On yeddinci əsrdə şeytan nevrozu

Uşaqlıq nevrozlarından öyrəndik ki, burada çılpaq gözlə asanlıqla görünən bəzi şeylər, sonradan yalnız daha dərin tədqiqatla aşkarlanır. Əvvəlki əsrlərin nevroz xəstəlikləri üçün də belə bir gözlənti yaranacaq, əgər biz onları bugünkü nevrozlarımızdan fərqli başlıqlar altında tapmağa hazır olsaq. Bu erkən dövrlərin nevrozları demonoloji libasda ortaya çıxarkən, psixoloji olmayan müasir dövrün nevrozları hipoxondrik, orqanik xəstəliklər kimi gizləndiyi üçün təəccüblənməməliyik. Bir neçə müəllif, xüsusilə Şarko, məlumdur ki, sənətin bizə miras qoyduğu cinlənmə və vəcd təsvirlərində histeriyanın ifadə formalarını tanıyırdılar; həmin vaxt bu xəstələrin hekayələrinə daha çox diqqət yetirilsəydi, nevrozun məzmununu yenidən tapmaq çətin olmazdı.

Həmin qaranlıq dövrlərin demonoloji nəzəriyyəsi, “dəqiq” elm dövrünün bütün somatik təsəvvürlərinə qarşı haqlı çıxmışdır. Cinlənmələr bizim nevrozlarımıza uyğun gəlir; onların izahı üçün biz yenidən psixi qüvvələrə müraciət edirik. Cinlər bizim üçün pis, rədd edilmiş istəklər, rədd edilmiş, sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin törəmələridir. Biz yalnız Orta əsrlərin bu ruhi varlıqları xarici dünyaya proyeksiya etməsini rədd edirik; onları xəstələrin daxili aləmində, yəni onların məskunlaşdığı və yarandığı yerdə qoyuruq.

I.

On yeddinci əsrə aid belə bir demonoloji nevroza nəzər salmaq imkanını mən Vyanadakı keçmiş k. k. Fideikommiß kitabxanasının direktoru, hörmətli Hofrat Dr. R. Payer-Turnun xoş marağına borcluyam. Payer-Turn kitabxanada Mariazell ziyarətgahından gələn bir əlyazma tapmışdı; həmin əlyazmada Müqəddəs Məryəmin lütfü ilə şeytanla bağlanmış müqavilədən möcüzəvi şəkildə qurtulma haqqında ətraflı məlumat verilirdi. Onun marağı, bu məzmunun Faust əfsanəsi ilə əlaqəsi ilə oyandı və onu bu mövzunu ətraflı şəkildə təqdim etməyə və işləməyə sövq edəcək. Lakin o, təsvir olunan şəxsin qıcolma tutmalarından və vizyonlardan əziyyət çəkdiyini aşkar etdikdə, hadisənin tibbi qiymətləndirilməsi üçün mənə müraciət etdi. Biz işlərimizi bir-birimizdən asılı olmayaraq və ayrı-ayrılıqda dərc etmək barədə razılığa gəlmişik. Onun təşəbbüsünə və əlyazmanın tədqiqi zamanı göstərdiyi müxtəlif köməklərə görə ona öz təşəkkürümü bildirirəm.

Bu demonoloji xəstəlik tarixçəsi, bəzi mədənlərin təmiz metal kimi açıq-aşkar ortaya qoyduğu kimi, çoxlu şərh tələb etmədən aydın şəkildə üzə çıxan dəyərli bir tapıntı gətirir; halbuki başqa yerlərdə bu, filizdən çətinliklə əridilib çıxarılmalı olur.

Mənə dəqiq surəti təqdim olunan əlyazma, tamamilə fərqli təbiətə malik olan iki hissəyə ayrılır: rahib yazıçının və ya kompilyatorun latın dilində yazdığı hesabat və xəstənin alman dilində yazdığı gündəlikdən qalmış parça. Birinci hissə ön söz və əsl möcüzəvi sağalma hadisəsini ehtiva edir; ikinci hissə ruhani ağalar üçün əhəmiyyət kəsb etməyə bilərdi, lakin bizim üçün daha da qiymətlidir. O, xəstəlik halına dair əks halda tərəddüdlü olan mühakiməmizi möhkəmləndirməyə çox töhfə verir və biz ruhanilərə bu sənədi əldə etdikləri üçün təşəkkür etmək üçün yaxın səbəbə malikik, baxmayaraq ki, bu sənəd onların təmayülünə heç bir əlavə dəyər qatmır, hətta bu təmayülə maneə törətmiş ola bilər.

Lakin „Trophaeum Mariano-Cellense“ başlığını daşıyan kiçik əlyazma broşürünün tərkibinin təhlilinə keçməzdən əvvəl, onun məzmunundan bir hissəni nəql etməliyəm; bunu ön hesabatdan götürürəm.

5 sentyabr 1677-ci ildə bavariyalı rəssam Kristof Haytsman Pottenbrunn (Aşağı Avstriya) keşişinin tövsiyə məktubu ilə yaxınlıqdakı Mariazellə gətirildi. Bildirilir ki, o, sənətini icra edərkən bir neçə ay Pottenbrunnda qalmış, 29 avqustda orada kilsədə dəhşətli qıcolma tutmalarına düçar olmuş, bu tutmalar sonrakı günlərdə təkrarlandıqda Pottenbrunn domeninin prefekti onu sorğu-suala tutmuşdur: onu nə narahat edir, yoxsa o, şər ruhla qadağan olunmuş əlaqəyə girib? Bundan sonra o etiraf etmişdir ki, doğrudan da doqquz il əvvəl, sənətində ruhdan düşdüyü və özünü saxlamaqdan şübhə etdiyi bir vaxtda, onu doqquz dəfə sınağa çəkən şeytana boyun əymiş və yazılı surətdə öhdəlik götürmüşdür ki, bu müddət başa çatdıqdan sonra ruhu və bədəni ilə ona məxsus olsun. Müddətin sonu cari ayın 24-nə yaxınlaşır. Bədbəxt adam peşmandır və əmindir ki, onu yalnız Mariazelldəki Tanrı Anasının lütfü xilas edə bilər: o, pisi məcbur edər ki, qanla yazılmış müqaviləni ona qaytarsın. Bu səbəbdən hər cür köməkdən məhrum olan bu bədbəxt adamı (miserum hunc hominem omni auxilio destitutum) Mariazell cənablarının xeyirxahlığına tövsiyə etməyə icazə verilir.¹¹⁷,¹¹⁸,¹¹⁹

Pottenbrunn keşişi Leopoldus Braunun 1 sentyabr 1677-ci il tarixli məlumatı bu qədərdir.

İndi əlyazmanın təhlilini davam etdirə bilərəm. Beləliklə, o, üç hissədən ibarətdir: 1. Rəngli bir başlıq səhifəsi, şeytanla müqavilə və Mariazell kilsəsində xilas olma səhnəsini təsvir edir; növbəti səhifədə şeytanın sonrakı görünüşlərinin qısa alman dilində yazılı izahları olan, yenə də rəngli səkkiz çəkilmiş şəkil var. Bu şəkillər orijinal deyil, əksinə, təntənəli şəkildə təsdiq edildiyi kimi, Kristof Haytsmanın ilkin rəsmlərinin dəqiq nüsxələridir.

2. Əsl Trophaeum Mariano-Cellense (latın dilində), sonunda P. A. E. imzalayan və bu hərflərə öz bioqrafiyasını ehtiva edən dörd misra əlavə edən bir ruhani kompilyatorun əsəridir. Sonluğu kompilyatorun yazısından fərqli xətlə yazılmış və əlyazmanın və şəkillərin arxivdə saxlanan orijinallarla dəqiq üst-üstə düşdüyünü təsdiq edən, 12 sentyabr 1729-cu il tarixli Müqəddəs Lambert abbatı Kilianın şəhadətnaməsi təşkil edir. Trophaeumun hansı ildə hazırlandığı göstərilməyib. Onun abbat Kilianın şəhadətnamə verdiyi eyni ildə, yəni 1729-cu ildə hazırlandığını və ya 1714 ilə 1729 arasında bir vaxta aid etməyi fərz etmək bizim ixtiyarımızdadır. Bu yazı ilə unudulmaqdan qorunmalı olan möcüzə 1677-ci ildə baş verib, yəni 37 ilə 52 il əvvəl;

3. Rəssamın alman dilində yazılmış gündəliyindən; o, onun kapellada xilas olduğu vaxtdan növbəti ilin, 1678-ci ilin 13 yanvarına qədər olan dövrü əhatə edir. Gündəlik Trophaeum mətninin sonundan az əvvəl daxil edilib.

Əsl Trophaeumun nüvəsini iki sənəd təşkil edir: artıq qeyd olunan Pottenbrunnlu keşiş Leopold Braunun 1-ci sentyabr 1677-ci il tarixli tövsiyə məktubu və Mariazell və Müqəddəs Lambert abbası Fransiskusun möcüzəvi sağalma haqqında hesabatı, 12-ci sentyabr 1677-ci il tarixli, yəni bir neçə gün sonra tarixlənmişdir. Redaktorun və ya kompilyator P. A. E.-nin fəaliyyəti iki sənədi sanki birləşdirən bir giriş təqdim etdi, bundan əlavə, bir neçə əhəmiyyətsiz əlaqələndirici hissələr və sonunda 1714-cü ildə aparılan araşdırmaya əsasən rəssamın sonrakı taleyini nəql edən bir hesabat əlavə edildi.

Beləliklə, rəssamın keçmişi Trophaeumda üç dəfə danışılır: 1. Pottenbrunn keşişinin tövsiyə məktubunda, 2. abbat Franciscusun təntənəli hesabatında və 3. Redaktorun girişində. Bu üç mənbəyi müqayisə edərkən, izlənilməsi əhəmiyyətsiz olmayacaq bəzi uyğunsuzluqlar ortaya çıxır.

İndi mən rəssamın hekayəsini davam etdirə bilərəm. Mariazelldə uzun müddət kəffarə verdikdən və dua etdikdən sonra, o, 8-ci sentyabrda, Məryəmin doğum günü olan gündə, gecənin on ikinci saatında, müqəddəs kapellada qanadlı əjdaha kimi görünən şeytandan qanla yazılmış müqaviləni geri alır.¹²⁰

Sonradan təəccüblə öyrənəcəyik ki, rəssam Kristof Haytsmanın hekayəsində şeytana iki müqavilə yazılıb: biri qara mürəkkəblə yazılmış əvvəlki, digəri qanla yazılmış sonrakı müqavilə. Nəql olunan ruh çağırma (ekzorsizm) səhnəsində, başlıq səhifəsindəki şəkildən də göründüyü kimi, qanla yazılmış, yəni sonrakı müqavilə nəzərdə tutulur.

Bu məqamda bizdə ruhani hesabatçıların inandırıcılığına qarşı bir şübhə yarana bilər və bu, bizi işimizi rahib batil inancının məhsuluna sərf etməməyə çağırardı. Danışılır ki, adları çəkilən bir neçə ruhani xidmətçi bütün müddət ərzində ekzorsizmə məruz qalana dəstək olub və kapellada şeytanın görünməsi zamanı da orada iştirak ediblər. Əgər iddia edilərsə ki, onlar da rəssama qırmızı yazılmış kağızı uzadan şeytani əjdahanı görüblər (Schedam sibi porrigentem conspexisset), onda biz bir neçə xoşagəlməz ehtimal qarşısında qalarıq və bunların arasında kollektiv hallüsinasiya ən yüngül olanı olardı. Yalnız abbat Franciscusun verdiyi şəhadətnamənin mətni bu şübhəni aradan qaldırır. Orada ruhani köməkçilərin şeytanı gördükləri heç bir şəkildə iddia edilmir, əksinə, dürüst və soyuqqanlı şəkildə rəssamın onu tutan ruhanilərdən qəflətən qoparaq, təcəssümü gördüyü kilsə küncünə hücum etdiyi və sonra əlində kağız parçası ilə geri qayıtdığı qeyd olunur.

Möcüzə böyük idi, Müqəddəs Ananın Şeytan üzərində qələbəsi şübhəsiz idi, lakin təəssüf ki, sağalma davamlı deyildi. Ruhani cənabların şərəfinə bir daha qeyd edilməlidir ki, onlar bu faktı gizlətmirlər. Rəssam Mariazeldən tərk etdi — qısa müddət sonra o, ən yaxşı halda idi və sonra Vyanaya getdi, orada evli bacısının yanında yaşadı. Orada oktyabrın 11-də yenidən, qismən çox ağır tutmalar başladı; gündəlik onlar barədə yanvarın 13-nə qədər məlumat verir. Bunlar vizyonlar, müxtəlif şeyləri gördüyü və yaşadığı yoxluq halları, ən ağrılı hisslərlə müşayiət olunan qıcolma halları, bir dəfə də ayaqların iflici və s. idi. Bu dəfə onu şeytan deyil, müqəddəs surətlər — Məsih, Müqəddəs Bakirənin özü — ziyarət edirdi. Maraqlıdır ki, bu səmavi görünüşlərdən və onların ona yetirdiyi cəzalardan o, əvvəllər şeytanla ünsiyyətdən az əziyyət çəkmirdi. O, bu yeni yaşantıları da gündəlikdə şeytanın görünüşləri kimi ümumiləşdirdi və 1678-ci ilin mayında Mariazellə qayıdanda maligni Spiritus manifestationes (pis ruhların təzahürləri) barədə şikayət etdi.¹²¹,¹²²

Ruhani cənablara qayıdışının səbəbi kimi bildirdi ki, şeytandan mürəkkəblə yazılmış başqa, daha əvvəlki bir müqaviləni də tələb etməlidir. Bu dəfə də Müqəddəs Məryəm və dindar atalar onun diləyinin yerinə yetirilməsinə kömək etdilər. Lakin bunun necə baş verdiyinə dair hesabat susqundur. Yalnız qısa sözlərlə deyilir: qua iuxta votum reddita (və beləliklə, dilək yerinə yetirildi). O, yenidən dua etdi və müqaviləni geri aldı. Sonra özünü tam azad hiss etdi və Mərhəmətli Qardaşlar ordeninə daxil oldu.

Yenidən etiraf etmək üçün əsas var ki, onun səylərinin açıq təmayülü kompilyatoru xəstəlik tarixindən tələb olunan həqiqətə xilaf hərəkət etməyə sövq etmədi. Çünki o, 1714-cü ildə Mərhəmətli Qardaşlar monastırının rəhbərliyinə rəssamın taleyini soruşmaqla əldə edilənləri gizlətmir. R. P. Provincialis (əyalət rəhbəri) qardaş Xrisostomunun şeytanın təşviqatına dəfələrlə məruz qaldığını, onun yeni bir müqaviləyə cəlb edilmək istədiyini və yalnız “daha çox şərab içdiyi” təqdirdə bunun mümkün olduğunu, lakin Tanrının lütfü sayəsində onu həmişə geri çevirməyin mümkün olduğunu xəbər verir. Qardaş Xrisostom daha sonra Moldau çayı üzərindəki Neustadt monastırında 1700-cü ildə “yumşaq və təskinlik verici” şəkildə hektik xəstəliyindən vəfat etdi.

II. Şeytanla müqavilə motivi

Əgər biz bu şeytanla müqaviləni nevroz xəstəliyinin tarixi kimi nəzərdən keçirsək, diqqətimiz əvvəlcə onun səbəbləri sualına yönəlir ki, bu da əslində səbəblərlə sıx bağlıdır. Niyə insan özünü şeytana müqavilə ilə bağlayır? Dr. Faust həqiqətən də təhqiramiz şəkildə soruşur: Ey miskin şeytan, sən nə verə bilərsən? Amma o haqlı deyil, şeytan ölməz ruh qarşılığında insanın yüksək qiymətləndirdiyi bir çox şeyi təklif edir: var-dövlət, təhlükələrdən qorunma, insanlar və təbiət qüvvələri üzərində hökmranlıq, hətta sehr qabiliyyətləri və hər şeydən əvvəl: ləzzət, gözəl qadınlarla həzz. Şeytanın bu xidmətləri və ya öhdəlikləri adətən onunla bağlanan müqavilədə açıq şəkildə qeyd olunur. Bəs Kristof Haytsman üçün müqaviləsinin motivi nə olmuşdu?

Qəribədir ki, bu təbii istəklərin heç biri yoxdur. Bu barədə hər hansı bir şübhəni aradan qaldırmaq üçün rəssamın təsvir etdiyi şeytan təzahürlərinə əlavə etdiyi qısa qeydlərə nəzər salmaq kifayətdir. Məsələn, üçüncü vizionla bağlı qeyd belədir:¹²³

“Üçüncü dəfə bir buçuq ildən sonra o, bu iyrənc görkəmdə, əlində tamamilə sehr və qara sənətlə dolu bir kitabla mənə göründü….”

Lakin sonrakı bir görünüşün yazısından öyrənirik ki, şeytan ona “əvvəl xatırlanan kitabını” niyə yandırdığına görə şiddətli irad tutur və onu geri gətirməsə, parçalamaqla hədələyir.

Dördüncü təzahürdə o, ona böyük sarı bir kisə və böyük bir dukat göstərir və istədiyi qədərini hər zaman vəd edir, “amma mən heç birini qəbul etmədim” deyə rəssam fəxr edə bilər.

Başqa bir dəfə o, ondan əylənməsini, vaxtını xoş keçirməsini tələb edir. Rəssam bununla bağlı qeyd edir ki, “bu onun istəyi ilə baş verdi, amma mən üç gün davam etdirmədim və dərhal yenidən ləğv edildi”.

Şeytan ona sehr qabiliyyətləri, pul və ləzzət təklif etdikdə, bunları rədd etdiyi, hətta bunları müqavilə şərtləri kimi qəbul etmədiyi üçün, bu rəssamın şeytana özünü ona müqavilə ilə bağlayarkən əslində nə istədiyini bilmək həqiqətən vacibdir. Şeytanla əlaqə qurmaq üçün hər hansı bir motivə sahib olmalı idi.

Trophaeum da bu məsələ haqqında dəqiq məlumat verir. O, qəmli vəziyyətə düşmüşdü, işləyə bilmirdi və ya düzgün işləmək istəmirdi, mövcudluğunu qorumaq narahatlığı çəkirdi, yəni iş ləngiməsi və (əsaslı) həyat qayğısı ilə müşayiət olunan melanxolik depressiya. Görürük ki, biz həqiqətən bir xəstəlik tarixi ilə qarşı-qarşıyayıq, həmçinin bu xəstəliyin səbəbini də öyrənirik; rəssamın şeytan şəkillərinə aid qeydlərində bu səbəbi birbaşa melanxoliya adlandırır ("bu ilə əylənməli və melanxoliyanı qovmalı idim"). Bizim üç mənbəyimizdən birincisi, yəni Pottenbrunn keşişinin tövsiyə məktubu yalnız depressiya vəziyyətini qeyd edir ("dum artis suae mentumgue secuturum pusillanimis perpenderet"), lakin ikincisi, abbat Franciscusun hesabatı isə bu ruhdan düşmənin və ya əhval pozğunluğunun mənbəyini göstərə bilir, çünki burada "accepta aliquä pusillanimitate ex morte parentis" deyilir və uyğun olaraq, kompilyatorun girişində də eyni sözlərlə, yalnız ardıcıllığı dəyişdirilmiş şəkildə: ex morte parentis accepta aliquä pusillanimitate. Beləliklə, atası ölmüşdü, o, buna görə melanxoliyaya düşmüşdü, bu zaman şeytan ona yaxınlaşdı, niyə bu qədər sarsılmış və kədərli olduğunu soruşdu və ona "bütün yollarla kömək etmək və əlindən tutmaq" vədi verdi.

Deməli, biri əhval-ruhiyyə depressiyasından qurtulmaq üçün özünü şeytana müqavilə ilə bağlayır. Hər birinin, belə bir vəziyyətin əzablarını özündə hiss edə bilən və üstəlik, tibbi sənətin bu xəstəliyi yüngülləşdirməkdə nə qədər az bacarığı olduğunu bilən şəxsin hökmünə görə, əlbəttə, əla bir motivdir. Lakin bu nəqli buraya qədər izləmiş heç kim şeytanla bağlanan müqavilənin (daha doğrusu, birincisi mürəkkəblə, təxminən bir il sonra ikincisi qanla yazılmış, hər ikisinin guya hələ Mariazell xəzinəsində saxlandığı və Trophaeumda dərc edildiyi iki müqavilənin) mətninin necə olduğunu, yəni bu müqavilələrin mətninin necə səsləndiyini təxmin edə bilməzdi.

Bu müqavilələr bizə iki güclü təəccüb gətirir. Birincisi, onlarda əbədi səadətin girov qoyulduğu şeytanın hər hansı öhdəliyi deyil, yalnız rəssamın yerinə yetirməli olduğu şeytanın tələbi göstərilir. Bizim üçün tamamilə məntiqsiz, absurd görünür ki, bu insan canını şeytandan alacağı bir şey üçün deyil, şeytana ödəməli olduğu bir şey üçün girov qoyur. Rəssamın öhdəliyi daha da qəribə səslənir.

Birinci, qara mürəkkəblə yazılmış "Syngrapha":¹²⁴

Mən, Kristof Haytsman, bu cənabın təhkimli oğlu kimi 9 il müddətinə imza atıram. 1669-cu il.

İkinci, qanla yazılmış:

Kristof Haytsman. Mən özümü bu Satana yazıram: onun təhkimli oğlu olum; və 9 ildən sonra bədənimi və canımı ona məxsus edim.

Lakin bütün qəribəlik aradan qalxır, əgər müqavilələrin mətnini elə düzəltsək ki, orada şeytanın tələbi kimi təqdim olunan şey əslində onun öhdəliyi, yəni rəssamın tələbi olsun. Onda anlaşılmaz müqavilə düzgün məna qazanar və belə şərh oluna bilər: Şeytan, rəssama itirilmiş atanı doqquz il ərzində əvəz etməyi öhdəsinə götürür. Bu müddət bitdikdən sonra rəssam bədəni və canı ilə şeytana məxsus olur, bu cür işlərdə ümumiyyətlə belə adət idi. Müqaviləsini əsaslandıran rəssamın düşüncə tərzinin aşağıdakı kimi olduğu görünür: Atanın ölümü ilə o, əhval-ruhiyyə və iş qabiliyyətini itirmişdir; indi isə ata əvəzi alacağına ümid edərək, itirdiyini yenidən qazanmağı arzulayır.

Atasının ölümü ilə melanxoliyaya düşən bir kəs, əlbəttə, bu atanı sevmiş olmalıdır. Onda belə bir insanın sevimli atasının əvəzinə şeytanı götürmək fikrinə gəlməsi çox qəribədir.

III. Ata əvəzi olaraq şeytan

Qorxuram ki, ayıq tənqid, şeytanla bağlanan müqavilənin mənasını həmin yenidən şərh etməklə açdığımızı bizə qəbul etdirməyəcək. O, buna qarşı iki növ etiraz irəli sürəcək. Birincisi: bu yazılı müqaviləni hər iki tərəfin öhdəliklərinin yer aldığı əqd kimi qəbul etmək zəruri deyil. O, əksinə, yalnız rəssamın öhdəliyini ehtiva edir, şeytanın öhdəliyi isə onun mətnindən kənarda qalıb, sanki “nəzərdə tutulmuş” (sousentendue) kimi qalıb. Rəssam isə iki şeyə öhdəlik götürür: birincisi, doqquz il ərzində şeytanın oğlu olmağa, ikincisi isə ölümündən sonra ona tamamilə tabe olmağa. Beləliklə, nəticəmizin əsaslandırılmasından biri aradan qalxır.

İkinci etiraz deyəcək ki, “şeytanın təhkimli oğlu” olmaq ifadəsinə xüsusi əhəmiyyət vermək əsaslı deyil. Bu, adi bir ifadədir və hər kəs onu, ruhani ağalar onun necə başa düşdüyünü qəbul edə biləcəyi kimi qəbul edə bilər. Onlar müqavilələrdə vəd edilən oğulluğu öz latın dilinə tərcümə etmirlər, yalnız rəssamın Pis ruha “mancipavit” (özünü ona mülk olaraq verdi), onu öz üzərinə götürdüyünü, günahkar həyat sürməyi və Tanrını və Müqəddəs Üçlüyü inkar etməyi qəbul etdiyini deyirlər. Niyə biz bu yaxın və asan başa düşülən qəbuldan uzaqlaşmalıyıq?” Vəziyyət sadəcə belə olardı ki, kimsə melanxolik depressiyanın əzabı və çarəsizliyi içində, ən güclü müalicə bacarığını da ona aid etdiyi şeytana özünü müqavilə ilə bağlayır. Bu əhval pozğunluğunun atanın ölümündən doğması əlavə əhəmiyyət daşımır, başqa bir səbəb də ola bilərdi. Bu, güclü və ağıllı səslənir. Psixoanalizə qarşı yenidən ittiham irəli sürülür ki, o, sadə vəziyyətləri incə məntiqlə mürəkkəbləşdirir, mövcud olmayan sirrləri və problemləri orada görür və bunu, hər yerdə tapıla bilən kiçik və əhəmiyyətsiz detalləri həddindən artıq vurğulayaraq və ən geniş və qəribə nəticələrin daşıyıcılarına yüksəldərək həyata keçirir. Biz buna qarşı əbəs yerə irəli sürərdik ki, bu rədd etmə ilə çoxlu sayda təsirli analogiya aradan qalxır və bu halda göstərə biləcəyimiz incə əlaqələr qırılır. Rəqiblər deyəcəklər ki, bu analogiyalar və əlaqələr mövcud deyil, əksinə, onlar tərəfimizdən lazımsız kəskin ağılla halın içinə yeridilir.¹²⁵

Yaxşı, mən cavabımı “gəlin dürüst olaq və ya səmimi olaq” sözləri ilə başlamayacağam, çünki insan buna xüsusi bir hazırlıq etmədən həmişə qadir olmalıdır, əksinə, sadə sözlərlə təsdiq edəcəyəm ki, əgər kimsə artıq psixoanalitik təfəkkürün əsaslılığına inanmırsa, o, bu inancı rəssam Kristof Haytsmanın XVII əsrdəki halından da qazanmayacaq. Bu halı psixoanalizin etibarlılığı üçün sübut vasitəsi kimi istifadə etmək mənim niyyətim də deyil; əksinə, mən psixoanalizi etibarlı qəbul edirəm və onu rəssamın şeytani xəstəliyini aydınlaşdırmaq üçün istifadə edirəm. Buna əsaslanmağı mən ümumiyyətlə nevrozların mahiyyəti haqqında tədqiqatlarımızın uğurundan götürürəm. Bütün təvazökarlıqla demək olar ki, bu gün bizim dövr və sahə həmkarlarımızın daha kütbeyinləri belə, psixoanalizin köməyi olmadan nevrotik vəziyyətlərin başa düşülməsinin mümkün olmadığını anlamağa başlayırlar.

Oxlar yalnız Troyanı fəth edir, onlar tək Sofoklun Filoktet əsərində Odissey bunu etiraf edir.

Əgər bizim rəssamın şeytanla müqavilə bağlamasını nevrotik fantaziya kimi qəbul etmək doğrudursa, onda onun psixoanalitik qiymətləndirilməsi əlavə bəraət tələb etmir. Hətta kiçik əlamətlərin də mənası və dəyəri var, xüsusilə nevrozun yaranma şəraitində. Onları, əlbəttə, həm həddindən artıq qiymətləndirmək, həm də az qiymətləndirmək olar və onlardan istifadə dərəcəsini müəyyən etmək təmkin məsələsidir. Lakin əgər kimsə psixoanalizə və hətta şeytana belə inanmırsa, rəssamın işi ilə nə edəcəyi ona buraxılmalıdır, istər onun izahını öz vasitələri ilə rədd edə bilsin, istər də onda izah tələb edən heç nə tapmasın.

Beləliklə, biz fərzimizə qayıdırıq ki, bizim rəssamın özünü müqavilə ilə bağladığı şeytan, ona birbaşa ata əvəzidir. Onun ona ilk dəfə göründüyü forma da buna uyğundur: qəhvəyi dolu saqqallı, qırmızı plaşlı, qara papaqlı, sağ əlini çubuğa dayamış, yanında qara iti olan hörmətli yaşlı vətəndaş kimi (Şəkil 1). Sonralar onun görünüşü daha da dəhşətli, demək olar ki, mifoloji olur: buynuzlar, qartal pəncələri, yarasa qanadları onun atributları kimi istifadə olunur. Sonda o, kilsədə uçan əjdaha kimi görünür. Onun fiziki quruluşunun müəyyən bir detalına sonralar qayıtmalı olacağıq.

Sevildiyi atasının əvəzinə şeytanın seçilməsi həqiqətən təəccüblü gəlir, lakin yalnız bundan ilk dəfə eşitdiyimiz zaman, çünki təəccübü azalda biləcək bir çox şeyi bilirik. Əvvəlcə, Tanrının ata əvəzi olduğunu və ya daha doğrusu: yüksəldilmiş ata olduğunu və ya başqa cür: uşaqlıqda gördüyü və yaşadığı atanın təsviri olduğunu bilirik, fərd öz uşaqlığında və insan nəslinin qədim keçmişində ilkin ordanın atası kimi. Sonralar fərd atasını başqa cür və daha əhəmiyyətsiz görürdü, lakin uşaqlıq təsəvvürü saxlanıldı və ilkin atanın miras qalmış xatirə izi ilə birləşərək fərdin Tanrı təsəvvürünə çevrildi. Analizin üzə çıxardığı fərdin gizli tarixindən də bilirik ki, bu ata ilə münasibət bəlkə də əvvəldən ambivalent idi, hər halda tezliklə belə oldu, yəni o, bir-birinə zidd olan iki hiss təhrikini əhatə edirdi, yalnız mehriban itaətkar deyil, həm də düşmənçilik dolu inadkar təhriki. Eyni ambivalentlik bizim anlayışımıza görə insan nəslinin Tanrısı ilə münasibətini də idarə edir. Ata həsrəti bir tərəfdən, təşviş və oğul inadkarlığı digər tərəfdən olan bitməmiş ziddiyyətdən dinlərin vacib xarakterlərini və həlledici talelərini izah etmişik.¹²⁶

Pis cin haqqında bilirik ki, o, Tanrının rəqibi kimi düşünülür, lakin yenə də onun təbiətinə çox yaxındır. Onun tarixi, əlbəttə, Tanrınınki qədər yaxşı araşdırılmayıb, bütün dinlər pis ruhu, Tanrının düşmənini qəbul etməyib, onun fərd həyatındakı nümunəsi əvvəlcə qaranlıqda qalır. Lakin bir şey aydındır: yeni tanrılar onları sıxışdırdıqda, tanrılar pis cinlərə çevrilə bilər. Bir xalq başqa bir xalq tərəfindən məğlub edildikdə, məğlub olanların devrilmiş tanrıları çox vaxt qalib xalq üçün cinlərə çevrilir. Xristian inancının pis cini, orta əsrlərin Şeytanı, xristian mifologiyasına görə özü düşmüş bir mələk və tanrıya bənzər təbiətə malik idi. Tanrı və şeytanın əslində eyni olduğunu, sonradan əks xüsusiyyətlərə malik iki fiqura bölünmüş tək bir obraz olduğunu təxmin etmək üçün çox analitik kəskin zəkaya ehtiyac yoxdur. Dinlərin ilkin dövrlərində Tanrının özü hələ sonradan onun əks fiqurunda birləşdirilmiş bütün dəhşətli cizgiləri daşıyırdı.

Bu, bizə yaxşı məlum olan, əks mənalı — ambivalent — məzmuna malik təsəvvürün kəskin ziddiyyət təşkil edən iki zidd tərəfə bölünmə prosesidir. Tanrının ilkin təbiətindəki ziddiyyətlər isə ambivalensiyanın əksidir, şəxsin öz şəxsi atası ilə münasibətinə hakim olan ambivalensiyanın əksidir. Əgər mehriban və ədalətli Tanrı ata əvəzidirsə, ona nifrət edən, ondan qorxan və ondan şikayətlənən düşmən münasibətinin də Şeytanın yaradılışında ifadə olunduğuna təəccüblənmək lazım deyil. Beləliklə, ata həm Tanrının, həm də Şeytanın fərdi ilkin obrazı olardı. Lakin dinlər, ilkin atanın qeyri-məhdud pis bir varlıq olduğu, Tanrıya bənzəməkdən çox Şeytana bənzədiyi həqiqətinin silinməz təsiri altında qalacaqdı.¹²⁷,¹²⁸

Əlbəttə, fərdin ruh həyatında atanın şeytani qavranışının izini göstərmək o qədər də asan deyil. Oğlan uşağı əyri-üyrü üzlər və karikaturalar çəkdiyi zaman, onlarda atanı alçaltdığını sübut etmək mümkün olur və hər iki cins gecələr quldurlardan və oğrulardan qorxduqda, onların atanın parçalanmış hissələri kimi tanınması çətinlik yaratmır. Uşaqların heyvan fobiyalarında ortaya çıxan heyvanlar da çox vaxt ilkin dövrdəki totem heyvanı kimi ata əvəzidir. Lakin on yeddinci əsr nevrozlu rəssamımızda olduğu qədər aydın şəkildə, Şeytanın atanın bir surəti olduğu və onun əvəzinə keçə biləcəyi eşidilmir. Buna görə də bu işin əvvəlində gözləntimi bildirmişdim ki, belə bir demonoloji xəstəlik tarixi bizə saf metal kimi göstərəcək ki, sonrakı, artıq xurafatçı olmayan, lakin əvəzində hipoxondrik dövrün nevrozlarında analitik əməklə fikir və simptomlar filizindən zəhmətlə çıxarılmalı olan şeyi.¹²⁹,¹³⁰

Rəssamımızın xəstəliyinin təhlilinə daha dərin nüfuz etdikdə ehtimal ki, daha güclü inanc əldə edəcəyik. Bir adamın atasının ölümü ilə melanxolik depressiya və iş ləngiməsi qazanması qeyri-adi deyil. Biz bundan belə nəticə çıxarırıq ki, o, bu ata ilə xüsusi güclü sevgi ilə bağlı idi və ağır melanxoliyanın nə qədər tez-tez yasın nevrotik forması kimi ortaya çıxdığını xatırlayırıq. Burada bizdə əlbəttə haqq var, lakin bundan irəli gedərək, bu münasibətin sadəcə məhəbbət olduğunu nəticə çıxardıqda, haqlı deyilik. Əksinə, ataya olan münasibət ambivalensiya işarəsi altında nə qədər çox olarsa, ata itkisindən sonra yas bir o qədər tez melanxoliyaya çevriləcək. Bu ambivalensiyanın vurğulanması, rəssamın şeytan nevrozunda ifadə olunduğu kimi, atanın alçaldılmasının mümkünlüyünə bizi hazırlayır. Əgər biz Chr. Haytsman haqqında, təhlilimizə tabe olan xəstə haqqında bildiyimiz qədər çox şey öyrənə bilsəydik, bu ambivalensiyanı inkişaf etdirmək, ona atadan qorxmaq və ondan nifrət etmək üçün nə vaxt və hansı münasibətlərlə əsas tapdığını xatırlatmaq, xüsusilə də oğul-ata münasibətinin təbii köklərində yerləşən ataya nifrətin tipik motivlərinə əlavə olunmuş təsadüfi anları üzə çıxarmaq asan olardı. Bəlkə də iş ləngiməsinin xüsusi izahı tapılardı. Atanın oğlunun rəssam olmaq istəyinə qarşı çıxmış olması mümkündür; oğlunun atanın ölümündən sonra sənətini icra etmək qabiliyyətsizliyi, bir tərəfdən məlum olan "sonradan gələn itaətin" ifadəsi olardı, digər tərəfdən, oğlunu özünü qorumaqdan aciz edən bu vəziyyət, həyat qayğısından qoruyan himayəçi kimi ataya olan həsrəti artırmalı idi. Sonradan gələn itaət kimi, o, həm də peşmançılığın ifadəsi və uğurlu özünə cəza olardı.

Əgər insan şeytanın ata əvəzi kimi bu ideyasından mədəniyyət tarixi baxımından istifadə etməyə cəsarət edərsə, Orta əsrlərin cadı məhkəmələrinə də yeni işıqda baxmaq olar.

Belə bir təhlili Chr. Haytsman († 1700) ilə apara bilmədiyimiz üçün, onun xəstəlik tarixindəki, mənfi ata münasibətinə tipik səbəblərə işarə edə bilən xüsusiyyətləri vurğulamaqla məhdudlaşmalıyıq. Onlar azdır, çox nəzərə çarpmır, lakin olduqca maraqlıdır.

Əvvəlcə doqquz rəqəminin rolu. Şər ilə müqavilə doqquz illiyə bağlanır. Pottenbrunn keşişinin əlbəttə şübhə doğurmayan məlumatı bunun haqqında açıq danışır: pro novem annis Syngraphen scriptam tradidit. Bu, 1677-ci il sentyabrın 1-i tarixli tövsiyə məktubu, müddətin bir neçə gündən sonra başa çatacağını da bildirir: quorum et finis 24 mensis hujus futurus appropinquat. Deməli, müqavilə 1668-ci il sentyabrın 24-də bağlanmışdı. Hətta bu hesabatda doqquz rəqəminin başqa bir istifadəsi də var. Nonies — doqquz dəfə — rəssam, Şərə təslim olmazdan əvvəl, onun vəsvəsələrinə müqavimət göstərdiyini iddia edir. Bu detal sonrakı hesabatlarda artıq qeyd edilmir; "Post annos novem" abbatın şəhadətnaməsində də belə deyilir və "ad novem annos", kompilyator öz çıxarışında təkrarlayır, bu da göstərir ki, bu rəqəm əhəmiyyətsiz sayılmamışdır.¹³¹

Doqquz rəqəmi bizə nevroz fantaziyalarından yaxşı məlumdur. Bu, hamiləlik aylarının sayıdır və harada rast gəlinirsə, diqqətimizi hamiləlik fantaziyasına yönəldir. Bizim rəssamda söhbət doqquz ildən gedir, doqquz aydan deyil, və doqquz rəqəmi, deyəcəklər, başqa hallarda da mənalı bir rəqəmdir. Lakin kim bilir, bəlkə də doqquz rəqəmi müqəddəsliyinin böyük hissəsini hamiləlikdəki roluna borcludur; və doqquz aydan doqquz ilə çevrilməsi bizi çaşdırmamalıdır. Yuxudan bilirik ki, "şüursuz zehni fəaliyyət" rəqəmlərlə necə davranır. Məsələn, yuxuda beş rəqəmi ilə qarşılaşsaq, bu hər dəfə həyatdakı əhəmiyyətli bir beşə aid olur, lakin reallıqda bu, beş yaş fərqi və ya beş nəfərlik bir yığıncaq idi, yuxuda isə beş banknot və ya beş meyvə parçası kimi görünür. Yəni rəqəm saxlanılır, lakin onun məxrəci sıxlaşdırma və yerdəyişmə tələblərinə görə istənilən şəkildə dəyişdirilir. Beləliklə, yuxuda doqquz il reallıqda doqquz aya çox asanlıqla uyğun gələ bilər. Həmçinin yuxu işi həyatdakı rəqəmlərlə başqa cür də oynayır, sıfırlara suveren laqeydliklə əhəmiyyət verməyərək, onları rəqəm kimi belə qəbul etmir. Yuxuda beş dollar reallıqda əlli, beş yüz, beş min dolları təmsil edə bilər.

Rəssamın Şeytanla münasibətlərindəki başqa bir detal da bizi eyni zamanda cinsəlliyə işarə edir. İlk dəfə, artıq qeyd edildiyi kimi, Şəri hörmətli bir vətəndaş obrazında görür. Amma artıq növbəti dəfə çılpaq, eybəcər və iki cüt qadın döşü var. Döşlər, bəzən sadə, bəzən çoxlu sayda mövcud olan, sonrakı heç bir görünüşdə çatışmır. Yalnız birində Şeytan döşlərdən əlavə, ilanla bitən böyük bir penis göstərir. Böyük, sallanan döşlərlə qadın cinsi xarakterinin vurğulanması (qadın cinsiyyət orqanına heç bir işarə tapılmır) bizə Şeytanın bizim rəssam üçün ata əvəzi olduğunu fərz etdiyimizə qarşı diqqət çəkən bir ziddiyyət kimi görünməlidir. Şeytanın belə təsviri özlüyündə də qeyri-adi haldır. Şeytan növ anlayışı olduqda, yəni şeytanlar çoxluqda göründükdə, qadın şeytanların təsviri heç də təəccüblü deyil, lakin böyük şəxsiyyət olan, cəhənnəmin ağası və Tanrının düşməni olan tək Şeytanın kişidən başqa cür, daha doğrusu, həddindən artıq kişi kimi — buynuzlu, quyruqlu və böyük penis-ilanlı — təsvir edilməsi mənə elə gəlir ki, rast gəlinmir.

Bu iki kiçik əlamətdən atasına münasibətinin mənfi hissəsini şərtləndirən tipik anı təxmin etmək olar. Onun qarşı durduğu şey, atasına qarşı qadın münasibətidir ki, bu da fantaziyada ona bir uşaq doğmaq (doqquz il) fikri ilə zirvəyə çatır. Biz bu müqaviməti analizlərimizdən yaxşı bilirik, burada o, transferdə çox qəribə formalar alır və bizə çox iş açır. İtirilmiş ataya yas tutmaqla, ona olan həsrətin artması ilə bizim rəssamda uzun müddət əvvəl sıxışdırılmış hamiləlik fantaziyası da yenidən aktivləşir, ona qarşı o, nevroz və atanı alçaltma yolu ilə müdafiə olunmalıdır.

Niyə şeytana çevrilmiş ata qadının fiziki əlamətini özündə daşıyır? Bu xüsusiyyət əvvəlcə çətin şərh olunur, lakin tezliklə onun üçün bir-biri ilə rəqabət aparan, amma bir-birini istisna etməyən iki izah tapılır. Ataya qarşı qadın münasibəti, oğlan atasının sevgisi uğrunda qadınla rəqabətin özünün kişilik cinsiyyət orqanından imtina etməyi, yəni kastrasiyanı şərt qoyduğunu başa düşən kimi sıxışdırılmaya məruz qaldı. Qadın münasibətinin rədd edilməsi beləliklə kastrasiyaya qarşı müqavimətin nəticəsidir, o, müntəzəm olaraq özünün ən güclü ifadəsini əks fantaziyada, yəni atanı özü kastrasiya etmək, onu qadına çevirmək fikrində tapır. Şeytanın döşləri beləliklə öz qadınlığının ata əvəzinə proyeksiyasına uyğun gəlir. Şeytan bədəninin bu quruluşunun digər izahı artıq düşmənçilik deyil, mehribanlıq mənası daşıyır; bu təsvirdə anadan gələn uşaq mehribanlığının ataya keçirilməsinin əlamətini görür və beləliklə, güclü, əvvəlki ana fiksasiyasına işarə edir ki, bu da öz növbəsində ataya qarşı düşmənçiliyin bir hissəsinə cavabdehdir. Böyük döşlər ananın müsbət cinsi əlamətidir, hətta qadının mənfi xüsusiyyəti, penis çatışmazlığı uşağa hələ məlum olmayan bir dövrdə də.

Kastrasiyanı qəbul etməyə qarşı çıxma rəssamımıza ata həsrətini həll etməyi qeyri-mümkün edirsə, onun kömək və xilas üçün ananın obrazına üz tutması son dərəcə başa düşüləndir. Buna görə də o, yalnız Mariazelldəki Müqəddəs Tanrı Anasının onu şeytanla müqavilədən azad edə biləcəyini bildirir və ananın doğum günündə (8 sentyabr) azadlığını geri alır. Müqavilənin bağlandığı gün, 24 sentyabr, oxşar şəkildə seçilmiş gün olub-olmadığını isə, əlbəttə, heç vaxt öyrənməyəcəyik.

Uşağın ruhi həyatından alınan psixoanalitik tədqiqat nəticələrinin heç biri normal yetkinə ataya qarşı qadın münasibəti və ondan irəli gələn oğlanın hamiləlik fantaziyası qədər iyrənc və inanılmaz gəlmir. Biz bu barədə yalnız Saksoniya senat sədri Daniel Paul Şreber öz psixotik xəstəliyinin və geniş miqyaslı sağalmasının tarixini açıqlayandan bəri narahatlıqsız və üzr istəmək ehtiyacı olmadan danışa bilirik. Bu qiymətsiz nəşrdən öyrənirik ki, cənab senat sədri təxminən həyatının əllinci ilində qəti əmin olmuşdu ki, Tanrı — ki, o, yeri gəlmişkən, atasının, layiqli həkim Dr. Şreberin aydın cizgilərini daşıyır — onu kişilikdən məhrum etmək, qadın kimi istifadə etmək və ondan Şreber ruhunda yeni insanlar yaratmaq qərarına gəlib. (Özü evliliyində övladsız qalmışdı.) Ona son dərəcə ədalətsiz və “dünya nizamına zidd” görünən bu Tanrı niyyətinə qarşı çıxdığından o, paranoya əlamətləri ilə xəstələndi, lakin illər ərzində bu, cüzi qalıq istisna olmaqla geri çəkildi. Öz xəstəlik tarixçəsinin zəkalı müəllifi, orada tipik patogen amili aşkar etdiyini yəqin ki, təxmin edə bilməzdi.¹³²,¹³³

Kastrasiyaya qarşı bu müqaviməti, yaxud qadın münasibətini Alf. Adler öz üzvi əlaqələrindən qopardı, onu hakimiyyətə can atma ilə səthi və ya yanlış əlaqələrə gətirdi və "kişi etirazı" kimi müstəqil şəkildə təqdim etdi. Nevroz həmişə yalnız iki meyl arasındakı münaqişədən yarana bildiyi üçün, "bütün" nevrozların səbəbini kişi etirazında görmək, qarşı etiraz edilən qadın münasibətində görmək qədər haqlıdır. Doğrudur ki, bu kişi etirazı xarakterin formalaşmasında müntəzəm rol oynayır, bəzi tiplərdə çox böyük rol oynayır və biz nevrotik kişilərin təhlili zamanı kəskin müqavimət kimi qarşımıza çıxır. Psixoanaliz kişi etirazını kastrasiya kompleksinin kontekstində qiymətləndirir, lakin onun nevrozlarda bütün gücünü və ya hər yerdə olmasını müdafiə edə bilməz. Bütün aşkar reaksiyalarda və xarakter cizgilərində kişi etirazının ən qabarıq halı, mənim müalicəmə müraciət edən xəstə, kişi və qadın münasibəti arasındakı həll olunmamış münaqişənin (kastrasiya qorxusu və kastrasiya həzzi) aydın ifadəsini tapdığı obsessiyalarla müşayiət olunan məcburiyyət nevrozuna görə müalicəyə ehtiyac duymuşdu. Bundan əlavə, xəstə mazoxist fantaziyalar inkişaf etdirmişdi, bunlar tamamilə kastrasiyanı qəbul etmək istəyinə qayıdırdı və özü bu fantaziyalardan pervers vəziyyətlərdə real doyuma keçmişdi. Onun vəziyyətinin bütün mahiyyəti — Adlerin nəzəriyyəsinin ümumiyyətlə olduğu kimi — erkən uşaqlıq sevgi fiksasiyalarının sıxışdırılmasına və inkarına əsaslanırdı.

Senat sədri Şreber kastrasiyaya qarşı müqavimətdən əl çəkməyə və Tanrının ona nəzərdə tutduğu qadın roluna boyun əyməyə qərar verəndə sağaldı. Sonra aydın və sakit oldu, müalicəxanadan buraxılmasına özü nail ola bildi və gündə bir neçə saatını öz qadınlığının qayğısına həsr etməsi istisna olmaqla, normal həyat sürdü; bu qadınlığın Tanrı tərəfindən müəyyən edilmiş məqsədə doğru yavaş-yavaş irəlilədiyinə əmin idi.

IV. İki müqavilə

Rəssamımızın tarixçəsində diqqətəlayiq bir detal, onun şeytana iki müxtəlif müqavilə vermiş olması barədə qeyddir.

Birincisi, qara mürəkkəblə yazılmış, belə səslənirdi:

“Mən, Chr. H., özümü bu cənabın 9 illik təhkimli oğlu olmaq üçün imzalayıram.”

İkincisi, qanla yazılmış, belədir:

“Ch. H. Mən özümü bu Şeytana yazıram: onun təhkimli oğlu olum və 9 ildən sonra bədənimi və canımı ona məxsus edim.”

Deyilənə görə, hər ikisi Trophaeumun yazıldığı vaxt Mariazell arxivində orijinalda mövcud olub, hər ikisi eyni 1669-cu il tarixini daşıyır.

Mən bu iki müqaviləni artıq bir neçə dəfə qeyd etmişəm və indi onlarla daha ətraflı məşğul olmağa girişirəm, baxmayaraq ki, məhz burada xırdalıqları həddindən artıq qiymətləndirmək təhlükəsi xüsusilə qorxulu görünür. Birinin özünü şeytana iki dəfə müqavilə ilə bağlaması, belə ki, birinci yazı ikincisi ilə əvəz olunur, lakin öz qüvvəsini itirmir, qeyri-adi haldır. Bəlkə şeytan mövzusu ilə daha yaxşı tanış olan başqalarını bu, az təəccübləndirir. Mən burada yalnız halımızın xüsusi bir özünəməxsusluğunu görə bildim və hesabatların məhz bu nöqtədə bir-biri ilə uyğun gəlmədiyini görəndə şübhələndim. Bu ziddiyyətlərin izlənməsi bizi gözlənilməz şəkildə xəstəlik tarixçəsinin daha dərin başa düşülməsinə aparacaq.

Pottenbrunn keşişinin tövsiyə məktubu ən sadə və aydın münasibətləri göstərir. Orada yalnız bir müqavilədən söhbət gedir ki, rəssam onu doqquz il əvvəl qanla tərtib etmişdi və o, indi yaxın günlərdə, sentyabrın 24-də vaxtı çatır; deməli, o, 1668-ci il sentyabrın 24-də verilmiş olardı; təəssüf ki, əmin şəkildə çıxarıla bilən bu il rəqəmi açıq adı çəkilmir.

Abbat Franciscusun şəhadətnaməsi — bildiyimiz kimi, bir neçə gün sonra (12 sentyabr 1677) tarixlənib — artıq daha mürəkkəb vəziyyəti qeyd edir. Güman etmək olar ki, rəssam bu arada daha dəqiq məlumat vermişdi. Bu şəhadətnamədə nəql olunur ki, rəssam iki müqavilə vermişdi: birini 1668-ci ildə (tövsiyə məktubuna görə də belə olmalı idi) qara mürəkkəblə, digərini isə sequenti anno 1669 qanla yazmışdı. Məryəmin Doğumu günü geri aldığı müqavilə qanla yazılmış, yəni sonrakı, 1669-da verilmiş müqavilə idi. Bu, abbatın şəhadətnaməsindən görünmür, çünki orada sonra sadəcə schedam redderet və schedam sibi porrigentem conspexisset deyilir, sanki söhbət yalnız bir sənəddən gedə bilərdi. Lakin bu, hekayənin sonrakı gedişindən, eləcə də Trophaeumun rəngli titul vərəqindən çıxır: orada şeytani əjdahanın tutduğu vərəqdə qırmızı yazı aydın görünür. Sonrakı gedişat, artıq qeyd edildiyi kimi, belədir: rəssam Vyanada Şərin yeni vəsvəsələrini yaşadıqdan sonra 1678-ci ilin mayında Mariazellə qayıdır və xahiş edir ki, müqəddəs Ananın yeni bir lütf aktı ilə bu birinci, mürəkkəblə yazılmış sənəd də ona qaytarılsın. Bunun hansı yolla baş verdiyi bu dəfə ilk dəfəki qədər ətraflı təsvir edilmir. Yalnız qua iuxta votum reddita deyilir və başqa bir yerdə kompilyator nəql edir ki, məhz bu müqavilə “yumaq edilmiş və dörd hissəyə cırılmış” halda 1678-ci il mayın 9-da axşam saat doqquzda şeytan tərəfindən rəssama atılmışdı.

Müqavilələrin hər ikisi eyni tarixi daşıyır: 1669-cu il.

Bu ziddiyyət ya heç nə ifadə etmir, ya da aşağıdakı izə aparır:

Əgər abbatın daha ətraflı olan təqdimatından çıxış etsək, müxtəlif çətinliklər ortaya çıxır. Chr. H. Pottenbrunn keşişinə etiraf edəndə ki, şeytan bəlasındadır və müddət tezliklə bitir, o (1677-ci ildə) yalnız 1668-ci ildə verilmiş müqaviləni, yəni birinci, qara müqaviləni nəzərdə tuta bilərdi (tövsiyə məktubunda isə yalnız bu müqavilənin adı çəkilir və o, qanlı müqavilə kimi göstərilir). Bir neçə gün sonra Mariazelldə isə o, yalnız hələ vaxtı çatmamış sonrakı, qanlı müqaviləni (1669–1677) geri almağa çalışır, birincini isə vaxtı keçməyə buraxır. Bu ilk müqavilə yalnız 1678-ci ildə, yəni onuncu ildə geri istənilir. Bundan başqa, niyə hər iki müqavilə eyni 1669-cu ildən tarixlənib, halbuki onlardan biri açıq şəkildə “anno subsequenti”-yə aid edilib?

Kompilyator bu çətinlikləri hiss etmiş olmalıdır, çünki onları aradan qaldırmağa cəhd edir. Girişində o, abbatın təqdimatına qoşulur, lakin bir məqamda onu dəyişdirir. Deyir ki, rəssam 1669-cu ildə özünü şeytana mürəkkəblə, “deinde vero” — sonra isə qanla bağlayıb. Beləliklə, o, hər iki hesabatın bir müqavilənin 1668-ci ilə düşdüyünü bildirən açıq göstərişini nəzərə almır və abbatın şəhadətnaməsindəki iki müqavilə arasında ilin dəyişdiyi barədəki qeydi də diqqətdən kənarda qoyur, ki, şeytanın qaytardığı hər iki sənədin tarixləndirilməsi ilə uyğunluğu saxlasın.

Abbatın şəhadətnaməsində “sequenti vero anno 1669” sözlərindən sonra mötərizəyə alınmış bir yer var və o, belə səslənir: sumitur hic alter annus pro nondum completo uti saepe in loquendo fieri solet, nam eundum annum indicant Syngraphae quarum atramento scripta ante praesentem attestationem nondum habita fuit. Bu yer kompilyatorun şübhəsiz əlavəsidir, çünki yalnız bir müqavilə görmüş abbat hər ikisinin eyni tarixi daşıdığını təsdiq edə bilməz. Mötərizələr vasitəsilə də onun şəhadətə yad əlavə olduğu bildirilmək istənilib. Onun tərkibi kompilyatorun mövcud ziddiyyətləri barışdırmaq üçün etdiyi başqa bir cəhddir. O hesab edir ki, birinci müqavilənin 1668-ci ildə verilməsi doğrudur, lakin il artıq irəliləmiş olduğundan (sentyabr), rəssam onu bir il irəli tarixləndirib ki, hər iki müqavilə eyni il rəqəmini göstərə bilsin. Onun şifahi danışıqda da tez-tez belə edildiyinə istinadı bütün bu izah cəhdini “puç bəhanə” kimi məhkum edir.

İndi bilmirəm ki, təqdimatım oxucuda hər hansı təsir buraxdımı və onu bu xırdalıqlara maraq göstərməyə vadar etdimi. Mən düzgün vəziyyəti şübhəsiz şəkildə müəyyən etməyin mümkünsüzlüyünü gördüm, lakin bu qarışıq məsələni öyrənərkən bir fərziyyəyə gəldim ki, onun üstünlüyü ən təbii gedişi qəbul etməsidir, baxmayaraq ki, yazılı şəhadətlər də ona tam uyğun gəlmir.

Mən belə düşünürəm: rəssam Mariazellə ilk dəfə gələndə yalnız qanla yazılmış, tezliklə vaxtı çatacaq, yəni 1668-ci il sentyabrında verilmiş bir müqavilədən danışırdı, tamamilə keşişin tövsiyə məktubunda bildirildiyi kimi. Mariazelldə o, bu qanlı müqaviləni elə şeytanın müqəddəs Ananın məcburiyyəti altında ona qaytardığı müqavilə kimi təqdim etdi. Sonra nə baş verdiyini bilirik. Rəssam çox keçmədən lütf yerini tərk edib Vyanaya getdi və orada oktyabrın ortalarına qədər özünü azad hiss etdi. Lakin sonra şər ruhun işi kimi gördüyü əzablar və görüntülər yenidən başladı. O, yenidən xilasa möhtac olduğunu hiss etdi, lakin müqəddəs kapellada ovsunun niyə ona daimi xilas gətirmədiyini izah etmək çətinliyi ilə üzləşdi. Sağalmamış residivist kimi o, Mariazelldə yəqin xoş qarşılanmazdı. Bu çıxılmaz vəziyyətdə o, daha əvvəlki, birinci müqavilə uydurdu, ancaq o, mürəkkəblə yazılmış olmalı idi ki, sonrakı, qanlı müqavilədən geridə qalması inandırıcı görünsün. Mariazellə qayıdandan sonra bu guya birinci müqavilənin də ona qaytarılmasına nail oldu. Bundan sonra o, Şərdən rahatlıq tapdı, lakin eyni zamanda bu nevrozun arxa planına bizi yönəldəcək başqa bir şey də etdi.

Rəsmləri o, əlbəttə, yalnız Mariazelldə ikinci qalışı zamanı çəkib; vahid kompozisiyalı titul vərəqi hər iki müqavilə səhnəsinin təsvirini ehtiva edir. Yeni məlumatlarını köhnələrlə uyğunlaşdırmağa çalışarkən o, çətinliyə düşmüş ola bilər. Onun üçün əlverişsiz idi ki, o, yalnız daha əvvəlki müqavilə əlavə uydura bilirdi, sonrakı müqavilə yox. Beləliklə, bir müqaviləni, qanlı olanı çox tez (səkkizinci ildə), digərini, qaranı isə çox gec (onuncu ildə) ödəmiş olması kimi bacarıqsız nəticədən yaxa qurtara bilmədi. İkiqat redaktəsinin ələ verən əlaməti olaraq başına belə gəldi ki, müqavilələrin tarixində yanıldı və əvvəlkini də 1669-cu ilə qoydu. Bu səhv istəmədən edilən səmimiyyət mənasını daşıyır; o, bizə təxmin etməyə imkan verir ki, guya əvvəlki müqavilə daha sonrakı vaxtda düzəldilib. Materialı şübhəsiz 1714-dən tez, bəlkə də ancaq 1729-da işləməyə götürən kompilyator az əhəmiyyətli olmayan ziddiyyətləri bacardığı qədər aradan qaldırmağa çalışmalı idi. Ona təqdim olunan hər iki müqavilə 1669-a işarə etdiyindən o, abbatın şəhadətnaməsinə əlavə etdiyi bəhanə ilə özünə kömək etdi.

Asanlıqla görmək olar ki, başqa cəhətdən cəlbedici olan bu konstruksiyanın zəifliyi nədədir. Qara və qanlı iki müqavilənin göstərilməsi artıq abbat Franciscusun şəhadətnaməsində tapılır. Deməli, mənim seçimim var: ya kompilyatorun öz əlavəsinə sıx bağlı olaraq bu şəhadətnamədə də nəyisə dəyişdiyini güman etmək, ya da etiraf etmək ki, çaşqınlığı həll edə bilmirəm.¹³⁴

Rəssamın syngraphae-ni hazırlayarkən etdiyi “yazı səhvi” (Verschreiben), məni izah cəhdinə məcbur edən səhv, mənə onun müqavilələrindən (Verschreibungen) özlərindən heç də az maraqlı görünmür.

Bütün müzakirə oxuculara çoxdan artıq və onda işlənən detallar çox əhəmiyyətsiz görünmüş olmalıdır. Lakin məsələ müəyyən istiqamətdə izlənəndə yeni maraq qazanır.

Mən indicə rəssam haqqında dedim ki, o, xəstəliyinin gedişindən xoşagəlməz sürprizə düşərək, Mariazelldəki ruhani cənablara qarşı mövqeyini qoruya bilmək üçün daha əvvəlki müqaviləni (mürəkkəblə yazılanı) uydurub. İndi mən psixoanalizə inanan, lakin şeytana inanmayan oxucular üçün yazıram və onlar mənə irad tuta bilərlər ki, bu zavallı rəssamı — tövsiyə məktubu onu hunc miserum adlandırır — belə bir ittiham etmək mənasızdır. Qanlı müqavilə də guya əvvəlki mürəkkəbli müqavilə kimi tam fantaziya idi. Əslində ona heç bir şeytan görünməmişdi, şeytanla bütün müqavilə yalnız onun fantaziyasında mövcud idi. Bunu başa düşürəm; dəyişmiş şərait tələb edirmiş kimi göründükdə, bu zavallıdan ilkin fantaziyasını yenisi ilə tamamlamaq hüququnu əlindən almaq olmaz.

Lakin burada da davam var. Hər iki müqavilə şeytan görüntüləri kimi fantaziya deyil; onlar sənədlər idi və köçürənin təminatına, eləcə də sonrakı abbat Kilianın şəhadətinə görə Mariazell arxivində hamının görə və tuta biləcəyi şəkildə saxlanılırdı. Beləliklə, burada dilemma ilə üz-üzəyik. Ya qəbul etməliyik ki, rəssam guya ilahi lütflə ona qaytarılmış hər iki schedae-ni özü onlara ehtiyac duyduğu vaxt düzəldib, ya da Mariazell və Sankt Lambert ruhani cənablarının bütün təntənəli təminatlarına, şahidlərin əlavə edilmiş möhürlərlə təsdiqlərinə və s. baxmayaraq, onlara inamı rədd etməliyik. Etiraf edirəm ki, ruhani cənablardan şübhələnmək mənə asan gəlmir. Doğrudur, mən güman etməyə meylliyəm ki, kompilyator uyğunluq maraqları naminə birinci abbatın şəhadətnaməsində bəzi şeyləri təhrif edib, lakin bu “ikinci dərəcəli işləmə” müasir və dünyəvi tarixçilərin də oxşar əməllərindən çox da kənara çıxmır və hər halda yaxşı niyyətlə baş verib. Başqa istiqamətdə ruhani cənablar etibarımıza əsaslı hüquq qazanıblar. Mən artıq demişdim ki, sağalmanın natamamlığı və vəsvəsələrin davam etməsi haqqında xəbərləri gizlətməkdən heç nə onları saxlaya bilməzdi və bir qədər həyəcanla gözləmək olan kapelladakı ovsun səhnəsinin təsviri də ayıq və inandırıcı alınıb. Beləliklə, rəssamı günahlandırmaqdan başqa yol qalmır. Qırmızı müqaviləni o, tövbə duası üçün kapellaya gedəndə yəqin ki, yanında aparmışdı və sonra cinlə görüşündən ruhani köməkçilərin yanına qayıdanda onu çıxardı. Üstəlik, sonradan arxivdə saxlanılan eyni vərəq olmaya da bilər, bizim konstruksiyamıza görə o, 1668-ci il rəqəmini (ovsundan doqquz il əvvəl) daşıya bilərdi.

V. Nevrozun davamı

Lakin bu, nevroz yox, aldatma olardı, rəssam isə xəstə cinlənmiş yox, simulyant və saxtakar! Yaxşı, nevroz ilə simulyasiya arasındakı keçidlərin axıcı olduğu məlumdur. Mən heç bir çətinlik də görmürəm ki, qəbul edim ki, rəssam bu vərəqi, sonrakılar kimi, öz görüntülərinə bərabər tutulmalı xüsusi bir vəziyyətdə yazıb özü ilə götürüb. Əgər o, şeytanla müqavilə və xilas fantaziyasını həyata keçirmək istəyirdisə, başqa heç nə edə bilməzdi.

Əksinə, Vyanadan gələn gündəlik həqiqət möhürünü daşıyır; o, onu Mariazelldə ikinci qalışı zamanı ruhanilərə təhvil vermişdi. O, əlbəttə, nevrozun əsaslandırılmasına, yaxud daha doğrusu, ondan istifadəyə dərin nəzər salmağa imkan verir.

Qeydlər onun uğurlu ovsunundan növbəti ilin, 1678-ci ilin 13 yanvarına qədər davam edir. Oktyabrın 11-nə qədər ona Vyanada, evli bacısının yanında yaşayarkən olduqca yaxşı idi, lakin sonra görüntülər və qıcolmalar, huşsuzluq və ağrılı hisslərlə yeni vəziyyətlər başladı ki, bunlar da nəhayət onun 1678-ci ilin mayında Mariazellə qayıtmasına gətirib çıxardı.

Yeni əzab tarixçəsi üç mərhələyə bölünür. Əvvəlcə vəsvəsə gözəl geyinmiş bir cavalier qiyafətində özünü göstərir; o, onu müqəddəs Rozari qardaşlığına qəbulunu təsdiq edən vərəqi atmağa razı salmaq istəyir. O müqavimət göstərdiyindən eyni görüntü ertəsi gün təkrarlandı, ancaq bu dəfə zadəgan cənabların gözəl xanımlarla rəqs etdiyi təmtəraqla bəzədilmiş zalda. Onu artıq bir dəfə vəsvəsəyə salmış həmin cavalier ona rəssamlığa aid təklif etdi və bunun müqabilində ona xeyli pul vəd etdi. O, bu görüntünü dualarla yox edəndən sonra, bir neçə gün sonra o, daha təkidli formada təkrarlandı. Bu dəfə cavalier ziyafət süfrəsində oturan ən gözəl qadınlardan birini onu cəmiyyətə gətirmək üçün onun yanına göndərdi və o, azdırıcıdan müdafiə olunmaqda çətinlik çəkdi. Ən qorxunc isə bundan çox keçmədən gələn, “Goldstuckh ilə qurulmuş taxtın” olduğu daha da təmtəraqlı zalın görüntüsü oldu. Kavalerlər ətrafda durub öz kralının gəlişini gözləyirdilər. Onunla artıq dəfələrlə maraqlanmış eyni şəxs ona yaxınlaşıb taxta çıxmağı ondan tələb etdi, onlar “onu öz kralları saymaq və ona əbədi ehtiram göstərmək istəyirdilər”. Fantaziyasının bu azğınlığı ilə vəsvəsə hekayəsinin ilk, kifayət qədər şəffaf mərhələsi başa çatır.¹³⁵

İndi bir qarşı təsir gəlməli idi. Asket reaksiya baş qaldırdı. Oktyabrın 20-də ona böyük bir parlaqlıq göründü, içəridən gələn bir səs özünü Məsih kimi tanıtdırdı və ondan bu pis dünyadan imtina etməsini və altı il boyunca səhrada Tanrıya xidmət etməsini tələb etdi. Rəssam bu müqəddəs təzahürlərdən açıq-aydın əvvəlki şeytani təzahürlərdən daha çox əziyyət çəkirdi. Bu tutmadan o, yalnız 2½ saat sonra ayıldı. Növbəti dəfə parlaqlıqla əhatə olunmuş müqəddəs şəxs çox daha düşmənçə idi, ona ilahi təklifi qəbul etmədiyi üçün hədələdi və onu cəhənnəmə apardı, ki, məhkumların taleyi ilə qorxudulsun. Lakin təsir açıq-aydın yox idi, çünki Məsih olması lazım olan parlaqlıqdakı şəxsin təzahürləri bir neçə dəfə daha təkrarlandı, hər dəfə rəssam üçün saatlarla davam edən şüur itkinliyi və vəcdlə. Bu vəcdlərin ən əzəmətlisində, parlaqlıqdakı şəxs onu əvvəlcə küçələrində insanların qaranlığın bütün işlərini icra etdiyi bir şəhərə, sonra isə əksinə, zahidlərin Tanrıya xoş gələn həyat sürdüyü və Tanrının lütfü və qayğısının aydın sübutlarını aldıqları gözəl bir çayır mənzərəsinə apardı. Sonra Məsihin yerinə müqəddəs Ana özü göründü, əvvəllər göstərdiyi köməyə istinad edərək, onu sevimli Oğlunun əmrinə tabe olmağa çağırdı. “O, buna qərar verməyə tam razı olmadığı üçün”, Məsih növbəti gün yenə gəldi və ona hədələrlə və vədlərlə güclü təzyiq etdi. Nəhayət, o, razı oldu, bu həyatdan çıxmağa və ondan tələb olunanı etməyə qərar verdi. Bu qərarla ikinci mərhələ bitir. Rəssam qeyd edir ki, bu vaxtdan sonra heç bir təzahür və ya sınama yaşamamışdır.

Lakin bu qərar o qədər də möhkəm olmamış və ya onun icrası həddən artıq uzun təxirə salınmış olmalıdır, çünki dekabrın 26-da Müqəddəs Stefan kilsəsində ibadət edərkən, yaxşı geyinmiş bir cənabla gedən qəşəng bir qızı görəndə özünün də bu cənabın yerində ola biləcəyi fikrindən yaxa qurtara bilmədi. Bu, cəza tələb edirdi; elə həmin axşam ona ildırım kimi çırpıldı, özünü parlaq alovlar içində gördü və huşunu itirdi. Onu ayıltmağa çalışdılar, lakin o, otaqda qan ağzından və burnundan gələnə qədər yuvarlandı, özünü istilik və iy içində hiss etdi və bir səs eşitdi ki, bu vəziyyət ona faydasız və boş düşüncələrinə görə cəza olaraq göndərilib. Sonradan pis ruhlar onu iplərlə qamçıladılar və ona vəd etdilər ki, zahidlər ordeninə daxil olmağa qərar verənə qədər hər gün belə əzab çəkəcək. Bu hadisələr, qeydlərin çatdığı qədər (13 yanvar), davam etdi.

Biz görürük ki, kasıb rəssamımızda vəsvəsə fantaziyalarını asket, nəhayət isə cəza fantaziyaları əvəz edir; əzab hekayəsinin sonunu artıq bilirik. O, mayda Mariazellə gedir, orada daha əvvəlki, qara mürəkkəblə yazılmış müqavilə haqqında hekayə danışır ki, deyəsən, hələ də şeytan tərəfindən əzab verilə bilməsini məhz ona aid edir, bunu da geri alır və sağalır.

Bu ikinci qalışı zamanı o, Trophaeumda kopya edilmiş rəsmləri çəkir, sonra isə gündəliyinin asket mərhələsinin tələbi ilə üst-üstə düşən bir iş görür. O, zahid olmaq üçün səhraya getmir, lakin Mərhəmətli Qardaşlar ordeninə daxil olur: religiosus factus est. Gündəliyi oxuyarkən əlaqənin yeni bir hissəsini anlayırıq. Xatırlayırıq ki, rəssam atasının ölümündən sonra əhval pozğunluğu və işləmək qabiliyyətsizliyi içində mövcudluğunu saxlamaq qayğısı çəkdiyi üçün özünü şeytana müqavilə ilə bağlamışdı. Bu amillər — depressiya, iş ləngiməsi və atasına yas — bu və ya digər şəkildə, sadə və ya daha mürəkkəb yolla bir-biri ilə bağlıdır. Ola bilsin ki, şeytanın görünüşləri ona görə bu qədər bol sinələrlə təchiz olunmuşdu ki, Şər onun yedirdən atası olmalı idi. Ümid reallaşmadı, ona sonra da pis keçdi, düzgün işləyə bilmirdi və ya bəxti gətirmirdi və kifayət qədər iş tapa bilmirdi. Keşişin tövsiyə məktubu ondan „hunc miserum omni auxilio destitutum“ kimi bəhs edir. Deməli, o, təkcə mənəvi sıxıntıda deyildi, maddi ehtiyac da çəkirdi. Sonrakı görüntülərinin təsvirinə elə qeydlər səpələnib ki, onlar da, görülən səhnələrin məzmunu kimi, uğurlu birinci ovsundan sonra da bu vəziyyətin dəyişmədiyini göstərir. Biz heç nəyə nail ola bilməyən və buna görə də ona etibar edilməyən bir insanı tanıyırıq. İlk görüntüdə cavalier ondan soruşur ki, əslində nə etmək istəyir, çünki heç kim ona sahib çıxmır („dieweillen ich von iedermann izt verlassen, waß ich anfangen würde“). Vyanadakı görüntülərin birinci sırası kasıb, ləzzətə ac, əldən düşmüş adamın arzu fantaziyalarına tam uyğundur: möhtəşəm salonlar, firavan həyat, gümüş süfrə qabları və gözəl qadınlar; şeytanla münasibətdə gözləyib tapmadığımız şey burada kompensasiya edilir. O zaman ona zövq almağı mümkünsüz edən, ən cəlbedici təkliflərdən imtinaya məcbur edən melanxoliya var idi. Ovsundan bəri melanxoliya aşılmış görünür, dünya övladının bütün istəkləri yenidən oyanıb.

Asket görüntülərdən birində o, özünü aparan şəxsə (Məsihə) şikayət edir ki, heç kim ona inanmaq istəmir və buna görə də ona tapşırılanı yerinə yetirə bilmir. Buna cavab olaraq aldığı söz təəssüf ki, bizim üçün qaranlıq qalır („So fer man mir nit glauben, waß aber geschechen, waiß ich wol, ist mir aber selbes auszuspröchen unmöglich“). Xüsusilə aydınlaşdırıcı isə ilahi rəhbərinin ona zahidlər arasında yaşatdıqlarıdır. O, bir mağaraya gəlir, orada artıq altmış ildir ki, bir qoca oturur, və sualına cavab olaraq öyrənir ki, bu qoca hər gün Tanrının mələkləri tərəfindən yedizdirilir. Sonra özü görür ki, bir mələk qocaya yemək gətirir: „Üç kasa yemək, bir çörək, bir xəmir köftəsi və içki.“ Zahid yeyəndən sonra mələk hər şeyi yığıb aparır. Biz başa düşürük ki, dindar görüntülərin təklif etdiyi vəsvəsə nədir: onlar onu elə bir mövcudluq formasını seçməyə sövq etmək istəyirlər ki, orada yemək qayğıları ondan götürülür. Sonuncu görüntüdə Məsihin sözləri də diqqətəlayiqdir. Əgər itaət etməsə, onun və insanların buna inanmalı olacağı bir şeyin baş verəcəyi hədəsindən sonra o, birbaşa xəbərdarlıq edir: „Mən insanlara əhəmiyyət verməməliyəm, hərçənd onlardan təqib olunuram və ya onlardan heç bir kömək almıram, Tanrı məni tərk etməyəcək“.

Chr. Haytsman bu qədər idi: sənətçi və dünya övladı ki, bu günahkar dünyadan əl çəkmək ona asan olmadı. Lakin nəhayət, köməksiz vəziyyətini nəzərə alaraq bunu etdi. O, ruhani ordenə daxil oldu; bununla onun daxili mübarizəsi də, maddi ehtiyacı da sona çatdı. Onun nevrozunda bu nəticə belə əks olunur ki, guya birinci müqavilənin geri qaytarılması onun tutmalarını və görüntülərini aradan qaldırır. Əslində onun demonoloji xəstəliyinin hər iki hissəsi eyni mənaya malik idi. O, həmişə yalnız həyatını təmin etmək istəyirdi: birinci dəfə şeytanın köməyi ilə öz xilası hesabına, şeytan öz sözündən dönüb ondan əl çəkmək lazım gələndə isə ruhani təbəqənin köməyi ilə öz azadlığı və həyatın həzz imkanlarının çoxu hesabına. Bəlkə Chr. Haytsman sadəcə özü də bəxti gətirməyən “yazıq şeytan” idi, bəlkə özünü saxlamaq üçün çox bacarıqsız və ya istedadsız idi və “əbədi südəmərlər” kimi tanınan tiplərə aid idi; onlar ana sinəsindəki xoşbəxtlik verən vəziyyətdən ayrıla bilmir və bütün ömür boyu başqası tərəfindən yedizdirilmək iddiasını saxlayırlar. Və beləcə o, bu xəstəlik tarixində atadan, ata əvəzi kimi şeytan vasitəsilə, dindar patrelərə gedən yolu qət etdi.

Səthi baxışda onun nevrozu ciddi, lakin bayağı həyat mübarizəsinin bir hissəsini örtən bir göz boyama kimi görünür. Bu münasibət həmişə belə deyil, amma çox da nadir deyil. Analitiklər çox vaxt “əvvəllər sağlam, bir müddətdir nevroz əlamətləri göstərən” bir taciri müalicə etməyin nə qədər əlverişsiz olduğunu təcrübə ilə görürlər. Tacirin təhdid altında olduğunu hiss etdiyi iş fəlakəti, yan təsir olaraq bu nevrozu yaradır; ondan o, real həyat narahatlıqlarını simptomların arxasında gizlədə bilmək üstünlüyünü də əldə edir. Başqa cəhətdən isə o, son dərəcə məqsədəuyğunsuzdur, çünki təhlükəli vəziyyətin ağıllı həlli üçün daha səmərəli istifadə oluna biləcək qüvvələri sərf edir.

Daha çox saylı hallarda nevroz daha müstəqildir və həyatı saxlama və təsdiq maraqlarından asılı deyil. Nevrozu yaradan münaqişədə ya yalnız libidinal maraqlar təhlükə altındadır, ya da libidinal maraqlar həyatı təsdiqetmə maraqları ilə sıx bağlılıqdadır. Nevrozun dinamikası hər üç halda eynidir. Real olaraq təmin edilə bilməyən libido durğunluğu köhnə fiksasiyalara geriləmə vasitəsilə sıxışdırılmış şüursuz vasitəsilə axıb getməyə yol açır. Xəstənin Məni bu prosesdən xəstəlik qazancı götürə bildiyi qədər nevroza yol verir, halbuki onun iqtisadi zərərliliyi heç bir şübhə doğurmur.

Rəssamımızın pis həyat vəziyyəti də onda şeytan nevrozu doğurmazdı, əgər onun ehtiyacından gücləndirilmiş ata həsrəti yaranmasaydı. Melanxoliya və şeytan aradan qaldırıldıqdan sonra isə onda libidinal həyat həzzi ilə həyatı saxlama marağının imtina və asketizm tələb etdiyinə dair dərketmə arasında hələ mübarizə getdi. Maraqlıdır ki, rəssam əzab tarixçəsinin iki hissəsinin vəhdətini çox yaxşı hiss edir, çünki o, birini də, o birini də şeytana verdiyi müqavilələrə aid edir. Digər tərəfdən, o, pis ruhun təsirləri ilə ilahi qüvvələrin təsirləri arasında kəskin fərq qoymur, hər ikisi üçün bir ad işlədir: şeytanın görüntüləri.