Dr. Ferentsi Sandor (50 illik yubileyi münasibətilə)

“Yuxu işlənməsi”nin (1900) nəşrindən bir neçə il sonra kitab gənc bir Budapeşt həkiminin əlinə keçdi; o, nevroloq, psixiatr və məhkəmə ekspertizi sahəsində mütəxəssis idi, lakin elmində yeni biliklərə can atırdı. O, oxumaqda çox irəli getmədi, tezliklə kitabı bir kənara atdı; daha çox canı sıxıldığı, yoxsa iyrəndiyi məlum deyil. Lakin qısa müddət sonra yeni iş və tanıma imkanları haqqında şayiələr onu Sürixə cəlb etdi, oradan isə onu bir vaxtlar həqarətlə kənara atdığı kitabın müəllifi ilə danışmaq üçün Vyana apardı. Bu ilk görüşdən sonra uzun, yaxın və bu günə qədər pozulmamış bir dostluq yarandı; bu dostluğun təsiri ilə o, 1909-cu ildə Massaçusets ştatının Vuster şəhərindəki Klark Universitetindəki mühazirələrə gedən səyahətə də qoşuldu.

Bu, Ferentsinin başlanğıcı idi; o, o vaxtdan bəri psixoanalizin özünün bir ustadı və müəllimi olmuş və bu ildə, 1923-cü ildə, həm əlli yaşını, həm də Budapeşt yerli qrupuna rəhbərlik etdiyi ilk onilliyi tamamlayır.

Ferentsi dəfələrlə psixoanalizin xarici taleyinə də müdaxilə etmişdir. Məlumdur ki, o, analitiklərin Nyurnberqdə keçirilən ikinci konqresində (1910) çıxış edərək, rəsmi tibbin analizi qınanmasına qarşı müdafiə tədbiri kimi Beynəlxalq Psixoanalitik Birliyinin yaradılmasını təklif etmiş və bunun həyata keçirilməsinə kömək etmişdir. Budapeştdə keçirilən beşinci analitik konqresdə, 1918-ci ilin sentyabrında Ferentsi Birliyə prezident seçildi. O, Anton fon Freyndi katib təyin etdi; hər iki adamın birləşmiş fəaliyyəti və Freyndin səxavətli təsis niyyətləri Budapeşti əlbəttə ki, Avropanın analitik paytaxtına çevirərdi, əgər siyasi fəlakətlər və şəxsi talelər bu gözəl ümidləri mərhəmətsizliklə məhv etməsəydi. Freynd xəstələndi və 1920-ci ilin yanvarında vəfat etdi; 1919-cu ilin oktyabrında isə Ferentsi Macarıstanın dünya əlaqələrindən təcrid olunduğuna istinad edərək vəzifəsindən istefa verdi və Beynəlxalq Birliyin prezidenti vəzifəsini Londonlu Ernest Consa həvalə etdi. Macarıstanda Sovet Respublikası dövründə Ferentsi universitet müəllimi funksiyalarını yerinə yetirməklə vəzifələndirilmişdi və dinləyicilər onun mühazirələrinə axışırdılar. Lakin onun 1913-cü ildə qurduğu yerli qrup bütün fırtınalara davam gətirdi, onun rəhbərliyi altında intensiv və məhsuldar iş mərkəzinə çevrildi və başqa heç bir yerdə bir araya gəlməmiş istedadların çoxluğu ilə parladı. Çoxuşaqlı ailədə orta uşaq olan Ferentsi əvvəllər özündə güclü bir qardaş kompleksinə qarşı mübarizə aparmalı idi, lakin analizin təsiri altında o, qüsursuz böyük qardaş, gənc istedadların mehriban tərbiyəçisi və himayəçisi olmuşdur.¹⁴²

Ferentsinin analitik əsərləri ümumilikdə məlumdur və yüksək qiymətləndirilmişdir. Onun “Psixoanaliz haqqında populyar mühazirələr”ini nəşriyyatımız yalnız 1922-ci ildə “Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası”nın XIII cild kimi nəşr etmişdir. Aydın və qüsursuz üslubda, bəzən cəlbedici yazılmış bu əsərlər, əslində, psixoanalizdən uzaq olanlar üçün ən yaxşı “Psixoanalizə giriş”dir. Əsasən tibbi-peşəkar əsərlərdən ibarət, onların bir hissəsi E. Cons tərəfindən ingilis dilinə tərcümə edilmiş (Contributions to Psycho-Analysis, 1916) toplusu hələ çıxmayıb. Nəşriyyat bu vəzifəni, dövrün əlverişsiz şəraiti ona mane olmadıqda, yerinə yetirəcəkdir. Macar dilində nəşr olunmuş kitablar və broşürlər çoxlu tirajlara malik olmuş və analizi Macarıstanın savadlı təbəqələri arasında tanıtmışdır.

Ferentsinin elmi fəaliyyəti ilk növbədə çoxcəhətliliyi ilə təsir edir. Uğurlu kazuistik tapıntılara və diqqətlə müşahidə olunmuş klinik məlumatlara (Kiçik Hahnemann — Müalicə zamanı keçici simptom əmələ gəlmələri — Analitik təcrübədən məlumatlar) Yunqun “Libidonun çevrilmələri və simvolları” haqqında, Régis və Hesnardın analizə qiymət verməsi haqqında işlər kimi nümunəvi tənqidi əsərlər, Bleylerə qarşı alkoqol məsələsində və Putnama qarşı psixoanalizin fəlsəfə ilə münasibəti barədə olduğu kimi gözəl polemikalar — bütün qətiyyətə baxmayaraq mötədil və ləyaqətli — əlavə olunur. Sonra Ferentsinin şöhrətinin əsasən üzərində qurulduğu məqalələr gəlir: onlarda onun orijinallığı, fikir zənginliyi və yaxşı idarə olunan elmi təxəyyülü o qədər sevindirici şəkildə ifadə olunur ki, onlar vasitəsilə o, psixoanalitik nəzəriyyənin mühüm hissələrini inkişaf etdirmiş və ruhi həyatdakı fundamental münasibətlərin dərkinə kömək etmişdir (İntroyeksiya və transfer — Hipnoz nəzəriyyəsi — Reallıq hissinin inkişaf pillələri — Simvolizm üzrə işlər və s.). Nəhayət, son illərin işləri (Müharibə nevrozları — Histeriya və patonevrozlar — Paralitik ruhi pozğunluğun psixoanalizinə dair [Hollös ilə]) — burada tibbi maraq psixoloji faktdan somatik şərtliliyə doğru çəkilir — və onun “aktiv” terapiyaya dair təşəbbüsləri.

Bu sadalama nə qədər qeyri-tam çıxsa da, dostları bilirlər ki, Ferentsi özündə məlum etməyə qərar verə biləcəyindən daha çoxunu saxlayıb. Əlli yaşının ildönümündə onlar bu arzuda birləşirlər ki, ona ruh yüksəkliyi, güc və asudə vaxt nəsib olsun ki, elmi niyyətlərini yeni nailiyyətlərdə həyata keçirsin.