Nevroz və psixoz

Yaxın vaxtlarda dərc olunmuş "Mən və O" əsərimdə psixi aparatın təsnifatını vermişəm ki, onun əsasında bir sıra əlaqələri sadə və aydın şəkildə təsvir etmək mümkündür. Digər məsələlərdə, məsələn, Fövqəl-Mənin mənşəyi və rolu ilə bağlı kifayət qədər qaranlıq və həll olunmamış məqamlar qalır. İndi belə bir təsnifatın digər məsələlər üçün də faydalı və köməkçi olduğunu tələb etmək olar, hətta bu, yalnız artıq məlum olanları yeni baxış bucağından görmək, onları baş cür qruplaşdırmaq və daha inandırıcı təsvir etmək üçün olsa belə. Belə bir tətbiq, boz nəzəriyyədən əbədi yaşıl təcrübəyə səmərəli qayıdışla da bağlı ola bilər.

Qeyd olunan yerdə Mənin müxtəlif asılılıqları, onun xarici dünya və O arasında tutduğu orta mövqe və bütün ağalarından eyni anda razılıq almaq cəhdi təsvir edilmişdir. Psixozların yaranması və qarşısının alınması ilə məşğul olan, başqa tərəfdən təşviq edilmiş bir fikir gedişi kontekstində mənə psixoz və nevroz arasındakı bəlkə də ən vacib genetik fərqi nəzərə alan sadə bir düstur ortaya çıxdı: nevroz Mən ilə onun O-su arasındakı münaqişənin nəticəsidir, psixoz isə Mən və xarici dünya arasındakı münasibətlərdə belə bir pozğunluğun analoji nəticəsidir.

Belə sadə problem həllərinə qarşı ehtiyatlı olmaq barədə xəbərdarlıq şübhəsiz yerindədir. Həmçinin, bizim ən yüksək gözləntimiz bu düsturun yalnız ən ümumi hallarda doğru olduğunu təsdiqləmək səviyyəsini keçməyəcək. Amma bu da artıq bir şeydir. İnsan dərhal cümləmizi təsdiq edən kimi görünən bir sıra anlayış və kəşfləri xatırlayır. Bütün analizlərimizin nəticəsinə görə, transfer nevrozları, Mənin O-da güclü olan bir həvəs təhrikini qəbul etmək və ya onu hərəkət yolu ilə həll etmək istəməməsi, yaxud onun hədəflədiyi obyekti inkar etməsi nəticəsində yaranır. Mən daha sonra sıxışdırma mexanizmi ilə ona qarşı mübarizə aparır; sıxışdırılmış şey bu taleyə qarşı çıxır, Mənim nəzarətində olmayan yollarla, Mənə kompromis yolu ilə təqdim olunan əvəzedici təmsilçini, yəni simptomu yaradır; Mən bu təcavüzkar tərəfindən təhdid və zərər görmüş vahidliyini tapır, simptoma qarşı mübarizəni, əvvəlki həvəs hərəkətinə qarşı müdafiə olunduğu kimi davam etdirir və bütün bunlar nevrozun mənzərəsini təşkil edir. Mənim sıxışdırma əməlini yerinə yetirərkən, əslində, Fövqəl-Mənim əmrlərinə tabe olması, Fövqəl-Mənim isə öz növbəsində real xarici dünyanın təsirlərindən qaynaqlanması və bu təsirlərin Fövqəl-Məndə təmsil olunması, etiraz sayıla bilməz. Bununla belə, Mənim bu qüvvələrin tərəfinə keçdiyi, Məndə onların tələblərinin O-nun həvəs təhriklərindən daha güclü olduğu və Mənim həmin O hissəsinə qarşı sıxışdırmanı həyata keçirən və müqavimətin əks-qoyulması ilə möhkəmləndirən qüvvə olduğu faktı dəyişməz qalır. Fövqəl-Mən və reallığın xidmətində Mən O ilə münaqişəyə girir və bütün transfer nevrozlarında vəziyyət belədir.

Digər tərəfdən, psixozların mexanizminə dair indiyə qədərki anlayışımızdan, Mən və xarici dünya arasındakı münasibətin pozulmasına işarə edən nümunələr gətirmək bizə eyni dərəcədə asandır. Meynertin amentiyasında, yəni kəskin hallüsinasiyalı qarışıqlıqda, bəlkə də psixozun ən ekstremal və təsirli formasında, xarici dünya ya heç qavranılmır, ya da onun qavranılması tamamilə təsirsiz qalır. Adətən xarici dünya Məni iki yolla idarə edir: birincisi, həmişə yenidən mümkün olan aktual qavrayışlar vasitəsilə, ikincisi isə “daxili dünya” kimi Mənin mülkü və tərkib hissəsini təşkil edən keçmiş qavrayışların xatirə xəzinəsi vasitəsilə. Amentiyada yalnız yeni qavranmaların qəbulu imtina edilmir, həm də xarici dünyanı öz əksi kimi təmsil edən daxili dünyaya əhəmiyyət (yüklənmə) verilmir; Mən özbaşına yeni bir xarici və daxili dünya yaradır və iki fakta şübhə yoxdur: bu yeni dünya O-nun istək təhrikləri istiqamətində qurulub və reallıqdan ağır, dözülməz görünən bir istək imtinası xarici dünya ilə bu parçalanmanın motividir. Bu psixozun normal yuxu ilə daxili qohumluğunu nəzərdən qaçırmaq olmaz. Lakin yuxu görmənin şərti yuxu vəziyyətidir ki, onun xarakterik cəhətlərindən biri qavranma və xarici dünyadan tamamilə uzaqlaşmadır.

Psixozun digər formaları, yəni şizofreniyalar haqqında məlumdur ki, onlar affektiv kütləşməyə, yəni xarici dünyaya olan bütün marağın itirilməsinə doğru meyllidirlər. Sayıqlamanın yaranmasının mənşəyi haqqında bəzi analizlər bizə öyrətdi ki, sayıqlama, Mənin xarici dünya ilə əlaqəsində ilkin olaraq bir çatlaq yarandığı yerdə, oraya qoyulmuş ləkə kimi tapılır. Əgər xarici dünya ilə münaqişə şərti indi tanıdığımızdan daha da açıq deyilsə, bunun səbəbi psixozun xəstəlik mənzərəsində patoloji prosesin hadisələrinin çox vaxt sağalma və ya bərpa cəhdinin hadisələri ilə örtülməsi faktıdır.

Psixonevroz və ya psixozun başlanğıcı üçün ortaq etiologiya həmişə filogenetik olaraq müəyyən edilmiş təşkilatımızda çox dərin kök salmış, heç vaxt məğlub edilməyən uşaqlıq istəklərindən birinin imtinası, yəni yerinə yetirilməməsidir. Bu imtina son nəticədə həmişə xarici xarakter daşıyır; konkret halda o, reallıq tələbinin təmsilçiliyini öz üzərinə götürmüş həmin daxili instansiyadan (Fövqəl-Məndən) qaynaqlana bilər. Patoloji təsir indi Mənin belə bir münaqişə gərginliyində xarici dünyadan asılılığına sadiq qalıb O-nu zəncirə vurub-vurmayacağından, ya da O tərəfindən məğlub olub reallıqdan qopub-qopmayacağından asılıdır. Lakin bu sadə görünən vəziyyətə Fövqəl-Mənin mövcudluğu ilə bir mürəkkəblik gətirilir; Fövqəl-Mən hələ anlaşılmamış bir əlaqədə Ondan və xarici dünyadan gələn təsirləri özündə birləşdirir və bir növ, Mənin bütün səylərinin hədəflədiyi, çoxsaylı asılılıqlarının barışdırılması üçün ideal nümunədir. Fövqəl-Mənin davranışı, indiyə qədər edilməmiş olsa da, psixi xəstəliyin bütün formalarında nəzərə alınmalıdır. Lakin biz müvəqqəti olaraq, Mən və Fövqəl-Mən arasındakı münaqişəyə əsaslanan affeksiyaların da olması lazım olduğunu fərz edə bilərik. Analiz bizə melanxoliyanın bu qrupun nümunəsi olduğunu fərz etmək hüququ verir və belə pozğunluqlar üçün 'narsisistik psixonevrozlar' adını istifadə edəcəyik. Melanxoliya kimi vəziyyətləri digər psixozlardan ayıran motivlər tapdığımızda, bu bizim təəssüratlarımıza çox uyğundur. Lakin sonra görürük ki, sadə genetik düsturumuzu onu tərk etmədən tamamlaya bilmişik. Transfer nevrozu Mən ilə O arasındakı münaqişəyə, narsisistik nevroz Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı münaqişəyə, psixoz isə Mən ilə xarici dünya arasındakı münaqişəyə uyğundur. Əlbəttə, əvvəlcə həqiqətən yeni anlayışlar qazanıb-qazanmadığımızı deyə bilmirik, yoxsa yalnız düstur xəzinəmizi zənginləşdirdiyimizi, amma fikrimcə, bu tətbiq imkanının psixi aparatın Mən, Fövqəl-Mən və O kimi təklif olunan strukturlaşdırmasını nəzərdən qaçırmamaq üçün bizə cəsarət verməli olduğunu düşünürəm.

Nevrozların və psixozların Mənin özünün müxtəlif hakim instansiyaları ilə münaqişələri nəticəsində yarandığı, yəni bütün müxtəlif tələbləri bir-biri ilə barışdırmağa çalışan Mənin funksiyasında uğursuzluğa uyğun gəldiyi iddiası, onu tamamlamaq üçün başqa bir müzakirəni tələb edir. İnsan, hansı şəraitdə və hansı vasitələrlə Mənin həmişə mövcud olan belə münaqişələrdən xəstələnmədən qurtula bildiyini bilmək istəyir. Bu, artıq müxtəlif amillərin nəzərə alınmaq üçün mütləq ortaya çıxacağı yeni bir tədqiqat sahəsidir. Lakin dərhal iki məqamı qeyd etmək olar. Belə vəziyyətlərin nəticəsi şübhəsiz ki, iqtisadi şəraitdən, bir-biri ilə mübarizə aparan tələblərin nisbi ölçülərindən asılı olacaq. Və daha da: Mən, özünü deformasiya etməklə, vahidliyində itirilmələri qəbul etməklə, bəlkə də parçalanma və ya bölünməklə, hər hansı bir tərəfdə qırılmanın qarşısını ala biləcək. Beləliklə, insanların qeyri-müvafiqlikləri, qəribəlikləri və axmaqlıqları, onların Verdrängung (sıxışdırma) tələblərindən qurtulmaq üçün qəbul etdikləri cinsi sapıqlıqlarına bənzər bir işıqda görünür.

Nəhayət, Mənin xarici dünyadan qopmasına səbəb olan sıxışdırma (Verdrängung) analoqu mexanizmin hansı olduğu sualına toxunmaq lazımdır. Fikrimcə, bu, yeni tədqiqatlar aparılmadan cavablandırıla bilməz, lakin o, Verdrängung (sıxışdırma) kimi, Mən tərəfindən göndərilmiş yüklənmənin geri çəkilməsini əhatə etməlidir.