətin tədqiqi, həm də aradan qaldırılması üçün xidmət edirdi və bu qeyri-adi birləşmə sonrakı psixoanaliz tərəfindən də saxlanıldı.

Məruzəçi 1890-cı illərin əvvəllərində Breyerin nəticələrini daha çox sayda xəstədə təsdiqlədikdən sonra, Breyer və Freyd təcrübələrini və onlara əsaslanan nəzəriyyə cəhdini ehtiva edən bir nəşr (Histeriya üzərinə araşdırmalar, 1895) dərc etməyə qərar verdilər. Bu nəşrdə deyilirdi ki, histerik simptom, güclü emosional yüklü ruhi prosesin emosiyası normal şüurlu emaldan kənara itələndikdə və beləliklə yanlış bir yola yönəldildikdə yaranır. Histeriya halında o, qeyri-adi bədən innervasiyasına keçir (konversiya), lakin hipnozda təcrübənin canlandırılması ilə başqa cür yönləndirilə və həll oluna bilər (abreaksiya). Müəlliflər öz üsullarını Katarsis (təmizləmə, sıxışdırılmış emosiyadan qurtulma) adlandırdılar.

Katarsis üsulu psixoanalizin birbaşa sələfidir və təcrübənin bütün genişlənmələrinə və nəzəriyyənin bütün dəyişikliklərinə baxmayaraq, hələ də onun nüvəsində saxlanılır. Lakin o, müəyyən sinir xəstəliklərinə tibbi təsir göstərməyin yeni bir yolundan başqa bir şey deyildi və heç nə onun ən ümumi marağın və ən şiddətli etirazın mövzusuna çevrilə biləcəyini xəbər vermirdi.

II.

“Histeriya üzərinə tədqiqatlar”ın dərcindən qısa müddət sonra Breyer və Freydin əməkdaşlığı dağıldı. Breyer, əslində daxili xəstəliklər həkimi olan Breyer, sinir xəstələrinin müalicəsini buraxdı, Freyd özünə böyük həmkarı tərəfindən həvalə edilmiş aləti daha da təkmilləşdirməyə çalışdı; onun tətbiq etdiyi texniki yeniliklər və apardığı kəşflər katartik prosesi psixoanalizə çevirdi. Ən ağır nəticəli addım, şübhəsiz ki, onun texniki vasitə olan hipnozdan imtina etməyə qərar verməsi idi. O, bunu iki səbəbdən etdi: birincisi, Nansidə Bernheymdə tədris kursu keçməsinə baxmayaraq, xəstələrin kifayət qədər böyük bir hissəsini hipnoza salmağı bacarmadığına görə, ikincisi isə hipnoza əsaslanan katarsisin terapevtik uğurlarından narazı olduğuna görə. Bu uğurlar çox nəzərəçarpan idi və qısa müalicə müddətindən sonra ortaya çıxırdı, lakin davamlı olmadığı və xəstənin həkimə şəxsi münasibətindən çox asılı olduğu sübut olundu. Hipnozdan imtina etmək prosedurun indiyə qədərki inkişafı ilə qopma və yeni bir başlanğıc demək idi.

Lakin hipnoz xəstənin unutduğu şeyi onun şüurlu xatırlamasına gətirmək xidmətini göstərmişdi. O, başqa bir texnika ilə əvəz edilməli idi. Freyd o vaxt onun yerinə sərbəst assosiasiya metodunu qoymaq fikrinə gəldi, yəni o, xəstələri bütün şüurlu düşünmədən imtina etməyə və spontan (istəmədən yaranan) fikirlərinin ardınca sakit konsentrasiya ilə getməyə (“şüurunun səthinə toxunmağa”) məcbur etdi. Bu fikirləri həkimə bildirməli idilər, hətta buna qarşı etirazlar hiss etsələr belə, məsələn, fikir çox xoşagəlməz, çox mənasız və ya çox əhəmiyyətsizdir və ya buraya aid deyil. Unudulmuş şüursuzluğu araşdırmaq üçün vasitə kimi sərbəst assosiasiyanın seçilməsi o qədər qəribə görünür ki, onun haqlılığını təsdiqləyən bir söz artıq deyil. Freydi bu işdə gözlənti idarə edirdi ki, belə deyilən sərbəst assosiasiya əslində qeyri-sərbəst olduğunu sübut edəcək, çünki bütün şüurlu düşünmə niyyətlərinin kənarlaşdırılmasından sonra fikirlərin şüursuz material tərəfindən müəyyən edilməsi üzə çıxacaqdı. Bu gözlənti təcrübə ilə haqlı çıxmışdır. Yuxarıda verilmiş “analitik əsas qayda”ya əməl edərək sərbəst assosiasiyanın ardınca getməklə, xəstənin unutduğu şeyin izini tapa biləcək fikirlərdən zəngin material əldə edilirdi. Bu material, həqiqətən, unudulmuş şeyin özünü gətirmədi, lakin onun o qədər aydın və bol işarələrini verdi ki, həkim bəzi əlavələr və yozumlarla unudulmuş şeyi ondan təxmin edə (bərpa edə) bildi. Beləliklə, sərbəst assosiasiya və yozum sənəti indi əvvəllər hipnoza salınmanın etdiyini edirdi. - Görünür, iş çox çətinləşdirilmiş və mürəkkəbləşdirilmişdi; lakin qiymətsiz qazanc odur ki, müşahidəçi üçün hipnotik vəziyyət tərəfindən örtülmüş olan qüvvələr oyununa nüfuz etmək mümkün oldu. Patogen unudulmuşluğu açmaq üçün işin davamlı və çox intensiv müqavimətə qarşı mübarizə aparmalı olduğu aydınlaşdı. Xəstənin özündə yaranan fikirləri bildirməkdən imtina etmək istədiyi və analitik əsas qaydanın qarşı çıxdığı tənqidi etirazlar artıq bu müqavimətin ifadələri idi. Müqavimət fenomenlərinin təhlilindən psixoanalitik nevroz nəzəriyyəsinin əsas sütunlarından biri olan sıxışdırma nəzəriyyəsi ortaya çıxdı. Hazırda patoloji materialın şüurlaşmasına qarşı çıxan eyni qüvvələrin, həmin vaxt da bu cür cəhdləri uğurla həyata keçirdiklərini fərz etmək məntiqli idi. Beləliklə, nevrotik simptomların etiologiyasındakı boşluq dolduruldu. İndi simptomların əvəzçi rolunu oynadığı təəssüratlar və ruhi təhriklər, Janetin iddia etdiyi kimi, əsassız və ya sintezə konstitusional qabiliyyətsizlik nəticəsində unudulmamışdı; əksinə, onlar digər ruhi qüvvələrin təsiri ilə sıxışdırmağa məruz qalmışdılar və bu sıxışdırmanın nəticəsi və əlaməti onların şüurdan uzaqlaşdırılması və xaric edilməsi idi. Yalnız bu sıxışdırma nəticəsində onlar patogen hala gəldilər, yəni qeyri-adi yollarla simptom kimi ifadə tapmağa nail oldular.

Sıxışdırmanın motivasiyası və beləliklə, hər hansı bir nevrotik xəstəliyin səbəbi kimi iki qrup psixi meyllər arasındakı münaqişə nəzərdə tutulmalı idi. Və təcrübə, bir-biri ilə mübarizə aparan qüvvələrin təbiəti haqqında tamamilə yeni və təəccüblü bir həqiqəti öyrətdi. Sıxışdırma adətən xəstənin şüurlu şəxsiyyətindən (Mən) başlayırdı və etiki və estetik motivlərə əsaslanırdı; sıxışdırmağa məruz qalanlar isə ümumiyyətlə pis adlandırıla bilən eqoizm və qəddarlıq təhrikləri, xüsusilə də çox vaxt ən açıq və qadağan olunmuş növdə olan cinsi istək təhrikləri idi. Beləliklə, xəstəlik simptomları qadağan olunmuş doyumların əvəzi idi və xəstəlik insandakı qeyri-əxlaqi olanın qüsurlu idarə olunmasına uyğun gəlirdi.

Biliklərin inkişafı cinsi istək təhriklərinin ruhi həyatda nə qədər böyük rol oynadığını getdikcə daha aydın göstərdi və cinsi tələbin təbiətini və inkişafını ətraflı öyrənməyə səbəb oldu. (Freyd: Cinsəllik nəzəriyyəsi üzrə üç məqalə. 1905.) Lakin eyni zamanda, ilk uşaqlıq illərinin təcrübələri və münaqişələrinin fərdin inkişafında gözlənilmədən vacib rol oynadığını və yetkinlik dövrü üçün silinməz predispozisiyalar qoyduğunu kəşf edərək, başqa bir təcrübi nəticəyə də rast gəlinirdi. Beləliklə, indiyə qədər elm tərəfindən prinsipcə nəzərdən qaçırılan, ən erkən yaşlardan etibarən fiziki reaksiyalarda və ruhi mövqelərdə özünü göstərən uşaq cinsəlliyini üzə çıxarmaq mümkün oldu. Bu uşaq cinsəlliyini böyüklərin təxminən normal cinsəlliyi və sapıqların anormal cinsi həyatı ilə uzlaşdırmaq üçün cinsəllik anlayışının özü də təbiət və inkişaf tarixi ilə əsaslandırıla bilən bir düzəliş və genişlənməyə məruz qalmalı idi. Hipnozun sərbəst assosiasiya texnikası ilə əvəz edilməsindən bəri, Breyerin katartik metodu psixoanalizə çevrilmiş və ondan sonra on ildən çox müddət ərzində yalnız müəllif (Freyd) tərəfindən inkişaf etdirilmişdir; bu, cinsi həvəsin inkişaf tarixi ilə əsaslandırıla bilərdi. Psixoanaliz bu dövr ərzində tədricən nevrotik simptomların yaranması, mənası və məqsədi haqqında kifayət qədər məlumat verən və əziyyətin aradan qaldırılmasına yönəlmiş tibbi səylər üçün rasional əsas təmin edən bir nəzəriyyəyə sahib oldu. Bu nəzəriyyənin məzmununu təşkil edən amilləri bir daha sıralamaq istəyirəm. Bunlar: tələblər həyatının (affektivliyin), ruhi dinamikasının, ən qaranlıq və ixtiyari görünən ruhi fenomenlərin belə davamlı mənalılığı və determinizminin vurğulanması, psixi münaqişə və sıxışdırmanın patogen təbiəti haqqında təlim, xəstəlik simptomlarının əvəzedici doyumlar kimi qavranılması, cinsi həyatın, xüsusilə də uşaq cinsəlliyinin başlanğıclarının etioloji əhəmiyyətinin dərk edilməsidir. Fəlsəfi baxımdan bu nəzəriyyə, ruhi olanın şüurlu olanla üst-üstə düşmədiyi, ruhi proseslərin təbiətcə şüursuz olduğu və yalnız xüsusi orqanların (instansiyaların, sistemlərin) fəaliyyəti nəticəsində şüurlu hala gətirildiyi mövqeyini tutmalı idi. Bu siyahıya əlavə olaraq qeyd edirəm ki, uşaqlıq dövrünün affektiv münasibətləri arasında valideynlərlə mürəkkəb hissi əlaqə, yəni Edip kompleksi, hər bir nevroz halının nüvəsi kimi getdikcə daha aydın tanınmış və analiz olunan şəxsin həkimə qarşı davranışında nəzəriyyə və texnika üçün bərabər dərəcədə böyük əhəmiyyət kəsb edən hissi transferin bəzi əlamətləri diqqəti cəlb etmişdir. Psixoanalitik nevroz nəzəriyyəsi bu quruluşunda artıq hakim fikirlərə və meyillərə zidd olan və uzaqdan baxanlarda təəccüb, nifrət və inançsızlıq yarada bilən çox şeyi ehtiva edirdi. Məsələn, şüursuzluq problemi ilə bağlı mövqe, uşaq cinsəlliyinin tanınması və ruhi həyatda cinsi amilin vurğulanması, lakin daha da əlavələr olacaqdı.

III.

Histerik bir qızda qadağan olunmuş cinsi istəyin ağrılı bir simptomuna necə çevrilə biləcəyini qismən anlamaq üçün, ruhi aparatın quruluşu və funksiyası haqqında dərin və mürəkkəb fərziyyələr irəli sürmək lazım gəlirdi. Bu, sərf olunan zəhmət ilə əldə edilən nəticə arasında açıq bir ziddiyyət idi. Əgər psixoanalizin iddia etdiyi əlaqələr həqiqətən mövcud olsaydı, onlar təbiətcə fundamental xarakter daşıyırdı və histerik olmayan digər hadisələrdə də özünü göstərə bilərdi. Əgər bu nəticə doğru olsaydı, psixoanaliz yalnız nevroloqlar üçün maraqlı olmağı dayandırmış olardı; o zaman psixoloji tədqiqatla maraqlanan hər kəsin diqqətini cəlb etmək iddiasında ola bilərdi. Onun nəticələri yalnız patoloji ruhi həyat sahəsi üçün deyil, həm də normal funksiyaların başa düşülməsi üçün nəzərə alınmalı idi və bu sahədəki tədqiqatlar nəzərdən qaçırılmamalı idi.

Psixoanaliz xəstəlikdən başqa ruhi fəaliyyətin izahında yararlılığının sübutunu erkən mərhələdə iki növ hadisədə əldə etdi: gündəlik həyatda çox rast gəlinən səhv hərəkətlərdə (unutmalar, dil sürçmələri, pərtlik və s.) və sağlam, psixi baxımdan normal insanların yuxularında. Kiçik səhv hərəkətlər, məsələn, adətən tanınan xüsusi adların müvəqqəti unudulması, dil sürçmələri, yazı səhvləri və oxşar hallar indiyə qədər heç bir izaha layiq görülməmişdi və ya yorğunluq, diqqətin yayılması və s. vəziyyətlərlə izah edilməli idi. Məruzəçi özünün “Gündəlik Həyatın Psixopatologiyası” əsərində (1901 və 1904) çoxsaylı nümunələr vasitəsilə belə hadisələrin mənalı olduğunu və şüurlu niyyətin digər, boğulmuş, çox vaxt birbaşa şüursuz niyyət tərəfindən pozulması nəticəsində yarandığını sübut etdi. Adətən, pozucu təsiri aşkar etmək üçün sürətli bir fikirləşmə və ya qısa bir təhlil kifayət edir. Dil sürçmələri kimi belə səhv hərəkətlərin çoxluğu nəzərə alınaraq, hər kəsə öz şəxsi təcrübəsi vasitəsilə şüursuz ruhi proseslərin mövcudluğuna inam qazanmaq asanlaşdırılır; bu proseslər təsirli olur və ən azı digər, niyyət edilmiş aktlara ləngimə və ya dəyişikliklər şəklində özünü ifadə edir. “Yuxuların yozumu” əsərində ictimaiyyətə təqdim etdi. Bundan aydın oldu ki, yuxu nevroz simptomundan fərqli qurulmayıb. O, belə bir simptom kimi qəribə və mənasız görünə bilər; lakin psixoanalizdə istifadə olunan sərbəst assosiasiyadan çox fərqlənməyən bir texnika ilə araşdırıldıqda, onun açıq məzmunundan yuxunun gizli mənasına, yəni latent yuxu düşüncələrinə keçid edilir. Bu latent məna həmişə, hazırda yerinə yetirilmiş kimi təqdim olunan bir istək təhriküdür. Lakin kiçik uşaqlar istisna olmaqla və ya imperativ bədən ehtiyaclarının təsiri altında olmayan hallarda, bu gizli istək heç vaxt açıq şəkildə ifadə edilə bilməz. O, əvvəlcə yuxu görənin “Mən”indəki məhdudlaşdırıcı və senzura edici qüvvələrin əsəri olan bir təhrifi qəbul etməlidir. Beləliklə, yuxu senzurasına verilən güzəştlər nəticəsində tanınmaz hala gəlmiş açıq yuxu yaranır; o, oyandıqda xatırlanır, lakin təhlil vasitəsilə hələ də bir doyum vəziyyətinin və ya istəyin yerinə yetirilməsinin ifadəsi kimi ifşa edilə bilər; bu, bir-biri ilə mübarizə aparan iki qrup ruhi təhrik arasında, histerik simptomda gördüyümüz kimi, bir kompromisdir. “Yuxu (sıxışdırılmış) bir istəyin (gizlədilmiş) yerinə yetirilməsidir” düsturu, əslində, yuxunun mahiyyətini ən yaxşı şəkildə ifadə edir.

Latent yuxu istəyini manifest yuxu məzmununa çevirən prosesi (yuxu işlənməsini) öyrənməklə, biz şüursuz ruhi həyat haqqında bildiklərimizin ən yaxşısını öyrəndik.

İndi isə yuxu xəstəlik simptomu deyil, normal ruhi həyatın bir nailiyyətidir. Onun yerinə yetirilmiş kimi təqdim etdiyi istəklər, nevrozda sıxışdırmaya uğrayan eyni istəklərdir. Yuxu yaranma imkanını yalnız yuxu vəziyyətində, insanın hərəkət qabiliyyətini ləğv edən vəziyyətdə, sıxışdırmanın yuxu senzurasına nisbətən yumşalması kimi əlverişli şəraitə borcludur. Lakin yuxu qurulması müəyyən sərhədləri aşarsa, yuxu görəni ona son qoyur və qorxaraq oyandığı zaman yuxu kəsilir. Beləliklə, normal ruhi həyatda xəstəlikli ruhi həyatdakı eyni qüvvələrin və onlar arasındakı eyni proseslərin mövcud olduğu sübut edilmişdir. Yuxunun yozumundan başlayaraq psixoanaliz ikiqat əhəmiyyət kəsb etdi; o, yalnız nevrozların yeni terapiyası deyil, həm də yeni bir psixologiya idi; o, yalnız nevroloqlar tərəfindən deyil, eləcə də humanitar elmlərlə məşğul olan hər kəs tərəfindən nəzərə alınmaq iddiasında idi.

Lakin elmi dünyada ona göstərilən rəftar xoş olmadı. Təxminən on il ərzində Freydin işləri ilə heç kim məşğul olmadı. Təxminən 1907-ci ildə isveçrəli psixiatrlar qrupu (Bleyler və Yunq) tərəfindən Sürixdə psixoanalizə diqqət yönəldildi və sonra, xüsusilə Almaniyada, vasitələri və arqumentləri baxımından həqiqətən də seçici olmayan bir qəzəb fırtınası qoptu. Psixoanaliz bu zaman bir çox yeniliklərin taleyini bölüşdü; bu yeniliklər müəyyən bir müddət keçdikdən sonra ümumi tanınma qazandılar. Lakin onun təbiətində xüsusilə şiddətli müxalifət oyatmaq var idi. O, mədəni insanlığın qərəzlərini bəzi çox həssas yerlərdə zədələdi, ümumi razılıq ilə şüura qovulmuş olan şeyi açaraq, analitik reaksiyaya bütün insanları tabe etdi və beləliklə, çağdaşları, analitik müalicədə ilk növbədə müqavimətlərini ortaya qoyan xəstələr kimi davranmağa məcbur etdi. Həmçinin etiraf edilməlidir ki, psixoanalitik təlimlərin düzgünlüyünə inandırmaq və ya analizin icrası üzrə təlim almaq asan deyildi.

Lakin ümumi düşmənçilik, psixoanalizin növbəti onillik ərzində iki istiqamətdə daim genişlənməsinin qarşısını ala bilmədi; xəritədə, onun üçün marağın yeni ölkələrdə ortaya çıxması ilə və humanitar elmlər sahəsində, onun yeni elmlərə tətbiq edilməsi ilə. 1909-cu ildə Prezident G. Stenli Holl, Freyd və Yunqu, Massaçusets ştatının Vuster şəhərində onun rəhbərlik etdiyi Klark Universitetində psixoanaliz haqqında mühazirə oxumağa dəvət etdi və bu mühazirələr də xoş qarşılandı. Psixoanaliz o vaxtdan bəri Amerikada populyar qaldı, baxmayaraq ki, məhz bu ölkədə çoxlu səthilik və onun adı altında bir çox sui-istifadə var. Artıq 1911-ci ildə Havelok Ellis analizin yalnız Avstriya və İsveçrədə deyil, eyni zamanda ABŞ-da, İngiltərədə, Hindistanda, Kanadada və şübhəsiz Avstraliyada da inkişaf etdirildiyini və tətbiq olunduğunu qeyd edə bilərdi.

Bu mübarizə və ilk çiçəklənmə dövründə yalnız psixoanalizə xidmət edən ədəbi orqanlar da yarandı. Bunlar Bleyler və Freyd tərəfindən nəşr olunan, Yunq tərəfindən redaktə edilən (1909–1914) və Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə dayandırılan "Psixoanalitik və psixopatoloji araşdırmalar üzrə illik" jurnalı, Adler və Stekel tərəfindən redaktə edilən "Psixoanaliz Mərkəzi Jurnalı" (1911) idi; bu jurnal tezliklə "Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı" (1915, hazırda onuncu cild) ilə əvəz olundu; həmçinin 1912-ci ildən Rank və Zaks tərəfindən əsası qoyulan "İmaqo" jurnalı, yəni psixoanalizin humanitar elmlərə tətbiqi üçün bir jurnal. Anglo-amerikalı həkimlərin böyük marağı 1915-ci ildə Vayt və Celiff tərəfindən hələ də mövcud olan "Psixoanalitik Baxış" jurnalının yaradılmasında ifadə olundu. Sonra, 1920-ci ildə, xüsusilə İngiltərə üçün nəzərdə tutulmuş və Ernest Cons tərəfindən redaktə edilən "Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı" yarandı. Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyat və ona uyğun ingilis şirkəti (I. PsA. Press) Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana (Int. PsA. Library) adı altında analitik nəşrlərin davamlı seriyasını təqdim edir. Təbii ki, psixoanaliz ədəbiyyatı yalnız bu dövri nəşrlərdə, əsasən psixoanalitik birliklər tərəfindən dəstəklənən nəşrlərdə deyil, həm də elmi və ədəbi istehsallarda çoxlu sayda yerlərdə yayılmışdır. Psixoanalizə xüsusi diqqət yetirən Latın aləmi jurnalları arasında Lima (Peru) şəhərində H. Delqado tərəfindən idarə olunan "Rivista de Psiquiatria" jurnalı xüsusi qeyd edilməlidir.

Psixoanalizin bu ikinci onilliyinin birincidən əsas fərqi, məruzəçinin artıq onun tək nümayəndəsi olmaması idi. Onun ətrafında daima artan şagird və tərəfdar dairəsi toplaşmışdı; onların işi əvvəlcə psixoanalitik təlimlərin yayılmasını təmin edir, sonra isə bu təlimləri davam etdirir, tamamlayır və dərinləşdirirdi. Bu tərəfdarlardan illər keçdikcə, qaçılmaz olaraq, bir neçəsi ayrıldı, öz yollarına getdilər və ya psixoanalizin inkişafında davamlılığı hədələyən bir müxalifətə yönəldilər. 1911-1915-ci illər arasında C. G. Yunq və Vyanadakı Alfred Adler analitik faktlara yönəltdikləri yenidən şərh cəhdləri və analizin baxış bucaqlarından yayınmağa çalışmaları ilə müəyyən bir sarsıntı yaratdılar, lakin tezliklə aydın oldu ki, bu ayrılıqlar davamlı bir ziyan törətməmişdir. Onlara müvəqqəti olaraq qismət olan uğur, kütlənin psixoanalitik tələblərin təzyiqindən qurtulmaq üçün onlara hansı yol açılsa da, buna hazır olmasından asanlıqla izah edilirdi. Əməkdaşların böyük əksəriyyəti davam etdi və onlara göstərilən istiqamətlər boyunca işi davam etdirdi. Biz psixoanalizin nəticələrinin tətbiq sahələrindəki çoxsaylı və çox qısaldılmış təqdimatında onların adlarına təkrar-təkrar rast gələcəyik.

IV.

Tibb dünyası tərəfindən psixoanalizə göstərilən səs-küylü rəddetmə, tərəfdarlarını əvvəlcə nevrozların xüsusi patologiyası və müalicəsi kimi inkişaf etdirməkdən saxlaya bilmədi; bu vəzifə hələ də tam həll olunmamışdır. İndiyə qədər əldə edilən hər şeyi üstələyən inkar olunmaz müalicə uğurları yeni səylərə həvəsləndirdi və məsələyə daha dərin nüfuz edildikdə yaranan çətinliklər analitik texnikada dərin dəyişikliklərə və nəzəriyyənin fərziyyə və şərtlərində əhəmiyyətli düzəlişlərə səbəb oldu.

Psixoanalizin texnikası bu inkişaf ərzində digər tibbi ixtisasların texnikası qədər müəyyən və həssas hala gəldi. Bu həqiqətin yanlış qiymətləndirilməsi nəticəsində, xüsusilə İngiltərə və Amerikada, yalnız oxumaqla psixoanalizə ədəbi biliyə sahib olan şəxslər xüsusi təlim almadan analitik müalicələr aparmaq üçün özlərini layiq hesab etdikləri üçün çox səhv edilir. Belə bir yanaşmanın uğurları həm elm, həm də xəstələr üçün bədbəxtlik gətirir və psixoanalizin nüfuzunun düşməsinə çox töhfə vermişdir. Birinci psixoanalitik poliklinikanın (M. Eytinqon tərəfindən) qurulması buna görə yüksək praktik əhəmiyyət kəsb edən bir addımdır. Bu institut bir tərəfdən analitik terapiyanı geniş xalq təbəqələri üçün əlçatan etməyə çalışır, digər tərəfdən isə tələbənin özünə psixoanaliz tətbiq etməsi şərtini ehtiva edən tədris kursu vasitəsilə həkimləri praktik analitiklər kimi hazırlamağı öz üzərinə götürür.

Həkimə analitik materialı idarə etməyə imkan verən köməkçi anlayışlar arasında birinci yerdə “Libido” anlayışını qeyd etmək lazımdır. Psixoanalizdə libido əvvəlcə obyektə yönəlmiş cinsi həvəslərin (miqdarca dəyişən və ölçülə bilən kimi qəbul edilən) gücünü ifadə edir (analitik nəzəriyyə ilə genişləndirilmiş mənada). Daha dərin tədqiqatlar nəticəsində, bu “obyekt libidosu”nun yanına öz “Mən”inə yönəlmiş “narsisistik və ya Mən libidosu”nu qoymaq zərurəti yarandı və bu iki qüvvənin qarşılıqlı təsiri, psixi həyatdakı çox sayda normal və patologik proseslər haqqında hesabat verməyə imkan verdi. Tezliklə, belə adlandırılan “transfer nevrozları”nın narsisistik xəstəliklərdən kəskin ayrılması ortaya çıxdı; birincilər (histeriya və məcburiyyət nevrozu) psixoanalitik terapiyanın əsl obyektləri idilər, digərləri, yəni narsisistik nevrozlar isə analizin köməyi ilə araşdırmağa imkan versələr də, terapevtik təsirə prinsipial çətinliklər yaradırdılar. Doğrudur ki, psixoanalizin libido nəzəriyyəsi heç vaxt “tamamlanmış” deyil və onun ümumi həvəs nəzəriyyəsi ilə münasibəti hələ də aydınlaşmayıb; psixoanaliz gənc, tam hazır olmayan və sürətlə inkişaf edən bir elmdir, lakin burada psixoanalizə qarşı çox vaxt irəli sürülən “panseksualizm” ittihamının nə qədər yanlış olduğunu vurğulamaq yeri gəlir. Bu ittiham, psixoanalitik nəzəriyyənin cinsi həvəslərdən başqa heç bir psixi qüvvəni tanımadığını bildirmək istəyir və “cinsi” sözünü analitik mənada deyil, vulqar mənada istifadə edərək populyar qərəzlərdən faydalanır.

Narsisistik təsirə məruz qalma hallarına psixoanalitik baxış psixiatriyada "funksional psixozlar" adlandırılan bütün əziyyətləri də aid etməlidir Nevrozlar və psixozların, sağlamlıq və nevroz kimi, kəskin sərhədlərlə ayrılmadığına şübhə etmək olmazdı və bu qədər sirli psixotik hadisələri izah etmək üçün, indiyə qədər eyni dərəcədə qaranlıq olan nevrozlarda əldə edilmiş anlayışlardan istifadə etmək çox təbii görünürdü. Məruzəçi artıq təcrid olunduğu dövrdə paranoid xəstəliyin bir halını analitik araşdırma vasitəsilə qismən başa düşülən etmiş və bu qəti psixozda sadə nevrozlarda olduğu kimi eyni məzmunları (kompleksləri) və oxşar qüvvə oyununu sübut etmişdi. E. Bleyler psixozların bir çoxunda onun "Freyd mexanizmləri" adlandırdığı şeyin əlamətlərini izlədi və C. G. Yunq 1901-ci ildə Dementia praecox-un son mərhələlərindəki ən qəribə simptomlar üçün bu xəstələrin fərdi həyat tarixindən izahat verdikdə analitik kimi böyük nüfuz qazandı. Bleylerin şizofreniyaya aid geniş tədqiqatı (1911) daha sonra bu psixozların qavranılmasında psixoanalitik baxış bucaqlarının haqlılığını ehtimal ki, qəti şəkildə ortaya qoydu.

Bu cür psixiatriya psixoanalizin ən yaxın tətbiq sahəsi oldu və indiyə qədər də belə qaldı. Nevrozların dərin analitik məlumatı üçün ən çox iş görmüş eyni tədqiqatçılar, məsələn, Berlinli K. Abraham və Budapeştli S. Ferentsi (yalnız ən görkəmli olanları qeyd etmək üçün), psixozların analitik işıqlandırılmasında da aparıcı qaldılar. Nevrotik və psixotik hadisələr kimi bizə görünən bütün pozğunluqların vahidliyi və bir-biri ilə bağlılığı haqqında inam, psixiatrların bütün müqavimətinə baxmayaraq, getdikcə daha da güclənir. İnsanlar anlamağa başlayırlar — bəlkə də Amerikada ən yaxşı şəkildə — ki, yalnız nevrozların psixoanalitik tədqiqi psixozların başa düşülməsi üçün hazırlıq verə bilər, psixoanaliz isə gələcəyin elmi psixiatriyasını mümkün etmək üçün çağırılmışdır, bu psixiatriya artıq qəribə vəziyyət təsvirləri, anlaşılmaz proseslər və bizim məlumatımıza əlçatan olmayan psixi aparat üzərində kobud anatomik və toksik travmaların təsirinin izlənməsi ilə kifayətlənməyə ehtiyac duymayacaq.

V.

Lakin psixoanaliz heç vaxt psixiatriya üçün əhəmiyyəti ilə intellektual dünyanın diqqətini özünə cəlb edə və ya "Bizim dövrümüzün tarixi"ndə özünə yer qazana bilməzdi. Bu təsir psixoanalizin normal psixi həyatla, patoloji həyatla deyil, əlaqəsindən irəli gəlirdi. Əslində, analitik tədqiqat yalnız bəzi xəstə psixi vəziyyətlərin yaranma şərtlərini (genezi) araşdırmağı nəzərdə tutmuşdu, lakin bu səy nəticəsində əsas əhəmiyyət kəsb edən münasibətləri açığa çıxardı, demək olar ki, yeni bir psixologiya yaratdı, belə ki, insan belə tapıntıların etibarlılığının patoloji sahəsi ilə məhdudlaşa bilməyəcəyini söyləməli idi. Biz artıq bu nəticənin düzgünlüyünə həlledici sübutun nə vaxt təqdim olunduğunu bilirik. Bu, analitik texnikanın yuxuların yozumunu bacardığı zaman oldu, yuxular ki, normal insanların psixi həyatına aiddir və əslində, sağlamlıq şərtləri altında mütəmadi olaraq yarana bilən patoloji məhsullara uyğun gəlir.

Yuxuların tədqiqi ilə əldə edilmiş psixoloji anlayışlara əməl edilsəydi, psixoanalizi daha dərin, şüura birbaşa əlçatan olmayan psixi proseslər nəzəriyyəsi kimi, "Dərinlik psixologiyası" kimi elan etmək və demək olar ki, bütün humanitar elmlərə tətbiq etmək üçün yalnız bir addım qalırdı. Bu addım fərd insanın psixi fəaliyyətindən insan icmalarının və xalqların psixi nailiyyətlərinə keçid idi. yəni fərdi psixologiyadan kütlə psixologiyasına keçid idi və insanları çoxlu sayda təəccüblü analogiyalar bu addımı atmağa məcbur edirdi. Beləliklə, belə öyrənilmişdi ki, şüursuz zehni fəaliyyətin dərin qatlarında əksliklər bir-birindən fərqləndirilmir, əksinə, eyni elementlə ifadə olunur. Amma dilçi K. Abel artıq 1884-cü ildə belə bir iddia irəli sürmüşdü ('İlkin sözlərin əks mənası haqqında') ki, bizə məlum olan ən qədim dillər də əksliklərlə eyni cür davranmışlar. Beləliklə, qədim Misir dilində, məsələn, güclü və zəif üçün əvvəlcə yalnız bir söz var idi və yalnız sonra antitezin hər iki tərəfi yüngül dəyişikliklərlə bir-birindən ayrılırdı. Hətta ən müasir dillərdə belə bu əks mənanın aydın qalıqlarını göstərmək olar; məsələn, alman dilində "Boden" — evin həm ən üst, həm də ən aşağı hissəsi, latın dilində "altus" — həm hündür, həm də dərin kimi. Beləliklə, yuxuda əksliklərin bərabərləşdirilməsi insan düşüncəsinin ümumi arxaik xüsusiyyətidir.

Başqa sahədən nümunə vermək üçün: bəzi məcburiyyət xəstələrindəki məcburi hərəkətlər ilə bütün dünyada dindarların dini fəaliyyətləri arasında aşkarlanan tam uyğunluq təəssüratından qaçmaq mümkün deyil. Məcburiyyət nevrozunun bəzi halları elə karikatura şəxsi din kimi davranır ki, rəsmi dinləri ümumiliyi ilə yumşaldılmış bir məcburiyyət nevrozu ilə eyniləşdirmək istəyi yaranır. Bütün möminlər üçün şübhəsiz çox təhqiredici olan bu müqayisə psixoloji baxımdan çox məhsuldar olmuşdur. Çünki məcburiyyət nevrozu üçün psixoanaliz çoxdan məlumdur ki, burada hansı qüvvələr bir-biri ilə mübarizə aparır və onların konfliktləri məcburi hərəkətlərin mərasimi ilə qəribə bir ifadə tapana qədər. Dini mərasimlər üçün belə bir şey fərz edilməmişdi, ta ki dini hissləri onun ən dərin kökü kimi ata münasibətinə gətirərək burada da analoji dinamik vəziyyəti sübut etmək mümkün olana qədər. Bu nümunə, əlbəttə, oxucuya xatırlatsın ki, psixoanalizin qeyri-tibbi sahələrə tətbiqi də yüksək tutulmuş qabaqcadan hökmləri pozmağa, köklü həssaslıqlara toxunmağa və əsasən affektiv təməli olan düşmənliklər doğurmağa məcburdur.

Əgər biz şüursuz ruhi həyatın ən ümumi vəziyyətlərini (həvəs təhriklərinin konfliktlərini, sıxışdırılmaları və əvəzedici doyumları) hər yerdə mövcud qəbul edə bilsək və əgər bu vəziyyətlərin öyrənilməsinə aparan dərinlik psixologiyası varsa, onda psixoanalizin insan zehni fəaliyyətinin müxtəlif sahələrinə tətbiqinin hər yerdə vacib və indiyə qədər əldə edilməmiş nəticələr ortaya çıxaracağı gözləntisi məqbuldur. Otto Rank və H. Zaksın son dərəcə məzmunlu tədqiqatı psixoanalitiklərin işinin 1915-ci ilə qədər bu gözləntiləri nə dərəcədə yerinə yetirə bildiyini toplayıb təqdim etməyə çalışmışdır. Məkan çatışmazlığı mənə burada bu siyahının davamını cəhd etməyə imkan vermir. Mən yalnız ən vacib nəticəni qabartmaq və bəzi təfərrüatları ona söykəmək istəyirəm.

Az tanınan daxili hərəkətverici qüvvələri nəzərə almasaq, demək olar ki, insanın mədəni inkişafının əsas hərəkətverici qüvvəsi onun təbii ehtiyaclarının rahat doyumunu imtina etdirən və onu böyük təhlükələrlə üzləşdirən xarici real ehtiyac olmuşdur. Bu xarici imtina onu reallıqla mübarizəyə məcbur etdi; bu mübarizə qismən reallığa uyğunlaşma, qismən isə ona nəzarət şəklində baş verdi, lakin eyni zamanda iş birliyinə və öz cinsindən olanlarla birgə yaşamağa da məcbur etdi; bu isə artıq sosial olaraq doydura bilməyən bir çox həvəs təhriklərindən imtina ilə bağlı idi. Mədəniyyətin daha da irəliləməsi ilə sıxışdırma tələbləri də artdı. Mədəniyyət ümumiyyətlə həvəsdən imtina üzərində qurulub və hər bir fərd uşaqlıqdan yetkinliyə gedən yolunda insanlığın ağıllı təslimçiliyə doğru inkişafını öz şəxsiyyətində təkrar etməlidir. Psixoanaliz göstərdi ki, əsasən, bu mədəni boğulmaya məruz qalanlar yalnız cinsi həvəs təhrikləri deyil. Onların bir hissəsi, öz yaxın məqsədlərindən yayınma və beləliklə, 'sublimasiya olunmuş' həvəs təhriklər kimi enerjisini mədəni inkişafın ixtiyarına vermək kimi dəyərli xüsusiyyət nümayiş etdirir. Lakin digər hissə, doyurulmamış istək təhriki kimi şüursuzluqda qalır və hər hansı bir, hətta təhrif olunmuş olsa belə, doyuma can atır.

İnsan zəka fəaliyyətinin bir hissəsinin real xarici aləmin idarə olunmasına yönəldiyini eşitmişik. İndi psixoanaliz əlavə edir ki, ruhi yaradıcılığın başqa, xüsusilə yüksək qiymətləndirilən bir hissəsi, uşaqlıq illərindən bəri hər bir insanın ruhunda qaneedilməmiş şəkildə yaşayan həmin sıxışdırılmış istəklərin qaneedilməsinə, onların əvəzedici qaneedilməsinə xidmət edir. Mif, poeziya və incəsənət, əlaqəsi həmişə qavranılmaz bir şüursuzluqda ehtimal edilən bu yaradıcılıqlar arasındadır və həqiqətən də psixoanalitiklərin işi mifologiya, ədəbiyyatşünaslıq və sənət psixologiyası sahələrinə çoxlu işıq saçmışdır; nümunə olaraq yalnız O. Rankın əsəri qeyd edilməlidir. Miflərin və nağılların yuxular kimi yozula biləcəyi göstərilmiş, şüursuz istəyin həvəsindən sənət əsərində reallaşmaya qədər gedən dolambaclı yollar izlənmiş, sənət əsərinin alıcı üzərindəki emosional təsiri anlaşılmış və sənətkarın özündə nevrozlu ilə daxili qohumluğu, həm də ondan fərqliliyi aydınlaşdırılmış, onun istedadı, təsadüfi təcrübəsi və əsəri arasındakı əlaqə üzə çıxarılmışdır. Sənət əsərinin estetik qiymətləndirilməsi və sənət istedadının izahı psixoanaliz üçün vəzifə kimi nəzərə alınmasa da. Lakin görünür ki, psixoanaliz insan fantaziya həyatına aid bütün suallarda həlledici sözü deməyə qadirdir.

Və indi üçüncü: Psixoanaliz bizə artan təəccüblə göstərdi ki, məlum Edip kompleksi, yəni uşağın hər iki valideyni ilə emosional əlaqəsi insanın ruhi həyatında nə qədər böyük rol oynayır. Edip kompleksinin, insanın uzun müddətli uşaqlıq asılılığı və onun cinsi həyatının üçüncü ilə beşinci il arasında ilk zirvəyə çatması, sonra isə bir ləngimə dövründən sonra pubertat ilə yenidən başlaması kimi iki fundamental bioloji faktın psixoloji korrelatı olduğunu dərk etdikdə bu təəccüb azalır. Lakin sonra, insan zəka fəaliyyətinin üçüncü, çox ciddi bir hissəsinin, yəni din, hüquq, etik və bütün dövlətçilik formalarının böyük institutlarını yaratmış olan hissənin, əslində fərdə öz Edip kompleksini idarə etməyə imkan verməyə və onun libidosunu uşaqlıq bağlarından son nəticədə arzu olunan sosial bağlara köçürməyə yönəldiyini anlamaq imkanı açıldı. Bu nəticəyə gətirib çıxaran dinşünaslıq və sosiologiyaya (məruzəçi, Th. Rayk, O. Pfister) psixoanalizin tətbiqləri hələ gənc və kifayət qədər qiymətləndirilməmişdir, lakin əlavə tədqiqatların bu vacib açıqlamaların etibarlılığını yalnız artıracağına şübhə yoxdur.

Əlavə kimi qeyd etməliyəm ki, pedaqogika da uşaq ruhi həyatının analitik tədqiqatının ona verdiyi işarələrdən istifadə etməkdən yayınmağa haqqı yoxdur. Həmçinin, terapevtlər arasında (Qroddek, Jelliffe) ağır orqanik xəstəliklərin psixoanalitik müalicəsini də ümidverici hesab edən səslər qalxıb, çünki bu xəstəliklərin bir çoxunda təsir göstərmək mümkün olan psixi amil də iştirak etmişdir.

Beləliklə, inkişafı və indiyə qədərki nailiyyətləri burada qısa və qeyri-kafi şəkildə təqdim olunan psixoanalizin, gələn onilliklərdə mədəni inkişafa əhəmiyyətli bir ferment kimi daxil olacağına və dünyanı dərk etməmizi dərinləşdirməyə, həyatda zərərli kimi tanınan bir çox şeyə qarşı durmağa kömək edəcəyinə ümid bəsləmək olar. Lakin psixoanalizin tək başına tam bir dünya görüntüsü verə bilməyəcəyini unutma. Əgər mən tərəfindən qısa müddət əvvəl təklif edilən, ruhi aparatı xarici aləmə yönəlmiş, şüurla təchiz olunmuş Mən və öz həvəs ehtiyacları tərəfindən idarə olunan şüursuz O arasında bölgü aparan fərqi qəbul etsək, psixoanalizi O psixologiyası (və onun Mənə təsirləri) kimi adlandırmaq lazımdır. Beləliklə, o, hər hansı bir elm sahəsində yalnız Mən psixologiyası ilə tamamlanmalı olan töhfələr verə bilər. Əgər bu məqalələr çox vaxt bir hadisənin mahiyyətini təşkil edirsə, bu, uzun müddət tanınmayan psixi qeyri-şüurun bizim həyatımızda iddia edə biləcəyi əhəmiyyətə uyğundur.