Mən və O

Aşağıdakı müzakirələr, 1920-ci ildə "Həzz prinsipinin o tayında" adlı əsərində başladığım, şəxsən orada qeyd olunduğu kimi müəyyən bir xeyirxah maraqla yanaşdığım düşüncə axınlarını davam etdirir. Onlar bu düşüncələri götürür, analitik müşahidənin müxtəlif faktları ilə əlaqələndirir, bu birləşmədən yeni nəticələr çıxarmağa çalışır, lakin biologiyadan yeni anlayışlar ödünc almır və buna görə də "Həzz prinsipinin o tayında" əsərindən daha çox psixoanalizə yaxındır. Onlar spekulyasiyadan çox sintez xarakteri daşıyır və yüksək bir məqsəd qoymuş kimi görünür. Amma bilirəm ki, onlar ən qabaqcıl məsələlərdə dayanır və bu məhdudiyyətlə tamamilə razıyam.⁹¹

Bu zaman onlar indiyə qədər psixoanalitik işləmənin mövzusu olmamış şeylərə toxunur və analitik olmayanlar və ya analizdən geri çəkilmiş keçmiş analitiklər tərəfindən irəli sürülmüş bəzi nəzəriyyələri toxunmadan keçə bilməzlər. Mən adətən digər işçilərə qarşı öhdəliklərimi tanımağa hazır olmuşam, lakin bu halda belə bir minnətdarlıq borcu ilə yükləndiyimi hiss etmirəm. Psixoanaliz bəzi şeyləri indiyə qədər qiymətləndirməyibsə, bu, heç vaxt onların qatqısını nəzərdən qaçırdığı və ya əhəmiyyətini inkar etmək istədiyi üçün deyil, müəyyən bir yolu izlədiyi üçün baş vermişdir (Bax: Toplu əsərlər, XIII c.).

I. Şüur və şüursuzluq

Bu giriş bölməsində yeni heç nə demək lazım deyil və əvvəllər çox dəfə deyilmiş şeylərin təkrarlanmasından qaçmaq mümkün deyil.

Psixi olanın şüurlu və şüursuz olaraq fərqləndirilməsi psixoanalizin əsas şərtidir və ona ruhi həyatdakı eyni dərəcədə çox rast gəlinən və vacib olan patologik prosesləri anlamaq, elmi təsnifatlandırmaq imkanı verən yeganə şeydir. Yenidən və başqa cür desək: psixoanaliz psixi olanın mahiyyətini şüurda yerləşdirə bilməz, əksinə, şüuru psixi olanın digər “keyfiyyətlərə” əlavə oluna və ya onlardan məhrum ola bilən bir keyfiyyəti kimi qəbul etməlidir.

Əgər psixologiya ilə maraqlanan bütün oxucuların bu əsəri oxuyacağını təsəvvür edə bilsəydim, bu məqamda oxucuların bir hissəsinin dayanacağını və davam etməyəcəyini də gözləyərdim, çünki burada psixoanalizin ilk şibbolethi (sınaq sözü) yerləşir. Əksər fəlsəfi təhsil almış şəxslər üçün şüurlu olmayan psixi bir şeyin ideyası o qədər anlaşılmazdır ki, onlara bu ideya absurd görünür və sadəcə məntiq yolu ilə rədd edilə bilən kimi qəbul edilir. Məncə, bu yalnız ona görədir ki, onlar hipnoz və yuxu ilə bağlı olan, — patoloji hadisələrə tamamilə toxunmasaq belə — belə bir qavrayışa məcbur edən hadisələri heç vaxt öyrənməyiblər. Lakin onların şüur psixologiyası da yuxu və hipnozun problemlərini həll etmək qabiliyyətindən məhrumdur.

Şüurlu olmaq, ilk növbədə, ən birbaşa və ən etibarlı qavrayışa əsaslanan təmiz təsviri bir termindir. Təcrübə bizə göstərir ki, psixi bir element, məsələn, bir təsəvvür, adətən daimi olaraq şüurlu olmur. Əksinə, şüur vəziyyətinin tez keçib getməsi xarakterikdir; indi şüurlu olan təsəvvür növbəti anda artıq şüurlu deyil, lakin müəyyən asan yaradılan şərtlər altında yenidən şüurlu ola bilər. Bu arada o, nə idi, bilmirik; deyə bilərik ki, o, latent vəziyyətdə olub və bu zaman onun istənilən vaxt şüurlu ola biləcəyini nəzərdə tuturuq. Hətta deyəndə ki, o, şüursuz olub, biz düzgün bir təsvir vermişik. Bu şüursuzluq sonra latent-şüurlu-ola-bilənlik anlayışı ilə üst-üstə düşür. Fəlsəfəçilər bizə etiraz edə bilərlər: Xeyr, şüursuz termini burada tətbiq oluna bilməz, çünki təsəvvür latent vəziyyətdə ikən, o, heç bir psixi şey deyildi. Əgər biz artıq bu mərhələdə onlara etiraz etsəydik, sözlər mübarizəsinə düşərdik, bu mübarizədən heç nə qazanmaq mümkün olmazdı.

Lakin biz şüursuzluq termininə və ya anlayışına başqa bir yolla, psixi dinamikanın rol oynadığı təcrübələrin emalı nəticəsində gəlmişik. Biz təcrübə ilə öyrəndik, yəni qəbul etməli olduq ki, çox güclü psixi proseslər və ya təsəvvürlər var, — burada ilk növbədə kəmiyyət, yəni iqtisadi bir amil nəzərə alınır — bunlar psixi həyat üçün digər təsəvvürlər kimi bütün nəticələrə malik ola bilər, hətta yenidən təsəvvür kimi şüurlu ola bilən nəticələrə də, lakin özləri şüurlu olmur. Burada artıq dəfələrlə təsvir edilmiş olan şeyi ətraflı şəkildə təkrarlamağa ehtiyac yoxdur. Bu mərhələdə psixoanalitik nəzəriyyə başlayır və iddia edir ki, belə təsəvvürlər şüurlu ola bilməz, çünki müəyyən bir qüvvə onların şüurlu olmasına mane olur, əks halda onlar şüurlu ola bilərdi və insan görərdi ki, onlar digər qəbul edilmiş psixi elementlərdən nə qədər az fərqlənir. Bu nəzəriyyə, psixoanalitik texnikada maneə törədən qüvvəni aradan qaldırmaq və müvafiq təsəvvürləri şüurlu etmək üçün vasitələrin tapılması ilə təkzibedilməz olur. Bu təsəvvürlərin şüurlu edilmədən əvvəl olduqları vəziyyəti biz sıxışdırma adlandırırıq və sıxışdırmanı törədən və davam etdirən qüvvənin analitik iş zamanı müqavimət kimi hiss olunduğunu iddia edirik.

Beləliklə, şüursuzluq anlayışımızı sıxışdırma nəzəriyyəsindən qazanırıq. Sıxışdırılmış şey bizə şüursuzluq üçün nümunədir. Lakin görürük ki, bizdə iki növ şüursuzluq var: latent, lakin şüurlu-ola-bilən və sıxışdırılmış, öz-özlüyündə və asanlıqla şüurlu-ola-bilməyən. Psixi dinamikaya dair anlayışımız nomenklatura və təsvirə təsir etmədən qala bilməz. Biz yalnız təsviri olaraq şüursuz olan, dinamik mənada deyil, latent olanı şüuröncəsi adlandırırıq; şüursuz adını dinamik olaraq şüursuz olan sıxışdırılmışa məhdudlaşdırırıq, beləliklə, indi mənası artıq təmiz təsviri olmayan üç terminimiz var: şüurlu (ş), şüuröncəsi (şön) və şüursuz (şü). Tutaq ki, Vbw, Bw-dən çox daha yaxındır və biz Ubw-u psixi adlandırdığımız üçün, latent Vbw-u daha da rahatlıqla belə adlandıracağıq. Amma nə üçün filosoflarla razılıq içində qalmaq və Vbw-u Ubw kimi şüurlu psixidən ardıcıl olaraq ayırmaq istəmirik? Filosoflar bizə Vbw-u Ubw kimi psixoidin iki növü və ya mərhələsi kimi təsvir etməyi təklif edəcəklər və razılıq əldə ediləcək. Lakin bunun nəticəsində təsvirdə sonsuz çətinliklər yaranacaq və bu psixoidlərin demək olar ki, bütün digər nöqtələrdə tanınmış psixi ilə üst-üstə düşdüyü haqqında yeganə vacib fakt, bir qabaqcətin xeyrinə arxa plana itiriləcək, bu qabaqcətin mənşəyi, bu psixoidləri və ya onların ən əhəmiyyətli hissəsini hələ də tanımadığımız dövrə gedib çıxır.

İndi Bw, Vbw və Ubw adlanan üç terminimizlə rahatlıqla işləyə bilərik, yalnız təsviri mənada iki cür Şüursuzluq olduğunu, dinamik mənada isə yalnız bir Şüursuzluq olduğunu unutmasaq. Təsvirin bəzi məqsədləri üçün bu fərqləndirməni nəzərə almamaq olar, digərləri üçün isə o, əlbəttə, vacibdir. Biz Şüursuzluğun bu ikiliyinə artıq kifayət qədər öyrəşmişik və onunla yaxşı idarə etmişik. Görə bildiyim qədər, bundan qaçmaq mümkün deyil; Şüurlu və Şüursuz arasındakı fərqləndirmə nəhayət, Bəli və ya Xeyrlə cavablandırılmalı olan qavrayış məsələsidir və qavrayış aktının özü, bir şeyin hansı səbəbdən qavrandığını və ya qavranmadığını göstərmir. Dinamik olanın görünüşdə yalnız ikili ifadə tapması faktından şikayət etmək olmaz.⁹²

Belə bir sualda, ya konvensiyadan, ya da hisslərdən asılı olan qərarın arqumentlərlə təsirlənə biləcəyi qədər, buna aşağıdakıları qeyd etmək olar: Şüurluluğun aydınlıq miqyasına işarə etmək heç bir məcburiyyət daşımır və təxminən analoji cümlələrdən daha çox sübut gücünə malik deyil: ən parlaq, gözü kor edən işıqdan solğun işıq parıltısına qədər çoxlu işıqlanma dərəcələri var, deməli, heç bir qaranlıq yoxdur. Və ya: müxtəlif həyatilik dərəcələri var, deməli, heç bir ölüm yoxdur. Bu cümlələr bəlkə də müəyyən bir mənada mənalı ola bilər, lakin onlar praktik olaraq yararsızdır, məsələn: deməli, işıq yandırmağa ehtiyac yoxdur, və ya: deməli, bütün orqanizmlər ölümsüzdür. Psixoanalitik işin gedişində isə aydın olur ki, bu fərqləndirmələr də qeyri-kafi və praktik olaraq yararsızdır. Bunu göstərən vəziyyətlər arasında aşağıdakı həlledici kimi vurğulanmalıdır. Biz bir şəxsdə psixi proseslərin vahid təşkilatı haqqında təsəvvür formalaşdırmışıq və buna həmin şəxsin Məni adını veririk. Bu Mənə şüur bağlıdır, o, hərəkətə keçid yollarına, yəni oyanmaların xarici dünyaya buraxılmasına nəzarət edir; o, bütün qismən proseslər üzərində nəzarət həyata keçirən, gecə vaxtı yatan və sonra hələ də yuxu senzurasını idarə edən psixi instansiyadır. Bu Məndən bəzi psixi meyllərin yalnız şüurdan deyil, həm də digər etibarlılıq və fəaliyyət formalarından kənarlaşdırılmasını tələb edən sıxışdırmalar da çıxır. Sıxışdırma yolu ilə aradan qaldırılan bu şey təhlildə Mənə qarşı durur və təhlildən Mənin sıxışdırılmışla məşğul olmasına qarşı nümayiş etdirdiyi müqavimətləri aradan qaldırmaq vəzifəsi gözlənilir. İndi təhlil zamanı belə bir müşahidə edirik ki, xəstə ona müəyyən vəzifələr qoyduqda çətinliklərlə üzləşir; onun assosiasiyaları sıxışdırılmışa yaxınlaşmalı olduqda uğursuzluğa uğrayır. Biz ona deyirik ki, o, müqavimətin hökmü altındadır. Bundan əlavə, nəzərə çarpmayanı şüurlunun tərkibinə daxil etməklə, psixikdə ümumiyyətlə mövcud olan yeganə birbaşa təhlükəsizliyi pozmaqdan başqa heç nə əldə edilmir. Haqqında heç nə bilinməyən bir şüur, məncə, şüursuz bir psixikadan çox daha absurd görünür. Nəhayət, nəzərə çarpmayanın şüursuzla bu cür uyğunlaşdırılması, psixoanalitik baxış üçün həlledici olan dinamik şərtlərə açıq şəkildə əməl edilmədən cəhd edilmişdir. Çünki burada iki fakt nəzərə alınmır: birincisi, belə nəzərə çarpmayana kifayət qədər diqqət yetirmək çox çətindir və böyük səy tələb edir; ikincisi, bu uğurlu olsa belə, əvvəllər nəzərə çarpmayan şey indi şüur tərəfindən tanınmır, əksinə, çox vaxt ona tamamilə yad, ziddiyyətli görünür və onun tərəfindən kəskin şəkildə rədd edilir. Beləliklə, şüursuzdan az nəzərə çarpana və nəzərə çarpmayana müraciət, psixikin şüurla eyniliyinin bir dəfəlik və həmişəlik qəti olduğunu qəbul edən qabaqcadan hökmün yalnız bir törəməsidir. Xəstə isə bunun haqqında heç nə bilmir və hətta öz xoşagəlməzlik hisslərindən indi onun içində bir müqavimətin işlədiyini təxmin etsə belə, onu adlandıra və göstərə bilmir. Lakin bu müqavimət şübhəsiz ki, onun Mənindən qaynaqlanır və ona məxsusdur, buna görə də gözlənilməz bir vəziyyətlə üzləşirik. Biz Mənin özündə də şüursuz olan, sıxışdırılmışla eyni davranan, yəni özü şüurlu olmadan güclü təsirlər nümayiş etdirən və şüurlu hala gətirilməsi üçün xüsusi bir iş tələb edən bir şey tapmışıq. Bu təcrübənin analitik praktikaya nəticəsi odur ki, əgər biz özümüzə alışmış ifadə tərzimizdə qalsaq və məsələn, nevrozu şüurlu ilə şüursuz arasındakı konfliktə gətirib çıxarmaq istəsək, sonsuz sayda qeyri-müəyyənlik və çətinliklərlə üzləşirik. Bu ziddiyyət üçün psixi həyatın struktur şərtlərinə dair dərkimizdən başqa birini yerinə qoymalıyıq: bütövlükdə Mən ilə ondan ayrılmış sıxışdırılmış arasındakı ziddiyyəti.⁹³

Lakin şüursuz haqqında təsəvvürlərimiz üçün nəticələr daha da əhəmiyyətlidir. Dinamik baxış bizə ilk düzəlişi gətirdi, struktur dərk bizə ikinci düzəlişi gətirir. Biz qəbul edirik ki, Şüursuz (Ubw) sıxışdırılmışla üst-üstə düşmür; hər sıxışdırılmışın şüursuz olması doğrudur, lakin hər şüursuz da sıxışdırılmış deyil. Mənin bir hissəsi, Allah bilir nə qədər vacib olan bir hissəsi də şüursuz ola bilər, şübhəsiz ki, şüursuzdur. Və Mənin bu şüursuzluğu Şüursuz (Vbw) mənasında latent deyil, əks halda o, şüurlu olmadan aktivləşdirilə bilməzdi və onun şüurlu hala gətirilməsi bu qədər böyük çətinliklər yaratmazdı. Əgər biz üçüncü, sıxışdırılmamış Şüursuzu (Ubw) qurmağa məcbur edildiyimizi görürüksə, onda şüursuzluq xarakterinin bizim üçün əhəmiyyətini itirdiyini etiraf etməliyik. O, çoxmənalı bir keyfiyyətə çevrilir ki, bu da bizim ondan geniş istifadə etmək istədiyimiz geniş və istisnaedici nəticələr çıxarmağa imkan vermir. Lakin biz onu nəzərdən qaçırmaqdan ehtiyat etməliyik, çünki nəhayət, şüurlu və ya şüursuz olma xüsusiyyəti dərinlik psixologiyasının qaranlığında yeganə işıq mənbəyi deyil.

II. Mən və o

Patoloji tədqiqat bizim marağımızı həddindən artıq istisnaedici şəkildə sıxışdırılmış olan şeyə yönəldib. Biz Mən haqqında daha çox məlumat əldə etmək istəyirik, çünki artıq bilirik ki, Mən də həqiqi mənada şüursuz ola bilər. Tədqiqatlarımız zamanı bizim yeganə istinad nöqtəmiz indiyə qədər şüurlu və ya şüursuz olma əlaməti idi; nəhayət, bunun nə qədər çoxmənalı ola biləcəyini gördük.

İndi bütün bildiklərimiz həmişə şüurla bağlıdır. Hətta şüursuzu da yalnız onu şüurlu etməklə tanıya bilərik. Amma dayan, bu necə mümkündür? Bir şeyi şüurlu etmək nə deməkdir? Bu necə baş verə bilər?

Biz artıq bilirik ki, bunun üçün haradan başlamaq lazımdır. Biz demişdik ki, şüur psixi aparatın səthidir, yəni biz onu, xarici dünyadan gəldikdə məkanca birinci olan bir sistemin funksiyası kimi qəbul etmişdik. Məkanca, əlbəttə, yalnız funksiya baxımından deyil, bu dəfə anatomik parçalanma baxımından da. Bizim tədqiqatımız da bu qavrayan səthi başlanğıc nöqtəsi götürməlidir.

Əvvəlcədən şüurlu olanlar xaricdən gələn bütün qavrayışlardır (hiss orqanları qavrayışları) və daxildən gələn, biz hisslər və duyğular adlandırdığımız şeylərdir. Amma biz təxminən — kobud və qeyri-dəqiq — kimi adlandırdığımız həmin daxili proseslər necədir? Düşünmə prosesləri kimi ümumiləşdirə bilirik? Onlar, aparatın daxilində hər hansı bir yerdə hərəkətə doğru gedən psixi enerjinin yerdəyişmələri kimi baş verən, şüuru yaradan səthə yaxınlaşırlar? Yoxsa şüur onlara gəlir? Qeyd edirik ki, bu, psixi hadisələrin məkan, topiki təsəvvürünü ciddi qəbul etmək istədikdə yaranan çətinliklərdən biridir. Hər iki ehtimal eyni dərəcədə təsəvvürolunmazdır, üçüncü bir şeyin olması lazımdır.⁹⁴

Başqa bir yerdə” artıq fərqin, şüursuz təsəvvürün hazırlıq şüurlu təsəvvürdən (bir fikirdən) fərqinin, birincinin tanınmayan material üzərində baş verməsində, ikincinin (hazırlıq şüurlu) isə söz təsəvvürləri ilə əlaqəsinin olmasında dayandığı fərzini irəli sürmüşəm. Burada ilk dəfə Vbw və Ubw sistemləri üçün şüurluğa olan münasibətdən fərqli xarakteristika verməyə cəhd edilir. Bir şey necə şüurlu olur? sualı daha məqsədəuyğun olaraq belədir: Bir şey necə şüuröncəsi olur? Cavab belə olardı: müvafiq söz təsəvvürləri ilə əlaqə quraraq.

Bu söz təsəvvürləri xatirə qalıqlarıdır, bir vaxtlar qavrayış idilər və bütün xatirə qalıqları kimi yenidən şüurlu ola bilərlər. Onların təbiəti haqqında daha da irəli getməzdən əvvəl, bizə yeni bir dərrakə kimi aydınlaşır: yalnız bir vaxtlar şüurlu qavrayış olan şey şüurlu ola bilər və daxildən şüurlu olmaq istəyən hisslərdən başqa hər şey, xarici qavrayışlara çevrilməyə çalışmalıdır. Bu, xatirə izləri vasitəsilə mümkün olur.

Xatirə qalıqlarını, Q-Ş sisteminə birbaşa toxunan sistemlərdə təsəvvür edirik, belə ki, onların yüklənmələri bu sistemin elementlərinə daxildən asanlıqla davam edə bilər. Burada dərhal hallüsinasiya və ən canlı xatirənin belə hallüsinasiyadan və xarici qavrayışdan fərqləndirildiyi faktı yada düşür, lakin eyni sürətlə aydın olur ki, xatirənin canlandırılması zamanı yüklənmə xatirə sistemində qalır, hallüsinasiya isə, yüklənmə yalnız xatirə izindən Q-elementinə keçməyib, tamamilə ona köçdükdə yarana bilər.⁹⁵

Söz qalıqları əsasən akustik qavrayışlardan gəlir, belə ki, bu, Vbw sistemi üçün xüsusi bir hissi mənşə yaradır. Söz təsəvvürünün vizual hissələrini ikincili, oxumaqla qazanılmış kimi, ilkin olaraq nəzərə almamaq olar və eyni şəkildə, sözün hərəkət təsvirlərini də, kar-sağır olmayanlarda dəstəkləyici işarə rolunu oynadığı üçün nəzərə almamaq olar. Söz əslində eşidilən sözün xatirə qalığıdır.

Sadələşdirmə xatirinə, şeylərdən gələn optik xatirə qalıqlarının əhəmiyyətini unutmaq və ya düşünmə proseslərinin vizual qalıqlara qayıtmaqla şüurlu olması imkanını və bir çox insanlarda üstünlük təşkil etdiyini inkar etmək ağılımıza gəlməməlidir. Bu vizual düşüncənin xüsusiyyəti haqqında yuxuların və şüuröncəsi fantaziyaların öyrənilməsi bizə J. Varendonkun təsəvvürünü verir. İnsan, bu prosesdə adətən yalnız fikrin konkret materialının şüurlu olduğunu, lakin fikri xarakterizə edən əlaqələr üçün vizual ifadənin verilə bilməyəcəyini öyrənir. Beləliklə, təsəvvürlərlə düşünmək çox qüsurlu bir şüurlu olma prosesidir. O, sözlərlə düşünməkdən daha çox şüursuz proseslərə yaxındır və şübhəsiz ki, ontogenetik və filogenetik cəhətdən bundan daha qədimdir.

Beləliklə, arqumentimizə qayıtmaq üçün, əgər bu, təbiətcə şüursuz olan bir şeyin şüuröncəsi olma yoludursa, onda 'biz sıxışdırılmış bir şeyi necə (şüuröncəsi-)şüurlu edirik?' sualına cavab belədir: analitik iş vasitəsilə belə vasitəçi zəncirlər yaradaraq. Beləliklə, şüur öz yerində qalır, lakin şüursuz olan da şüurlu səviyyəyə yüksəlməmişdir.

Xarici qavrayışın Mən ilə əlaqəsi tamamilə aydın ikən, daxili qavrayışın Mən ilə əlaqəsi xüsusi bir araşdırma tələb edir. Bu, bütün şüuru tək bir səthi Q-Ş sisteminə aid etməyin həqiqətən doğru olub-olmadığı barədə şübhəni bir daha ortaya çıxarır.

Daxili qavrayış, psixi aparatın müxtəlif, əlbəttə ki, ən dərin qatlarından gələn proseslər haqqında hisslər verir. Onlar pis tanınır və onların ən yaxşı nümunəsi hələ də Həzz-Xoşagəlməzlik silsiləsinin hissləri ola bilər. Onlar xaricdən gələnlərdən daha ilkin və elementardır, şüurun bulanıq olduğu vəziyyətlərdə belə yarana bilərlər. Onların daha böyük iqtisadi əhəmiyyəti və bunun metapsixoloji əsaslandırması haqqında başqa bir yerdə fikrimi bildirmişəm. Bu hisslər xarici qavrayışlar kimi çoxyerlidir, eyni anda müxtəlif yerlərdən gələ bilər və müxtəlif, hətta əks keyfiyyətlərə malik ola bilər.

Həzz xarakterli hisslərdə tələsiklik yoxdur, əksinə, xoşagəlməzlik hisslərində bu, ən yüksək dərəcədə mövcuddur. Bunlar dəyişikliyə, boşalmaya tələsirlər və buna görə də xoşagəlməzliyi enerji yüklənməsinin artmasına, həzzi isə azalmasına yozuruq. Əgər həzz və xoşagəlməzlik kimi şüurlu olan şeyi psixi axında miqdar və keyfiyyət baxımından fərqli bir şey adlandırsaq, onda sual budur: belə bir fərqli şey yerində şüurlu ola bilər, yoxsa W sisteminə qədər ötürülməlidir?

Klinik təcrübə ikinci variantın lehinə qərar verir. O göstərir ki, bu fərqli şey sıxışdırılmış bir təhrik kimi davranır. O, Mən məcburiyyəti hiss etmədən təhrikverici qüvvələr inkişaf etdirə bilər. Yalnız məcburiyyətə qarşı müqavimət, boşalma reaksiyasının dayandırılması bu fərqli şeyi dərhal xoşagəlməzlik kimi şüurlu edir. Ehtiyacların gərginliyi kimi, ağrı da şüursuz qala bilər; bu, xarici və daxili qavrayış arasında bir vasitədir və xarici dünyadan gəlsə belə, daxili qavrayış kimi davranır. Beləliklə, hisslərin və duyğuların yalnız W sisteminə çatdıqda şüurlu olması doğru qalır; əgər ötürülmə bloklanırsa, onlar hisslər kimi yaranmırlar, baxmayaraq ki, oyanma axınında onlara uyğun gələn fərqli şey eynidir. Qısaltılmış və tam dəqiq olmayan şəkildə biz şüursuz hisslərdən danışırıq, tamamilə əsaslandırılmamış olsa da, şüursuz təsəvvürlərlə analogiyanı qoruyuruq. Fərq ondadır ki, şüursuz təsəvvürün şüurluya çevrilməsi üçün əvvəlcə rabitə həlqələri yaradılmalıdır, halbuki birbaşa davam edən hisslər üçün bu zəruri deyil. Başqa sözlə: şüurlu və şüursuz arasındakı fərq hisslər üçün mənasızdır, şüursuzluq burada aradan qalxır, hisslər ya şüurlu, ya da şüursuzdur. Hətta sözlərlə bağlı təsəvvürlərlə əlaqələndirildikdə belə, onlar şüurluluğu bu təsəvvürlərə borclu deyillər, əksinə, onlar birbaşa şüurlu olurlar.

Sözlərlə bağlı təsəvvürlərin rolu indi tam aydın olur. Onların vasitəçiliyi ilə daxili düşüncə prosesləri qavrayışlara çevrilir. Elə bil təsdiq edilməlidir ki, bütün bilik xarici qavrayışdan gəlir: Düşüncənin həddindən artıq yüklənməsi zamanı fikirlər həqiqətən — xaricdən gəlirmiş kimi — qavranılır və buna görə də doğru hesab edilir.

Xarici və daxili qavrayış arasındakı münasibətlərin və Q-Ş səth sisteminin bu aydınlaşdırılmasından sonra biz Mən haqqındakı təsəvvürümüzü inkişaf etdirməyə başlaya bilərik. Biz görürük ki, o, öz nüvəsi kimi Q-Ş sistemindən çıxır və əvvəlcə yaddaş qalıqlarına söykənən şüursuzluğu əhatə edir. Lakin təcrübəmizdən gördüyümüz kimi, Mən də şüursuzdur. İndi mən belə düşünürəm ki, şəxsi səbəblərdən boş yerə iddia edən, ciddi və yüksək elm ilə əlaqəsi olmadığını bildirdiyi bir müəllifin təklifinə əməl etsək, böyük fayda görəcəyik. Mən G. Groddekdən bəhs edirəm, o, həmişə vurğulayır ki, Mən dediyimiz şey həyatda əsasən passiv davranır, biz naməlum və idarəolunmaz qüvvələr tərəfindən "yaşanırıq". Biz hamımız eyni təəssüratları almışıq, baxmayaraq ki, onlar bizi digər hər şeyi kənara qoyacaq qədər məğlub etməyib və Groddekin fikrinə elmin quruluşunda yer verməkdən ümidimizi kəsmirik. Təklif edirəm ki, Q-Ş sistemindən çıxan və əvvəlcə şüursuz olan varlığa Mən, onun davamı olan və şüursuz kimi davranan digər psixi hissəyə isə Groddekin istifadəsinə uyğun olaraq O adını verərək buna əməl edək. Tezliklə görəcəyik ki, bu yanaşmadan təsvir və başa düşmə üçün fayda əldə edə bilərikmi. İndi bizim üçün fərd tanınmayan və şüursuz olan psixi bir Odur, bunun üzərinə Mən oturuşur, Q-Ş sistemindən nüvə kimi inkişaf edir. Qrafik təsvirə can atırıqsa, əlavə edəcəyik ki, Mən O-nu tam əhatə etmir, yalnız Q-Ş sisteminin səthini təşkil etdiyi qədər əhatə edir, təxminən embrion diskinin yumurtanın üzərinə oturuşu kimi. Mən O-dan kəskin şəkildə ayrılmır, aşağıya doğru onunla birləşir bir-birinə qarışır.⁹⁶,⁹⁷

Amma sıxışdırılmış olan da O ilə birləşir, yalnız onun bir hissəsidir. Sıxışdırılmış olan yalnız Mən tərəfindən sıxışdırma müqavimətləri ilə kəskin şəkildə ayrılır, O isə onunla əlaqə qura bilər. Dərhal anlayırıq ki, patologiya təşəbbüsü ilə təsvir etdiyimiz demək olar ki, bütün fərqləndirmələr yalnız psixi aparatın — bizə məlum olan — səthi qatlarına aiddir. Bu münasibətlərin bir sxem hazırlaya bilərik, lakin onun konturları yalnız təsvir məqsədi daşıyır və xüsusi bir şərh iddia etməməlidir. Təxminən əlavə edirik ki, Mən, beyin anatomiyasının şahidliyinə görə, yalnız bir tərəfdə "eşitmə qapağı" daşıyır. O, belə desək, əyri oturur.

Aydındır ki, Mən, Q-Ş vasitəsilə xarici dünyanın birbaşa təsiri ilə dəyişdirilmiş O-nun hissəsidir, bir növ səth fərqləndirməsinin davamıdır. O, həmçinin xarici dünyanın O və onun niyyətləri üzərindəki təsirini qabarıq göstərməyə çalışır, O-da məhdudiyyətsiz hökmranlıq edən həzz prinsipinin yerini Reallıq prinsipinin tutmasına səy göstərir. Qavrama Mən üçün O-da həvəsə düşən rolu oynayır. Mən, əksinə, O-nun ehtirasları ehtiva etdiyi halda, ağıl və təmkin adlandırıla biləcəyi şeyi təmsil edir. Bütün bunlar hamıya məlum olan populyar fərqləndirmələrlə üst-üstə düşür, lakin yalnız orta və ya ideal olaraq doğru kimi başa düşülməlidir.

Mənin funksional əhəmiyyəti, ona normal olaraq hərəkətliliyə çıxış yolları üzərində nəzarətin verilməsi ilə ifadə olunur. O, O-nun nisbətində, atın üstün qüvvəsini dizginləməli olan biniciyə bənzəyir, fərq ondadır ki, binici bunu öz qüvvəsi ilə cəhd edir, Mən isə borc alınmış qüvvə ilə. Bu bənzətmə bir qədər daha irəli gedir. Binici atdan ayrılmaq istəmədiyi üçün çox vaxt onu getmək istədiyi yerə aparmaqdan başqa çarəsi qalmadığı kimi, Mən də O-nun iradəsini hərəkətə çevirir, sanki bu, öz iradəsi imiş kimi.

Mənin yaranmasına və O-dan ayrılmasına, sistemin təsirindən başqa bir amilin də təsir etdiyi görünür. Öz bədəni və ilk növbədə onun səthi, eyni anda həm xarici, həm də daxili qavramaların mənşə ala biləcəyi bir yerdir. O, başqa bir obyekt kimi qavranılır, lakin toxunmaya iki növ hissi verir, onlardan biri daxili qavramaya bərabər ola bilər. Psixofiziologiyada öz bədəninin qavrama dünyasından necə seçildiyi kifayət qədər müzakirə edilmişdir. Ağrı da burada rol oynayan kimi görünür və ağrılı xəstəliklər zamanı orqanlar haqqında yeni məlumat əldə etmə tərzinin, ümumiyyətlə, öz bədəni haqqında təsəvvürə necə gəldiyinə nümunə ola biləcəyi ehtimal olunur.

Mən ilk növbədə fiziki bir şeydir, o, yalnız səthi bir varlıq deyil, hətta özünün bir səthin proyeksiyasıdır. Əgər bunun üçün anatomik analogiya axtarılarsa, ola bilər ki, onu anatomların "beyin adamı" ilə ən çox eyniləşdirmək olar; bu, beyin qabığında başı aşağı, topuqları yuxarı baxan, arxaya baxan və məlum olduğu kimi, sol tərəfdə danışma zonasını daşıyan bir fiqurdur.

Mənin şüurla olan münasibəti dəfələrlə qiymətləndirilmişdir, lakin burada bəzi vacib faktları yenidən təsvir etmək lazımdır. Sosial və ya etik qiymətləndirmə nöqteyi-nəzərini hər yerə daşımağa alışdığımız üçün, aşağı həvəslərin fəaliyyətinin şüursuzluqda baş verdiyini eşidəndə təəccüblənmirik, lakin gözləyirik ki, psixi funksiyalar bu qiymətləndirmədə nə qədər yüksək yer tutursa, şüura o qədər asan və etibarlı çıxış yolu tapacaqlar. Lakin burada psixoanalitik təcrübə bizi aldadır. Bir tərəfdən, adətən gərgin düşünmə tələb edən incə və çətin intellektual işin belə, şüura çatmadan, şüuröncəsi icra oluna biləcəyinə dair dəlillərimiz var. Bu hallar tam şübhəsizdir; məsələn, yuxu vəziyyətində baş verir və bir şəxsin əvvəlki gün boş yerə çalışdığı çətin bir riyazi və ya digər məsələnin həllini dərhal oyandıqdan sonra bildiyi şəkildə özünü göstərir.

Lakin daha da təəccüblü olan başqa bir təcrübədir. Analizlərimizdə öyrənirik ki, özünü tənqid və vicdan, yəni son dərəcə yüksək qiymətləndirilən psixi nailiyyətlərin şüursuz olduğu və şüursuz olaraq ən vacib təsirləri göstərdiyi şəxslər var; beləliklə, analizdə müqavimətin şüursuz qalması bu cür vəziyyətlərin yeganəsi deyil. Lakin daha yaxşı tənqidi anlayışımıza baxmayaraq, bizi şüursuz günah hissindən danışmağa məcbur edən yeni təcrübə bizi daha çox çaşdırır və bizə yeni tapmacalar verir, xüsusilə də tədricən belə şüursuz günah hissinin nevrozların böyük bir qismində iqtisadi baxımdan həlledici rol oynadığını və sağalmaya ən güclü maneələri yaratdığını təxmin etdikdə. Dəyərlər miqyasımıza qayıtmaq istəyiriksə, deməliyik: Məndəki yalnız ən dərin deyil, həm də ən yüksək olan şeylər belə şüursuz ola bilər. Bu, sanki əvvəllər şüurlu Mən haqqında dediklərimizi — onun hər şeydən əvvəl bir Bədən-Məni olduğunu — bu yolla bizə nümayiş etdirir.⁹⁸

III. Mən və fövqəl-mən (mən idealı)

Əgər Mən yalnız qavrama sistemi təsiri ilə dəyişdirilmiş O-nun hissəsi, psixikada real xarici dünyanın nümayəndəsi olsaydı, sadə bir vəziyyətlə qarşılaşardıq. Lakin başqa bir şey də əlavə olunur.

Məndə bir mərhələ qəbul etməyə, Məndə daxili fərqləndirməyə, yəni Mən idealı və ya Fövqəl-Mən adlandırılan şeyə bizi vadar edən motivlər başqa yerlərdə izah edilmişdir. Onlar haqlıdır. Bu Mən hissəsinin şüurla daha az sabit əlaqəsi olması, izah tələb edən yenilikdir.

Burada bir az daha geniş nəzər salmalıyıq. Melanxoliyanın ağrılı əzabını, itirilmiş bir obyektin Məndə yenidən qurulduğu, yəni obyekt yüklənməsinin eyniləşmə ilə əvəz olunduğu fərzini qəbul edərək izah etməyi bacarmışdıq. O vaxtlar bu prosesin tam əhəmiyyətini hələ dərk etməmişdik və onun nə qədər tez-tez və tipik olduğunu bilmirdik. O vaxtdan bəri başa düşdük ki, belə əvəzləmə Mənin formalaşmasında böyük rol oynayır və əsasən onun xarakter adlandırılan şeyin yaranmasına kömək edir.⁹⁹,¹⁰⁰,¹⁰¹

Fərdin ilkin oral mərhələsində obyekt yüklənməsi və eyniləşdirmə bir-birindən fərqləndirilə bilməz. Sonradan yalnız obyekt yüklənmələrinin, erotik istəkləri ehtiyaclar kimi hiss edən O-dan başladığını qəbul etmək olar. Əvvəlcə hələ zəif olan Mən obyekt yüklənmələrindən xəbərdar olur, onlara icazə verir və ya sıxışdırma prosesi ilə onları dəf etməyə çalışır.

Belə bir cinsi obyekt tərk edilməli və ya tərk edilməlidirsə, melanxoliyada olduğu kimi obyektin Mən daxilində qurulması kimi təsvir edilməli olan Mən dəyişikliyi tez-tez baş verir; bu əvəzləmənin daha ətraflı münasibətləri bizə hələ məlum deyil. Bəlkə də Mən, oral mərhələnin mexanizminə bir növ geriləmə olan bu introyeksiya vasitəsilə obyektin tərk edilməsini asanlaşdırır və ya mümkün edir. Bəlkə də bu eyniləşdirmə ümumiyyətlə O-nun obyektlərini tərk etməsi üçün şərtidir. Hər halda, proses, xüsusilə erkən inkişaf mərhələlərində çox tez-tez rast gəlinir və Mənin xarakterinin tərk edilmiş obyekt yüklənmələrindən qalan çöküntü olduğu, bu obyekt seçimlərinin tarixini əhatə etdiyi fikrini mümkün edə bilər. Əlbəttə, əvvəlcədən müqavimət qabiliyyətinin bir miqyasını qəbul etmək lazımdır; bir insanın xarakteri erotik obyekt seçimlərinin tarixindən gələn bu təsirləri nə dərəcədə dəf edir və ya qəbul edir. Çoxlu sevgi təcrübəsi olan qadınlarda onların obyekt yüklənmələrinin qalıqlarını xarakter xüsusiyyətlərində asanlıqla izləmək olar. Həmçinin, obyekt tərk edilməzdən əvvəl obyekt yüklənməsi və eyniləşdirmənin eyni vaxtda baş verməsi, yəni xarakter dəyişikliyi də nəzərə alınır. Bu halda xarakter dəyişikliyi obyekt münasibətini sağ qaldıra və müəyyən mənada qoruya bilər.¹⁰²

Başqa bir baxış bucağı deyir ki, erotik obyekt seçiminin Mən dəyişikliyinə çevrilməsi, Mənin O-nu idarə etməsi və onunla əlaqələrini dərinləşdirməsi üçün bir yoldur, lakin O-nun təcrübələrinə qarşı geniş miqyasda tabe olma hesabına. Mən obyektin xüsusiyyətlərini qəbul etdikdə, sanki özünü O-ya sevgi obyekti kimi təqdim edir, onun itkisini kompensasiya etməyə çalışır: 'Bax, sən də məni sevə bilərsən, mən obyektə çox bənzəyirəm.'

Burada baş verən obyekt libidosunun narsisistik libidoya çevrilməsi, açıq şəkildə cinsi məqsədlərdən imtina etməni, deseksualizasiyanı, yəni bir növ sublimasiyanı özündə ehtiva edir. Bəli, bunun sublimasiyaya gedən ümumi yol olub-olmadığı, bütün sublimasiyanın əvvəlcə cinsi obyekt libidosunu narsisistik libidoya çevirən, sonra isə ona bəlkə də başqa bir məqsəd qoyan Mənin vasitəçiliyi ilə baş verib-vermədiyi, ətraflı araşdırılmağa layiq sual yaranır. Bu çevrilmənin başqa həvəs talelərinə də səbəb ola bilib-bilməyəcəyi, məsələn, bir-biri ilə qovuşmuş müxtəlif həvəslərin ayrılmasına gətirib çıxara bilib-bilməyəcəyi bizi hələ sonra məşğul edəcək.

Mənin obyekt eyniləşmələrinə diqqətimizi bir anlıq yönəltmək məqsədimizdən kənara çıxsa da, qaçınılmazdır. Bu eyniləşmələr üstünlük təşkil edərsə, həddindən artıq çox və həddindən artıq güclü olarsa və bir-biri ilə uzlaşmazdırsa, patoloji nəticənin yaranması ehtimalı böyükdür. Fərdi eyniləşmələr müqavimətlər vasitəsilə bir-birinə qarşı təcrid olunduqda, Mənin parçalanması baş verə bilər və bəlkə də, deyilən “çoxlu şəxsiyyət” hallarının sirri, fərdi eyniləşmələrin növbə ilə şüuru ələ keçirməsidir. Hətta bu qədər uzağa getməsə belə, Mənin parçalandığı müxtəlif eyniləşmələr arasındakı konfliktlər mövzusu yaranır; bu konfliktlər son nəticədə tamamilə patologik kimi qəbul edilə bilməz.¹⁰³

Xarakterin sonrakı müqavimətinin tərk edilmiş obyekt yerləşmələrinin təsirlərinə qarşı necə formalaşmasından asılı olmayaraq, ən erkən yaşda baş verən ilk eyniləşmələrin təsirləri ümumi və davamlı olacaq. Bu, bizi Mən idealının yaranışına qaytarır, çünki onun arxasında fərdin ilk və ən əhəmiyyətli eyniləşməsi, yəni fərdi keçmişin atası ilə eyniləşməsi gizlənir. Bu eyniləşmə ilk baxışda obyekt yüklənməsinin nəticəsi və ya çıxışı kimi görünmür, o, birbaşa və bilavasitədir və hər hansı obyekt yüklənməsindən daha erkəndir. Lakin ilk cinsi dövrə aid olan və atanı və ananı əhatə edən obyekt seçimləri, normal axın zamanı nəticənin belə bir eyniləşməyə doğru getdiyi və beləliklə, ilkin eyniləşməni gücləndirdiyi görünür.

Hər halda, bu əlaqələr o qədər mürəkkəbdir ki, onları daha ətraflı təsvir etmək zəruri olur.

Bu mürəkkəbliyi yaradan iki amil var: Edip münasibətinin üçbucaqlı quruluşu və fərdin konstitusional biseksualığı. Sadələşdirilmiş hal oğlan uşağı üçün aşağıdakı kimi formalaşır: Çox erkən yaşda anaya qarşı ana sinəsindən başlayan və dayaq tipinə görə obyekt seçiminin nümunəvi halını göstərən bir obyekt yerləşməsi inkişaf edir; oğlan atasını eyniləşmə yolu ilə mənimsəyir. Bu iki əlaqə bir müddət paralel gedir, ta ki, anaya qarşı cinsi istəklərin güclənməsi və atanın bu istəklərə maneə olduğu qənaəti ilə Edip kompleksinin yaranmasına qədər. O andan etibarən ataya münasibət ambivalentdir; elə görünür ki, eyniləşmənin əvvəldən ehtiva etdiyi ambivalentlik açıq şəkildə ortaya çıxıb. Ataya qarşı ambivalent münasibət və anaya qarşı yalnız nəvazişli obyekt istəyi oğlan uşağı üçün sadə, müsbət Edip kompleksinin məzmununu təsvir edir.¹⁰⁴

Edip kompleksinin dağılması zamanı anaya olan obyekt yüklənməsindən imtina edilməlidir. Onun yerinə iki şeydən biri gələ bilər: ya anayla eyniləşmə, ya da ata eyniləşməsinin gücləndirilməsi. Sonuncu nəticəni biz daha normal sayırıq; bu, anaya olan nəvazişli münasibətini müəyyən dərəcədə saxlamağa imkan verir. Edip kompleksinin sonu sayəsində oğlan uşağının xarakterindəki kişilik möhkəmlənmiş olardı. Tamamilə analoji şəkildə, kiçik qızın Edip münasibəti onun ana eyniləşməsinin gücləndirilməsinə (və ya belə bir eyniləşmənin qurulmasına) nəticələnə bilər ki, bu da uşağın qadın xarakterini təsbit edir.

Bu eyniləşmələr bizim gözləntilərimizə uyğun gəlmir, çünki onlar tərk edilmiş obyekti Mənə daxil etmirlər, lakin bu nəticə də baş verir və qızlarda oğlanlara nisbətən daha asan müşahidə olunur. Təhlildən çox vaxt belə məlum olur ki, kiçik qız ataya sevgi obyekti kimi imtina etdikdən sonra, kişiliyini önə çıxarır və anayla deyil, atayla, yəni itirilmiş obyektlə eyniləşmə qurur. Burada açıq şəkildə onun kişilik qabiliyyətlərinin kifayət qədər güclü olub-olmamasından asılıdır — bu qabiliyyətlər nədən ibarət olursa olsun.¹⁰⁵

Edip vəziyyətinin ata və ya ana eyniləşməsi ilə nəticələnməsi hər iki cinsdə iki cins qabiliyyətinin nisbi gücündən asılı görünür. Bu, biseksuallığın Edip kompleksinin taleylərinə necə qarışdığından biridir. Digəri daha əhəmiyyətlidir. Belə ki, sadə Edip kompleksinin ən çox rast gəlinən hal olmadığı, əksinə, sadələşdirmə və ya sxematləşdirməyə uyğun gəldiyi təəssüratı yaranır; bu isə çox vaxt praktik olaraq haqlı qalır. Daha ətraflı araşdırma adətən daha tam Edip kompleksini üzə çıxarır; bu, ikili, müsbət və mənfi bir komplektdir və uşağın ilkin biseksuallığından asılıdır, yəni oğlan uşağı ataya qarşı ambivalent münasibət və anaya qarşı nəvazişli obyekt seçimi nümayiş etdirməklə yanaşı, eyni zamanda qız kimi də davranır; o, ataya qarşı nəvazişli qadın münasibəti və anaya qarşı ona uyğun qısqanclıq-düşmən münasibət göstərir. Biseksuallığın bu müdaxiləsi ilkin obyekt seçimləri və eyniləşmələrin vəziyyətlərini dərk etməni çox çətin, onları aydın təsvir etməni isə daha da çətin edir. Ola bilər ki, valideyn münasibətində aşkar edilən ambivalentlik tamamilə biseksuallığa aid olsun və mənim əvvəl təsvir etdiyim kimi, eyniləşmədən irəli gələn rəqabət münasibəti ilə inkişaf etməsin.

Mənim fikrimcə, ümumiyyətlə və xüsusilə nevrozlu xəstələrdə tam Edip kompleksinin mövcudluğunu qəbul etmək yaxşı olar. Təhlili təcrübə sonra göstərir ki, bir sıra hallarda onun bir və ya digər komponenti demək olar ki, nəzərə çarpmayan izlərə qədər azalır, nəticədə belə bir sıra yaranır ki, onun bir ucunda normal, müsbət, digər ucunda isə əks, mənfi Edip kompleksi dayanır, orta həlqələr isə hər iki komponentin bərabərsiz iştirakı ilə tam formanı nümayiş etdirir. Edip kompleksinin dağılması zamanı, onun tərkibində olan dörd cəhd bu cür birləşəcək ki, onlardan bir ata və bir ana eyniləşməsi yaranacaq; ata eyniləşməsi müsbət kompleksin ana obyektini saxlayacaq və eyni zamanda tərs kompleksin ata obyektini əvəz edəcək; ana eyniləşməsi üçün də analoji şey keçərli olacaq. Hər iki eyniləşmənin müxtəlif dərəcədə güclü ifadə edilməsində iki cinsi qabiliyyətin bərabərsizliyi əks olunacaq.

Beləliklə, Edip kompleksi tərəfindən idarə olunan cinsi mərhələnin ən ümumi nəticəsi kimi, müəyyən şəkildə bir-biri ilə uzlaşdırılmış bu iki eyniləşmənin yaradılmasından ibarət olan Məndə bir çöküntü qəbul etmək olar. Bu Mən dəyişikliyi öz xüsusi mövqeyini saxlayır, o, Mənin digər məzmununa Mən idealı və ya Fövqəl-Mən kimi qarşı çıxır.

Fövqəl-Mən isə sadəcə O-nun ilk obyekt seçimlərinin qalığı deyil, həm də eyni seçimlərə qarşı enerjili reaksiya təşəkkülü mənasına malikdir. Onun Mən ilə əlaqəsi 'Belə (ata kimi) olmalısan' xəbərdarlığı ilə bitmir, həm də 'Belə (ata kimi) olmamalısan, yəni onun etdiyi hər şeyi etməməlisən; bəzi şeylər ona həsr olunub' qadağanını əhatə edir. Bu ikiüzlü Mən idealının Edip kompleksinin sıxışdırılmasına sərf edildiyi, hətta bu çevrilişə yalnız təşəkkür borclu olduğu faktından irəli gəlir. Edip kompleksinin sıxışdırılması açıq-aydın asan bir vəzifə olmamışdır. Valideynlər, xüsusilə ata, Edip istəklərinin reallaşmasına maneə kimi tanındığı üçün, uşaq Məni bu maneəni öz daxilində qurmaqla bu sıxışdırma işi üçün gücləndi. O, müəyyən mənada bu gücü atadan borc aldı və bu borc son dərəcə ağır nəticələrə malik bir akt idi. Fövqəl-Mən atanın xarakterini qoruyacaq və Edip kompleksi nə qədər güclü olub, onun sıxışdırılması (avtoritet, din təlimi, təhsil, oxu təsiri altında) nə qədər sürətli baş veribsə, Fövqəl-Mən sonradan vicdan kimi, bəlkə də şüursuz günah hissi kimi Mən üzərində nə qədər sərt hökmranlıq edəcək. — Bu hökmranlıq gücünü haradan aldığını, kateqorik imperativ kimi ifadə olunan məcburi xarakteri haqqında sonradan bir fərziyyə irəli sürəcəyəm.

Təsvir edilmiş Fövqəl-Mənin yaranmasını yenidən nəzərdən keçirsək, onu iki son dərəcə əhəmiyyətli bioloji amilin nəticəsi kimi tanıyırıq: insanın uzun uşaq köməksizliyi və asılılığı və Edip kompleksi faktı; biz bu kompleksi libido inkişafının latentlik dövrü ilə kəsilməsinə, beləliklə də onun cinsi həyatının iki mərhələli təbiətinə aid etmişik. Sonuncu, görünür, insana məxsus xüsusiyyət, psixoanalitik fərziyyə kimi, buzlaq dövrü tərəfindən məcbur edilən mədəniyyətə doğru inkişafın irsi qalıntısı kimi təqdim edilmişdir. Beləliklə, Fövqəl-Mənin Məndən ayrılması təsadüfi deyil, o, fərdi və növ inkişafının ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərini təmsil edir, hətta valideyn təsirini daimi ifadəyə qovuşduraraq, öz mənşəyini borclu olduğu amillərin mövcudluğunu əbədiləşdirir.

Psixoanalizə saysız dəfə insanın yüksək, əxlaqi, şəxsiyyətdən üstün tərəfləri ilə maraqlanmadığına görə ittiham irəli sürülmüşdür. Bu ittiham həm tarixi, həm də metodoloji baxımdan ikiqat ədalətsiz idi. Birincisi, əvvəldən Məndəki əxlaqi və estetik təmayüllərə sıxışdırma həvəsinin verildiyi, ikincisi, psixoanalitik tədqiqatın tam və hazır bir tədris binası kimi deyil, normal və qeyri-normal hadisələrin analitik parçalanması yolu ilə psixi mürəkkəblikləri anlamağa addım-addım irəliləməli olduğunu görmək istəmədikləri üçün. Biz psixi həyatda sıxışdırılmış olanın öyrənilməsi ilə məşğul olduğumuz müddətcə, insanın yüksək tərəflərinin taleyi haqqında titrək narahatlığı bölüşməyimiz lazım deyildi. İndi Mənin təhlilinə girişdiyimiz üçün, əxlaqi şüurları sarsılmış, insanda mütləq daha yüksək bir varlıq olmalıdır deyə şikayət edən hər kəsə cavab verə bilərik: Əlbəttə, və bu yüksək varlıq Mən idealı və ya Fövqəl-Məndir, valideyn münasibətlərimizin təmsilçisidir. Kiçik uşaqlar olaraq biz bu yüksək varlıqları tanıyırdıq, onlara heyran olurduq, onlardan qorxurduq, sonra onları özümüzə qəbul etdik.

Beləliklə, Mən idealı Edip kompleksinin varisidir və nəticədə O-nun ən güclü təhriklərinin və ən vacib libido taleylərinin ifadəsidir. Onun qurulması sayəsində Mən Edip kompleksini ələ keçirmiş və eyni zamanda özünü O-na tabe etmişdir. Mən əsasən xarici dünyanın, reallığın nümayəndəsi olduğu halda, Fövqəl-Mən ona daxili dünyanın, O-nun vəkili kimi qarşı çıxır. Mən və ideal arasındakı münaqişələr, artıq buna hazırıq, son nəticədə Real və Psixi, Xarici dünya və Daxili dünya ziddiyyətini əks etdirəcəkdir.

Biologiyanın və insan nəslinin taleyinin O-da yaratdığı və buraxdığı şey, ideal qurulma Mən tərəfindən mənimsənilir və onda fərdi olaraq yenidən yaşayılır. Mən idealı, qurulma tarixi nəticəsində, fərdin filogenetik qazancları, arxaik irsiyyəti ilə ən geniş şəkildə əlaqələndirilmişdir. Fərdi ruh həyatında ən dərinə aid olan şey, ideal qurulması vasitəsilə bizim qiymətləndirmələrimiz baxımından insan ruhunun ən yüksək səviyyəsinə çevrilir. Lakin Mən idealını Məndə olduğu kimi yerləşdirməyə və ya Mən və O arasındakı əlaqəni təqlid etmək üçün istifadə etdiyimiz təşbihlərdən birinə uyğunlaşdırmağa çalışmaq beyhudə bir səy olardı.

Mən idealının insandakı daha yüksək varlığa irəli sürülən bütün tələbləri ödədiyini göstərmək asandır. Ata həsrətinin əvəzedici qurulması kimi, bütün dinlərin formalaşdığı toxumu özündə saxlayır. Mənin öz ideali ilə müqayisədə özünün kifayətsizliyi haqqında verdiyi hökm, həsrətlə inananın arxalandığı təvazökar dini hissi yaradır. Təkamülün gedişində müəllimlər və avtoritetlər ata rolunu davam etdirdilər; onların əmrləri və qadağaları ideal-Məndə güclü qaldı və indi vicdan kimi əxlaqi senzura tətbiq edir. Vicdanın tələbləri ilə Mənin göstərdiyi nəticələr arasındakı gərginlik günah hissi kimi qəbul edilir. Sosial hisslər eyni Mən idealı əsasında digərləri ilə eyniləşmələrə əsaslanır.

Din, əxlaq və sosial hisslər — insandakı daha yüksək səviyyənin əsas məzmunları! — əslində bir idi. “Totem və Tabu” fərziyyəsinə görə, onlar filogenetik olaraq ata kompleksi əsasında qazanılmışdır; din və əxlaqi məhdudiyyət əsl Edip kompleksinin öhdəsindən gəlməklə, sosial hisslər isə gənc nəslin üzvləri arasında artıq qalan rəqabətin aradan qaldırılması məcburiyyəti vasitəsilə. Bütün bu əxlaqi qazanclarda kişi cinsiyyəti önə keçmiş kimi görünür, çarpaz irsiyyət bu mülkiyyəti qadınlara da təqdim etmişdir. Sosial hisslər bu gün belə fərdlərdə qardaşlara qarşı qısqanc rəqabət təhriklərinin üzərində quruluş kimi yaranır. Düşmənlik təmin edilə bilmədiyi üçün, ilkin rəqiblə eyniləşmə baş verir. Homoseksual insanlarda aparılan müşahidələr, bu eyniləşdirmənin də aqressiv-düşmən münasibəti əvəz edən nəvazişli obyekt seçiminin əvəzi olduğu fərziyyəsini dəstəkləyir.’¹⁰⁶

Lakin filogenezin qeyd edilməsi ilə yeni problemlər ortaya çıxır və onların cavablandırılmasından çəkinmək istəyirik. Amma bu, heç nəyə kömək etmir; bütün səylərimizin qeyri-kamilliyini üzə çıxaracağından qorxsak belə, cəhd etməyə məcburuq. Sual belədir: Ata kompleksi vasitəsilə din və əxlaqı kim qazanmışdı: primitiv insanın Məni, yoxsa O? Əgər bu Mən idisə, niyə sadəcə Məndə irsiyyətdən danışmırıq? Əgər bu O idisə, bu Onun xarakteri ilə necə uyğunlaşır? Yoxsa Mən, Fövqəl-Mən və O arasındakı fərqləndirməni bu qədər erkən dövrlərə daşımaq olmaz? Yoxsa Mən proseslərinin bütün konsepsiyasının filogenezi başa düşmək üçün heç nə etmədiyini və ona tətbiq edilə bilməyəcəyini dürüstlüklə etiraf etmək lazımdır?

Əvvəlcə ən asan cavablandırıla biləni cavablandıraq. Mən və O arasındakı fərqləşməni yalnız primitiv insanlara deyil, hətta daha sadə canlılara da aid etməliyik, çünki bu, xarici dünyanın təsirinin zəruri ifadəsidir. Fövqəl-Məni məhz totemizmə gətirib çıxaran həmin təcrübələrdən yaranmış kimi qəbul etdik. Mənin, yoxsa O-nun bu təcrübələri yaşayıb əldə etdiyi sualı tezliklə mənasını itirir (müq. Kütlə psixologiyası və Mən təhlili; Qısqanclıq, paranoya və homoseksuallıq zamanı bəzi nevroz mexanizmləri haqqında — Toplu əsərlər, XIII c.). Növbəti mülahizə bizə deyir ki, O, xarici dünyanı Ona təmsil edən Mən vasitəsilə başqa heç bir xarici tale yaşaya və ya təcrübə edə bilməz. Lakin Məndə birbaşa irsiyyətdən danışmaq mümkün deyil. Burada real fərd ilə növ anlayışı arasındakı uçurum açılır. Həmçinin Mən ilə O arasındakı fərqi çox sərt qəbul etmək, Mənin O-nun xüsusi olaraq fərqləndirilmiş bir hissəsi olduğunu unutmaq olmaz. Mənin təcrübələri əvvəlcə irs üçün itmiş kimi görünür, lakin onlar nəsillər ardıcıllığı ilə çoxlu fərdlərdə kifayət qədər tez-tez və güclü təkrarlanırsa, onlar, demək olar ki, O-nun təcrübələrinə çevrilir və onların təsirləri irsən qorunur. Beləliklə, irsi O, saysız Mən mövcudluqlarının qalıqlarını özündə saxlayır və Mən Fövqəl-Məni O-dan əldə etdikdə, bəlkə də yalnız daha qədim Mən formalarını yenidən ortaya çıxarır, onlara dirçəliş yaradır.

Fövqəl-Mənin yaranma tarixi, Mənin O-nun obyekt yüklənmələri ilə erkən konfliktlərinin, onların varisləri olan Fövqəl-Mənlə konfliktlər kimi davam edə biləcəyini anlamaq üçün şərait yaradır. Əgər Mən Edip kompleksinin idarə edilməsində pis nəticə əldə edibsə, O-dan qaynaqlanan onun enerji yüklənməsi Mən idealının reaksiya quruculuğunda yenidən təsir göstərəcəkdir. Bu idealın bu şüursuz həvəs təhrikləri ilə geniş kommunikasiyası, idealın özünün böyük ölçüdə şüursuz qala bilməsi və Mənə əlçatmaz olması sirrini həll edəcəkdir. Daha dərin qatlarda baş vermiş, sürətli sublimasiya və eyniləşmə ilə nəticələnməmiş mübarizə, indi Kaulbachın Hun döyüşü rəsmindəki kimi daha yüksək bir regionda davam edir.

IV. İki həvəs növü

Biz artıq demişdik ki, əgər psixi varlığın O, Mən və Fövqəl-Mənə bölünməsi dərkimizdə irəliləyiş deməkdirsə, o, ruhi həyatdakı dinamik əlaqələrin daha dərin başa düşülməsi və daha yaxşı təsviri üçün vasitə kimi də özünü göstərməlidir. Biz həmçinin aydınlaşdırmışıq ki, Mən qavrayışın xüsusi təsiri altındadır və ümumi şəkildə deyilsə, qavrayışlar Mən üçün həvəslərin O üçün olduğu eyni əhəmiyyətə malikdir. Lakin bu zaman Mən də, yalnız xüsusi olaraq modifikasiya olunmuş bir hissəsi olduğu O kimi, həvəslərin təsirinə məruz qalır.

Həvəslər haqqında mən yaxınlıqda (Həzz prinsipinin o tayında) bir baxış inkişaf etdirmişəm ki, burada onu qoruyub saxlayacağam və sonrakı müzakirələrə əsas kimi götürəcəyəm. Bir-birindən fərqləndirilməli olan iki həvəs növü var ki, onlardan biri, yəni cinsi həvəslər və ya Eros, çox daha nəzərə çarpan və bilməyə daha əlçatandır. O, yalnız əsl, ləngidilməmiş cinsi həvəsi və ondan törəmiş məqsədi ləngidilmiş və sublimasiya olunmuş həvəs təhriklərini deyil, həm də Mənə aid etməli olduğumuz və analitik işin əvvəlində cinsi obyekt həvəslərinə qarşı qoyduğumuz özünü saxlama həvəsini əhatə edir. İkinci həvəs növünü göstərmək bizə çətinliklər yaratdı; nəhayət, sadizmi onun nümayəndəsi kimi qəbul etmək qərarına gəldik. Nəzəri, bioloji dəstəkli düşüncələr əsasında, orqanik canlıları cansız vəziyyətə qaytarmaq vəzifəsi verilmiş bir Ölüm Həvəsi fərz etdik, Eros isə həyatı hissəciklərə parçalanmış canlı maddənin getdikcə daha geniş birləşdirilməsi ilə mürəkkəbləşdirməyi, təbii ki, bu zaman onu qorumağı hədəfləyir. Hər iki həvəs, həyatın yaranması ilə pozulmuş vəziyyətin bərpasına can ataraq, ən qatı mənada konservativ davranır. Beləliklə, həyatın yaranması, həyatın davam etməsinin və eyni zamanda ölümə can atmanın səbəbi olardı; həyatın özü isə bu iki can atma arasında mübarizə və kompromisdir. Həyatın mənşəyi sualı kosmoloji olaraq qalardı, həyatın məqsədi və niyyəti sualı isə dualist şəkildə cavablandırılardı.

Bu iki həvəs növünün hər birinə xüsusi bir fizioloji proses (qurulma və parçalanma) aid edilərdi, canlı maddənin hər bir parçasında hər iki növ həvəs fəaliyyət göstərərdi, lakin bərabər olmayan qarışıqda, belə ki, bir maddə Erosun əsas nümayəndəliyi rolunu oynaya bilərdi.

Hər iki növün həvəslərinin bir-biri ilə necə birləşdiyi, qarışdığı və ərintiləşdiyi hələ tam təsəvvür olunmazdır; lakin bunun müntəzəm və böyük miqyasda baş verdiyi, bizim kontekstimizdə inkar edilə bilməz bir fərziyyədir. Tək hüceyrəli elementar orqanizmlərin çoxhüceyrəli canlılara birləşməsi nəticəsində, tək hüceyrənin ölüm həvəsini neytrallaşdırmaq və destruktiv (yoxedici) təhrikləri xüsusi bir orqan vasitəsilə xarici aləmə yönləndirmək mümkün olmuşdur. Bu orqan əzələ sistemi olardı və ölüm həvəsi artıq — ehtimal ki, yalnız qismən — xarici aləmə və digər canlılara qarşı destruksiya (yoxetmə) həvəsi kimi ifadə olunardı.

Əgər biz hər iki həvəs növünün qarışığı haqqında təsəvvürü qəbul etmişiksə, onda bizə onların — daha çox və ya daha az tam — ayrışması imkanı da təklif olunur. Cinsi həvəsin sadist komponentində biz məqsədəuyğun həvəs qarışığının klassik nümunəsi qarşısında dayanaq; müstəqilləşmiş sadozizm kimi sapkınlıqda isə, həqiqətən, son həddə qədər aparılmamış ayrışmanın nümunəsini görürük. Bu bizə hələ bu işıq altında nəzərdən keçirilməmiş böyük bir faktlar sahəsinə nəzər salma imkanı açır. Biz destruksiya həvəsinin mütəmadi olaraq boşalma məqsədləri üçün Erosun xidmətində olduğunu tanıyırıq, epileptik tutmanın həvəs ayrışmasının məhsulu və əlaməti olduğunu sezinləyirik və ağır nevrozların, məsələn, məcburiyyət nevrozlarının bəzi nəticələri arasında həvəs ayrışmasının və ölüm həvəsinin ortaya çıxmasının xüsusi diqqətə layiq olduğunu öyrənirik. Sürətli ümumiləşdirmə ilə biz fərz etmək istəyirik ki, libidinal geriləmənin, məsələn, genital mərhələdən sadozist-anal mərhələyə keçidin mahiyyəti həvəs ayrışmasına əsaslanır; əksinə, əvvəlki mərhələdən müəyyən genital mərhələyə irəliləyişin şərti erotik komponentlərin əlavə olunmasıdır. Həmçinin sual qalır ki, nevroza konstitusional meyillənmədə çox vaxt gücləndirilmiş olaraq tapdığımız müntəzəm ambivalensiya (ikiqiymətlilik) ayrışmanın nəticəsi kimi qəbul edilə bilərmi; lakin bu o qədər ilkin və əvvəlcədən mövcuddur ki, o, daha çox həyata keçirilməmiş həvəs qarışığı kimi qəbul edilməlidir.

Bizim marağımız təbii olaraq, bir tərəfdən Mən, Fövqəl-Mən və O-nun qəbul edilmiş formalaşmaları, digər tərəfdən isə hər iki həvəs növü arasında aydınlaşdırıcı əlaqələrin tapılıb tapılmadığına, həmçinin psixi proseslərə hakim olan həzz prinsipinə hər iki həvəs növü və psixi fərqləşmələrə qarşı sabit bir mövqe təyin edib-edə bilməyəcəyimizə yönələcəkdir. Lakin bu müzakirəyə girməzdən əvvəl, biz məsələnin qoyuluşunun özünə yönələn bir şübhəni həll etməliyik. Həzz prinsipində həqiqətən heç bir şübhə yoxdur, Mənin quruluşu klinik əsaslandırma üzərində dayanır, lakin hər iki həvəs növünün fərqləndirilməsi kifayət qədər təmin olunmamış görünür və klinik təhlilin faktları onun iddiasını ehtimal ki, ləğv edir.

Belə bir faktın mövcud olduğu görünür. Hər iki həvəs növünün ziddiyyəti üçün biz sevgi və nifrət qütbləşməsini qoya bilərik. Erosun təmsilçisi üçün biz çətinlik çəkmirik, əksinə, çətin dərk olunan ölüm həvəsi üçün, nifrətin yolunu göstərdiyi destruksiya həvəsində bir nümayəndə tapa bildiyimiz üçün olduqca məmnunuq. İndi isə klinik müşahidə bizə öyrədir ki, nifrət yalnız sevginin gözlənilmədən mütəmadi yoldaşı (ambivalensiya) deyil, insan münasibətlərində çox vaxt onun öncüsü deyil, həm də müxtəlif şəraitdə nifrətin sevgiyə, sevginin isə nifrətə çevrildiyini göstərir. Əgər bu çevrilmə sadəcə zaman ardıcıllığı, yəni əvəzlənmədən çoxdursa, onda erotik və ölüm həvəsləri arasında, əks istiqamətdə gedən fizioloji prosesləri fərz edən belə fundamental bir fərqləndirmənin əsası itirilmiş olur.

Eyni şəxsi əvvəlcə sevmək və sonra nifrət etmək, və ya əksinə, əgər o, insana buna səbəb veribsə, halı açıq-aydın bizim problemimizə aid deyil. Həmçinin, hələ açıq-aşkar olmayan aşqın əvvəlcə düşmənçilik və təcavüz meyli ilə ifadə olunduğu digər hal da aid deyil, çünki destruktiv komponent orada obyektin seçilməsində erotik komponent onlara qoşulana qədər irəliyə qaçmış ola bilər. Lakin biz nevrozların psixologiyasından, çevrilmə fərzinin daha yaxın olduğu bir neçə halı bilirik. Təqibçi paranojada xəstə, müəyyən bir şəxsə qarşı həddindən artıq güclü homoseksual bağlanmadan müəyyən bir şəkildə qurtulur və nəticə odur ki, bu ən çox sevilən şəxs, xəstənin çox vaxt təhlükəli təcavüzünün yönəldiyi təqibçiyə çevrilir. Bizim fərz etmək haqqımız var ki, əvvəlki mərhələdə sevgi nifrətə çevrilmişdi. Homoseksuallığın, eləcə də cinsəllikdən azad edilmiş sosial hisslərin yaranmasında analitik araşdırma bizə yalnız son zamanlarda rəqabət hisslərinin mövcudluğunu öyrətdi; bu hisslər şiddətli idi və təcavüzkarlığa yol açırdı, onların üstəsindən gəldikdən sonra əvvəllər nifrət edilən obyekt sevilən obyektə və ya eyniləşdirmənin obyektinə çevrilir. Bu hallarda nifrətin sevgiyə birbaşa çevrildiyini qəbul etmək lazımdır sualı ortaya çıxır. Burada söhbət obyektin davranışının heç bir iştirakı olmayan, tamamilə daxili dəyişikliklərdən gedir.

Lakin paranoik çevrilmə zamanı prosesin analitik araşdırması bizi başqa bir mexanizmin mümkünlüyü ilə tanış edir. Əvvəldən ambivalent münasibət mövcuddur və çevrilmə reaktiv yüklənmənin yerdəyişməsi yolu ilə baş verir, yəni erotik təhrikdən enerji alınır və düşmənçilik enerjisinə ötürülür.

Homoseksuallığa aparan düşmən rəqabətinin üstəsindən gəlmə zamanı eyni şey olmasa da, buna bənzər bir şey baş verir. Düşmən münasibətinin doyum ümidi olmadığından, yəni iqtisadi səbəblərdən, o, daha çox doyum ümidi, yəni boşalma imkanı verən sevgi münasibəti ilə əvəz olunur. Beləliklə, bu halların heç birində iki həvəs növünün keyfiyyət fərqliliyi ilə uzlaşmayan nifrətin sevgiyə birbaşa çevrilməsini qəbul etməyə ehtiyac yoxdur.

Lakin qeyd edirik ki, sevginin nifrətə çevrilməsinin bu başqa mexanizmindən istifadə edərkən, açıq şəkildə ifadə edilməli olan başqa bir fərziyyəni susqunluqla etmişik. Biz elə fərz etdik ki, sanki psixi həyatda — Məndə və ya O-da olması qərarlaşdırılmamış — yerdəyişə bilən enerji var, bu enerji özündə fərqsizdir və keyfiyyətcə fərqləşdirilmiş erotik və ya dağıdıcı təhriklərə qoşula bilər və onların ümumi yüklənməsini artıra bilər. Belə yerdəyişə bilən enerjinin mövcudluğu fərziyyəsi olmadan biz heç cür irəli gedə bilmərik. Yalnız sual budur ki, bu enerji haradan gəlir, kimə məxsusdur və nə deməkdir.

Həvəs təhriklərin keyfiyyəti və müxtəlif talelərində onların qorunub saxlanması problemi hələ çox qaranlıqdır və hazırda demək olar ki, araşdırılmamışdır. Xüsusilə müşahidəyə yaxşı əlçatan olan cinsi hissəvi həvəs təhriklərdə eyni çərçivəyə aid olan bəzi prosesləri qeyd etmək olar, məsələn, hissəvi həvəs təhriklərin müəyyən dərəcədə bir-biri ilə əlaqə qurduğunu, bir həvəs təhrikin xüsusi erogən mənbədən öz intensivliyini başqa mənbədən olan hissəvi həvəs təhriki gücləndirmək üçün verə biləcəyini, bir həvəs təhrikin doyumunun başqasının doyumunu əvəz etdiyini və s., bu isə müəyyən cür fərziyyələrə cəsarət etməyi tələb edir.

Mən də mövcud müzakirədə yalnız fərziyyə təqdim edirəm, sübut deyil. Məntiqi görünür ki, bu, həm Məndə, həm də O-da fəaliyyət göstərən, yerdəyişə bilən və fərqsiz enerji narsisistik libidoya məxsusdur, yəni cinsəllikdən azad edilmiş Erosdur. Erotik həvəslər bizə dağıdıcı həvəslərdən daha plastik, daha asan yönləndirilən və yerdəyişən kimi görünür. Onda məcburiyyət olmadan davam etmək olar ki, bu yerdəyişə bilən libido həzz prinsipinin xidmətində işləyir, durğunluqlardan qaçınmaq və boşalmaları asanlaşdırmaq üçün. Bu zaman boşalmanın hansı yolla baş verməsinə, əsasən baş verməsinə diqqət yetirməyən müəyyən bir laqeydlik açıq şəkildə nəzərə çarpır. Biz bu xüsusiyyəti O-dakı yüklənmə prosesləri üçün xarakterik kimi tanıyırıq. Bu, xüsusilə təhlildə həyata keçirilməli olan, hansı şəxsə yönəldilməsindən asılı olmayaraq, obyektə qarşı xüsusi bir laqeydliyin inkişaf etdiyi erotik yüklənmələrdə rast gəlinir, şəxslərə. Rank bu yaxınlarda nevroz intiqam hərəkətlərinin yanlış şəxslərə yönəldildiyini göstərən gözəl nümunələr gətirib. Şüursuzun bu davranışını nəzərə alarkən, kəndin yeganə dəmirçisi ölümə layiq cinayət törətdiyi üçün kəndin üç tikişçisindən birinin asılmalı olduğu haqqında komik şəkildə istifadə olunan hekayəni xatırlamaq lazımdır. Cəza, günahkarı vurmasa belə, mütləq olmalıdır. Eyni boşluğu biz ilk növbədə yuxu işlənməsində ilkin prosesin yerdəyişmələrində müşahidə etmişik. Burada obyektlər necədirsə, bizi məşğul edən halda da, ilk növbədə nəzərə alınmayan boşaltma hərəkətinin yolları eyni şəkildədir. Mənə, obyektin seçilməsində və boşaltma yolunda daha böyük dəqiqlikdə israr etmək oxşar görünərdi.

Əgər bu yerdəyişmə enerjisi deseksuallaşdırılmış libidodursa, onda ona sublimasiya da demək olar, çünki o, hələ də Erosun əsas məqsədinə — birləşdirmək və bağlamaq — sadiq qalaraq, Mənin özünü fərqləndirdiyi və ya ona can atdığı vahidliyi yaratmağa xidmət edir. Əgər daha geniş mənada düşünmə proseslərini bu yerdəyişmələrə daxil etsək, onda düşünmə işi də erotik həvəs qüvvəsinin sublimasiyası ilə təmin edilmiş olar.

Burada biz yenidən, sublimasiyanın adətən Mənin vasitəçiliyi ilə baş verdiyi, əvvəllər toxunulmuş ehtimalla qarşılaşırıq. Digər halı xatırlayırıq: Mən, O-nun ilk və şübhəsiz sonrakı obyekt yüklənmələrini, onların libidosunu özünə alaraq və eyniləşdirmə yolu ilə yaradılan Mən dəyişikliyinə bağlayaraq həll edir. Bu Mən libidosuna çevrilmə ilə təbii ki, cinsi məqsədlərdən imtina, yəni deseksualizasiya bağlıdır. Hər halda, biz Mənin Eros ilə münasibətindəki vacib bir nailiyyəti haqqında belə anlayış əldə edirik. Obyekt yüklənmələrinin libidosuna bu şəkildə sahib çıxaraq, özünü yeganə sevgi obyekti kimi təqdim edərək, O-nun libidosunu deseksuallaşdıraraq və ya sublimasiya edərək, o, Erosun məqsədlərinə qarşı işləyir və düşmən həvəs təhrik qıcıqlarının xidmətinə girir. O, O-nun obyekt yüklənmələrinin digər bir hissəsini qəbul etməli, demək olar ki, onlarla razılaşmalıdır. Bu Mən fəaliyyətinin digər mümkün nəticəsi haqqında biz sonra danışacağıq.

Narsisizm nəzəriyyəsində indi vacib bir təkmilləşdirmə aparılmalıdır. Əvvəldən bütün libido O-da toplanmışdır, halbuki Mən hələ formalaşmaqda və ya zəifdir. O bu libidonun bir hissəsini erotik obyekt yüklənmələrinə göndərir, bundan sonra güclənmiş Mən bu obyekt libidosuna sahib çıxmağa və özünü O-ya sevgi obyekti kimi qəbul etdirməyə çalışır. Mənin narsisizmi belə ikincil, obyektlərdən alınmış bir narsisizmdir.

Biz yenidən və yenidən təcrübə edirik ki, izləyə bildiyimiz həvəs təhrik qıcıqları Erosun törəmələri kimi ortaya çıxır. Əgər "Həzz prinsipinin o tayında" irəli sürülən fikirlər və nəhayət, Erosun sadistik töhfələri olmasaydı, dualistik əsas baxışa bağlı qalmaq bizə çətin olardı. Lakin biz buna məcbur olduğumuz üçün, ölüm həvəslərinin əsasən səssiz olduğunu və həyatın küyünün çox vaxt Erosdan qaynaqlandığı təəssüratını əldə etməliyik.

Və Erosla mübarizədən! Həzz prinsipinin, həyat axınına maneələr yaradan libidoya qarşı mübarizədə O-ya bir kompas kimi xidmət etdiyi baxışını rədd etmək olmaz. Əgər Fexnerin mənasında sabitlik prinsipi həyatı idarə edirsə, yəni həyat ölümə doğru sürüşmədirsə, onda səviyyənin aşağı düşməsini dayandıran və yeni gərginliklər yaradan, həvəs ehtiyacları kimi Erosun, cinsi həvəslərin tələbləridir. O, həzz prinsipinin, yəni narazılıq qavrayışının rəhbərliyi ilə, müxtəlif yollarla onlara qarşı müdafiə olunur. Əvvəlcə mümkün qədər deseksuallaşdırılmamış libidonun tələblərinə qarşı təsirlənmənin sürətləndirilməsi, yəni birbaşa cinsi istəklərin ödənilməsi üçün mübarizə ilə. Daha geniş şəkildə, bütün qismən tələblərin qarşılaşdığı bu ödənişlərdən birində, erotik gərginliklərin doymuş daşıyıcıları olan cinsi maddələrdən qurtularaq. Cinsi akt zamanı cinsi maddələrin atılması, bir növ, somanın və cinsət plazmasının ayrılmasına uyğun gəlir. Buna görə də, tam cinsi ödənişdən sonrakı vəziyyətin ölümlə oxşarlığı, aşağı dərəcəli heyvanlarda ölümün tohumlama aktı ilə üst-üstə düşməsi. Bu varlıqlar çoxalma nəticəsində ölür, çünki ödəniş yolu ilə Erosun aradan qaldırılmasından sonra ölüm həvəsi niyyətlərini həyata keçirmək üçün sərbəstlik qazanır. Nəhayət, eşitdiyimiz kimi, Mən, libidonun bir hissəsini özünə və öz məqsədlərinə sublimasiya edərək, Esə idarəetmə işini asanlaşdırır.¹⁰⁷

V. Mənin asılılıqları

Mövzunun mürəkkəbliyi, heç bir başlığın fəslin məzmunu ilə tam uyğun gəlməməsini və yeni əlaqələri öyrənmək istədikdə artıq həll edilmiş məsələlərə yenidən müraciət etməyimizi bağışladır.

Beləliklə, biz dəfələrlə qeyd etmişik ki, Mən böyük ölçüdə, O-nun tərk edilmiş yüklənmələrini əvəz edən eyniləşdirmələrdən formalaşır; bu eyniləşdirmələrin ilk olanları Məndə xüsusi bir instansiya kimi davranır, Mənə qarşı Fövqəl-Mən kimi çıxış edir, güclənmiş Mən isə sonralar belə eyniləşdirmə təsirlərinə daha davamlı münasibət göstərə bilər. Fövqəl-Mən, Məndə və ya Mənə olan xüsusi mövqeyini iki tərəfdən qiymətləndirilməli olan bir amilə borcludur: birincisi, Mən hələ zəif ikən baş verən ilk eyniləşdirmə olması, ikincisi isə Edip kompleksinin mirasçısı olması, yəni ən böyük obyektləri Mənə gətirməsidir. O, sonrakı Mən dəyişikliklərinə nisbətən, uşaqlığın ilkin cinsi mərhələsinin pubertadan sonrakı cinsi həyata nisbəti kimidir. Bütün sonrakı təsirlərə açıq olsa da, o, ata kompleksindən gəlməsi ilə ona verilən, yəni Mənə qarşı çıxmaq və onu idarə etmək qabiliyyəti olan xarakterini ömür boyu saxlayır. O, Mənin keçmişdəki zəifliyinin və asılılığının abidəsidir və yetkin Mən üzərində də hakimiyyətini davam etdirir. Uşaq kimi Valideynlərinə itaət etməyə məcburiyyət qarşısında qalan Mən, Fövqəl-Mənin kategorik imperativinə tabe olur.

Lakin O-nun ilk obyekt yüklənmələrindən, yəni Edip kompleksindən gəlməsi Fövqəl-Mən üçün daha çox şey deməkdir. Biz artıq izah etdiyimiz kimi, bu, onu O-nun filogenetik irsi ilə əlaqələndirir və onu O-da izlərini qoyan əvvəlki Mən formalaşmalarının reinkarnasiyasına çevirir. Beləliklə, Fövqəl-Mən həmişə O-a yaxın durur və Mənə qarşı onun nümayəndəliyi rolunu oynaya bilər. O, dərinliyə O-a nüfuz edir, lakin buna görə də Məndən daha uzaqda, şüurdan daha uzaqdadır.

Bu əlaqələri, artıq uzun müddətdir ki, yeni deyil, lakin nəzəri işlənməsini gözləyən müəyyən klinik faktlara müraciət etdikdə ən yaxşı şəkildə qiymətləndiririk.

Analitik iş zamanı çox qəribə davranan şəxslər var. Onlara ümid verildikdə və müalicənin gedişatından razı olduqları göstərildikdə, onlar narazı görünür və vəziyyətlərini mütəmadi olaraq pisləşdirirlər. Əvvəlcə bunu inadkarlıq və həkimə üstünlüklərini sübut etmək cəhdi kimi qəbul edirlər. Sonradan daha dərin və daha ədalətli bir anlayışa gəlinir. Bu şəxslərin tərif və tanınmanı qəbul etmədikləri, hətta müalicənin irəliləməsinə yanlış şəkildə reaksiya verdikləri aydın olur. Digərlərində simptomların yaxşılaşmasına və ya müvəqqəti dayanmasına səbəb olan hər bir qismən həll, onlarda əziyyətin anlıq artmasına səbəb olur; müalicə zamanı yaxşılaşmaq əvəzinə, pisləşirlər. Onlar “mənfi terapevtik reaksiya” adlanan reaksiyanı nümayiş etdirirlər.

Şübhəsiz ki, onlarda sağalmaya qarşı çıxan bir şey var, sağalmanın yaxınlaşması təhlükə kimi qorxulur.¹⁰⁸

Bu şəxslərdə sağalma iradəsi deyil, xəstəlik ehtiyacı üstünlük təşkil edir deyilir. Bu müqaviməti adi şəkildə təhlil etdikdə, həkimə qarşı inadkarlıq mövqeyini və xəstəlik qazancının formalarına bağlılığı ondan ayırdıqda, əksəriyyəti hələ də qalır və bu, narsisistik əlçatmazlığın, həkimə qarşı mənfi mövqeyin və xəstəlik qazancına yapışmanın artıq bizə məlum olan maneələrindən daha güclü olan bərpa prosesinin ən güclü maneəsi kimi ortaya çıxır.

Nəhayət, bunun müəyyən mənada "əxlaqi" amil, yəni xəstəlikdə öz təminini tapan və əziyyətin cəzasından imtina etmək istəməyən günahkarlıq hissi olduğu aydın olur. Bu az təsəlliverici izahatda son olaraq israr etmək olar. Lakin bu günahkarlıq hissi xəstə üçün dilsizdir; ona günahkar olduğunu demir, o, günahkar deyil, xəstə olduğunu hiss edir. Bu günahkarlıq hissi yalnız bərpa prosesinə qarşı azalması çətin olan müqavimət kimi özünü göstərir. Xəstəni bu xəstə qalma motivinə inandırmaq da xüsusilə çətindir; o, analitik müalicənin ona kömək etmək üçün doğru vasitə olmadığı barədə daha yaxın izahata yapışacaq.¹⁰⁹

Burada təsvir edilənlər ən ekstremal hallara uyğun gəlir, lakin daha az dərəcədə çoxlu, bəlkə də nevrozun bütün ağır hallarında nəzərə alınmalıdır. Hətta daha çox, bəlkə də nevroz xəstəliyinin ağırlığını həlledici şəkildə müəyyən edən məhz bu amil, yəni Mən idealının davranışıdır. Buna görə də, müxtəlif şəraitdə günahkarlıq hissinin ifadəsi haqqında bəzi digər qeydlərdən yayınmaq istəmirik.

Normal, şüurlu günahkarlıq hissi (vicdan) yozum üçün heç bir çətinlik yaratmır, o, Mən ilə Mən idealı arasındakı gərginliyə əsaslanır və Mənin öz tənqidi instansiyası tərəfindən məhkum edilməsinin ifadəsidir. Nevrotiklərin məlum olan aşağılıq hissləri bundan çox uzaqda deyil. Bizə yaxşı tanış olan iki xəstəlikdə günahkarlıq hissi həddindən artıq şüurludur; Mən idealı o zaman xüsusi sərtlik göstərir və çox vaxt Mənə qarşı amansızcasına qəzəblənir. Bu uyğunluqla yanaşı, hər iki vəziyyətdə, yəni məcburiyyət nevrozunda və melanxoliyada, Mən idealının davranışında az əhəmiyyətli olmayan fərqlər də mövcuddur.

Məcburiyyət nevrozunda (onun bəzi formalarında) günahkarlıq hissi çox açıqdır, lakin Mən qarşısında özünü əqləndirə bilmir. Xəstənin Məni günahkar olma tələbinə qarşı çıxır və həkimdən bu günahkarlıq hisslərini rədd etməsində onu dəstəkləməsini tələb edir. Ona təslim olmaq axmaqlıq olardı, çünki bu, nəticəsiz qalardı. Analiz sonra göstərir ki, Fövqəl-Mən Mənə məlum olmayan proseslərdən təsirlənir. Həqiqətən də günahkarlıq hissini əsaslandıran sıxışdırılmış impulsları tapmaq mümkündür. Fövqəl-Mən burada şüursuz O haqqında Məndən daha çox şey bilirdi.

Analizin qaydaları belə bir istifadəyə, yəni tibbi şəxsiyyətə qarşı qəti şəkildə etiraz etdiyindən, burada analizin təsiri üçün yeni bir səddin yarandığını dürüstlüklə etiraf etmək lazımdır; belə ki, analiz xəstəlik reaksiyalarını mümkün olmamaq dərəcəsinə gətirməməli, əksinə, xəstənin Məninə belə və ya başqa cür qərar vermək azadlığını yaratmalıdır.

Melanxoliya zamanı Fövqəl-Mənin şüuru özünə çəkdiyi təəssüratı daha da güclüdür. Amma burada Mən etiraz etməyə cəsarət etmir, günahkar olduğunu etiraf edir və cəzalara tabe olur. Biz bu fərqi başa düşürük. Məcburiyyət nevrozunda Məndən kənarda qalmış qəbuledilməz təhriklər söhbət gedirdi; melanxoliyada isə Fövqəl-Mənin qəzəbinə məruz qalan obyekt eyniləşdirmə yolu ilə Mənə daxil edilmişdir.

Bu iki nevroz xəstəliyində günah hissinin belə qeyri-adi gücə çatması əlbəttə ki, öz-özlüyündə aydın deyil, lakin vəziyyətin əsas problemi başqa yerdədir. Onun müzakirəsini, günah hissinin şüursuz qaldığı digər halları nəzərdən keçirənə qədər təxirə salırıq.

Bu, histeriya və histeriya tipli vəziyyətlərdə tapılmaq üçün əsasən vacibdir. Şüursuz qalma mexanizmini burada asanlıqla təxmin etmək olar. Histerik Mən, Fövqəl-Mənin tənqidindən ona gələn narahat edici qavrayışdan, adətən dözülməz obyektə qoyulmadan qorunmaq üçün etdiyi kimi, sıxışdırma aktı ilə qorunur. Beləliklə, günah hissinin şüursuz qalması Məndən asılıdır. Biz bilirik ki, adətən Mən, Fövqəl-Mənin xidmətində və onun tapşırığı ilə sıxışdırmaları həyata keçirir; lakin burada o, eyni silahı öz sərt ağasına qarşı istifadə edir. Məcburiyyət nevrozunda məlum olduğu kimi, reaksiya əmələ gəlməsi fenomenləri üstünlük təşkil edir; burada Mən yalnız günah hissinin aid olduğu materialı uzaqda saxlaya bilir.

Daha da irəli gedib, vicdanın yaranmasının şüursuzluğa aid olan Edip kompleksinə sıx bağlı olduğu üçün, günah hissinin böyük bir hissəsinin normal olaraq şüursuz olması lazım olduğu fərziyyəsini irəli sürməyə cəsarət etmək olar.

Əgər kimsə paradoksal bir cümləni müdafiə etmək istəyirsə ki, normal insan yalnız düşündüyündən çox daha qeyri-axlaqi deyil, həm də bildiyindən çox daha axlaqidir, onda psixoanaliz, iddianın birinci yarısı onun tapıntılarına əsaslandığı üçün, ikinci yarısına da etiraz etməz.

Bu şüursuz günah hissinin artmasının insanı cinayətkar edə biləcəyini aşkar etmək təəccüb doğurdu. Amma şübhəsiz ki, belədir. Bir çox, xüsusilə gənc cinayətkarlarda, hərəkətdən əvvəl mövcud olan, yəni onun nəticəsi deyil, motiv olan güclü bir günah hissi aşkar edilə bilər, sanki bu şüursuz günah hissini real və aktual bir şeyə bağlamaq yüngüllük kimi qəbul edilir.

Bütün bu vəziyyətlərdə Fövqəl-Mən şüurlu Məndən asılı olmadığını və şüursuz O ilə sıx əlaqələrini nümayiş etdirir. İndi Məndəki şüuröncəsi söz qalıqlarına verdiyimiz əhəmiyyəti nəzərə alaraq, Fövqəl-Mən şüursuz olduqda, belə söz təsəvvürlərindən və ya başqa nədən ibarət olmadığı sualı ortaya çıxır. Mütevazı cavab belə olacaq ki, Fövqəl-Mən eşidilənlərdən gəldiyini inkar edə bilməz, çünki o, Mənin bir hissəsidir və bu söz təsəvvürlərindən (konsepsiyalardan, abstraksiyalardan) şüura açıq qalır, lakin yüklənmə enerjisi Fövqəl-Mənin bu məzmunlarına eşitmə qavrayışından, təhsildən, oxumadan deyil, O-dakı mənbələrdən verilir.

Cavabını təxirə saldığımız sual budur: Fövqəl-Mən necə olur ki, əsasən günah hissi (daha yaxşı: tənqid; günah hissi Məndə bu tənqidə uyğun qavrayışdır) kimi ifadə olunur və Mənə qarşı belə qeyri-adi sərtlik və ciddilik nümayiş etdirir.¹¹⁰

Əvvəlcə melanxoliyaya müraciət etsək, görürük ki, şüuru özünə çəkmiş olan həddindən artıq güclü Fövqəl-Mən, sanki fərddə mövcud olan bütün sadizmi ələ keçirmiş kimi, Mənə qarşı amansız şiddətlə qəzəblənir. Sadizmə dair baxışımıza görə, deyərdik ki, destruktiv komponent Fövqəl-Məndə toplanmış və Mənə qarşı yönəlmişdir. Fövqəl-Məndə hökm sürən şey, Ölüm həvəsinin təmiz mədəniyyəti kimidir və həqiqətən də, Mən özünü tiranından qorumaq üçün maniaya çevrilməklə əvvəlcədən tədbir görməsə, bu çox vaxt Məni ölümə aparmağa nail olur. Vicdan ittihamları müəyyən məcburiyyət nevrozu formalarında eyni dərəcədə narahat edici və əzabvericidir, lakin vəziyyət burada daha az aydındır. Melanxoliyanın əksinə, məcburiyyət xəstəsinin həqiqətən heç vaxt intihar addımı atmadığını qeyd etmək lazımdır; o, intihar təhlükəsinə qarşı sanki immundur, histerik xəstədən isə qat-qat yaxşı qorunur. Biz anlayırıq ki, Mənin təhlükəsizliyini təmin edən şey obyektin qorunub saxlanmasıdır. Məcburiyyət nevrozunda, pregenital təşkilata geri qayıtma (geriləmə) sayəsində sevgi impulslarının obyektə qarşı təcavüz impulslarına çevrilməsi mümkün olmuşdur. Yenidən, destruksiya həvəsi azad olmuş və obyekti məhv etmək istəyir, və ya ən azı belə bir niyyətin olduğu görünür. Mən bu təmayülləri qəbul etməyib, reaksiya təşəkkülləri və ehtiyat tədbirləri ilə onlara qarşı müqavimət göstərir; onlar O-da qalır. Lakin Fövqəl-Mən, sanki Mən buna görə məsul imiş kimi davranır və bu məhv etmə niyyətlərini izlədiyi ciddiliklə bizə göstərir ki, bu, geriləmə ilə yaranan sadəcə bir görünüş deyil, sevginin həqiqi əvəzinə nifrətin keçməsidir. Hər iki tərəfdən çarəsiz qalan Mən, qəddar O-nun tələblərinə və cəzalandırıcı vicdanın ittihamlarına qarşı boşuna müdafiə olunur.

Ona hər ikisinin ən kobud hərəkətlərini dayandırmaq müvəffəqiyyəti qazanır, nəticə əvvəlcə sonsuz özünü əzablandırma, daha sonra isə, əgər mümkün olarsa, obyektin sistematik əzablandırılmasıdır.

Təhlükəli ölüm həvəsləri fərddə müxtəlif yollarla idarə olunur: bir hissəsi erotik komponentlərlə qarışdırılaraq zərərsizləşdirilir, bir hissəsi xaricə təcavüz kimi yönləndirilir, böyük bir hissəsi isə şübhəsiz ki, daxili işini maneəsiz davam etdirir. Bəs necə olur ki, melanxoliyada Fövqəl-Mən Ölüm həvəslərinin bir növ toplanış yerinə çevrilə bilər?

Həvəslərin məhdudlaşdırılması, mənəviyyat nöqtəi-nəzərdən demək olar ki: O tamamilə amoraldır, Mən mənəvi olmağa çalışır, Fövqəl-Mən isə hiper-mənəvi ola bilər və sonra yalnız O qədər qəddar ola bilər. Qəribədir ki, insan təcavüzünü xaricə nə qədər məhdudlaşdırırsa, öz Mən idealında bir o qədər sərt, yəni təcavüzkar olur. Adi baxış bucağından bu əksinə görünür, o, Mən idealının tələblərini təcavüzün boğulması üçün motiv kimi görür. Lakin fakt, bizim ifadə etdiyimiz kimi qalır: İnsan öz təcavüzünü nə qədər çox idarə edərsə, idealının Mənə qarşı təcavüz meyli bir o qədər artır. Bu, sanki bir yerdəyişmə, öz Mənə qarşı bir dönüşdür. Hətta adi, normal mənəviyyat da sərt məhdudlaşdırıcı, qəddar qadağan edici xarakter daşıyır. Məhz buradan da amansız cəzalandırıcı ali varlıq konsepsiyası yaranır.

İndi yeni bir fərziyyə gətirmədən bu münasibətləri daha da izah edə bilmərəm. Fövqəl-Mən, ata obrazı ilə eyniləşmə nəticəsində yaranmışdır. Belə hər bir eyniləşmə cinsəlliyin aradan qaldırılması və ya hətta sublimasiya xarakteri daşıyır. Belə bir çevrilmə zamanı həvəslərin qarışığının da baş verdiyi görünür. Erotik Sublimasiyadan sonra erotik komponent əlavə edilmiş bütün dağıdıcılığı bağlamaq gücünə malik deyil və bu, təcavüzkarlıq və dağıdıcılıq meylləri kimi sərbəst buraxılır. Bu qarışıqlıqdan ideal, əmredici 'olmalıdır'ın sərt və qəddar xüsusiyyətini alardı.

Məcburiyyət nevrozunda bir az daha qısa dayanma. Burada vəziyyət fərqlidir. Sevginin təcavüzkarlıqdan ayrılması Mənin fəaliyyəti nəticəsində deyil, O-da baş verən bir geriləmənin nəticəsi kimi yaranmışdır. Lakin bu proses O-dan Fövqəl-Mənə keçmiş və Fövqəl-Mən indi günahsız Mənə qarşı sərtliyini artırmışdır. Hər iki halda, libidonu eyniləşmə yolu ilə idarə edən Mən, libidoya qarışmış təcavüzkarlıqdan Fövqəl-Mən tərəfindən gələn cəzanı çəkəcək.

Mən haqqındakı təsəvvürlərimiz aydınlaşmağa, onun müxtəlif əlaqələri isə bəlli olmağa başlayır. İndi Məni güclü və zəif tərəfləri ilə görürük. O, vacib funksiyalarla yüklənib; qavrama sistemi ilə əlaqəsi sayəsində psixi proseslərin zaman ardıcıllığını qurur və onları reallıq yoxlamasından keçirir. Düşünmə proseslərinin daxil edilməsi sayəsində hərəkət boşalmalarının təxirə salınmasını əldə edir və hərəkətliliyə keçidlərə nəzarət edir. Bu sonuncu nəzarət daha çox formal, faktiki deyil; Mən, fəaliyyətə olan münasibətdə, onun təsdiqi olmadan heç bir qanunun qəbul edilmədiyi, lakin parlamentin təklifinə veto qoymazdan əvvəl çox düşünən konstitusional monarx mövqeyindədir. Mən xaricdən bütün həyat təcrübələrində zənginləşir; lakin O, onun tabe etməyə çalışdığı digər xarici dünyasıdır. O-dan libidonu alır, O-nun obyekt yüklənmələrini Mən formalarına çevirir. Fövqəl-Mənin köməyi ilə, hələ bizə qaranlıq olan bir yolla O-da toplanmış əvvəlki dövrlərin təcrübələrindən istifadə edir.

O-nun məzmununun Mənə nüfuz edə biləcəyi iki yol var. Biri birbaşa yoldur, digəri isə Mən idealı üzərindən keçir və bəzi psixi fəaliyyətlər üçün hansı yolla baş verdiyi həlledici ola bilər. Mən, həvəsin qavranılmasından həvəsin nəzarətinə, həvəsə itaətdən həvəsin dayandırılmasına doğru inkişaf edir. Bu nailiyyətdə, O-nun həvəs proseslərinə qarşı qismən reaksiya təşəkkülü olan Mən idealının güclü payı var. Psixoanaliz, Mənə O-nu tədricən fəth etməyə imkan verən bir alətdir.

Amma digər tərəfdən, eyni Məni, üç cür asılılıq altında olan və nəticədə xarici dünyadan, O-nun libidosundan və Fövqəl-Mənin sərtliyindən gələn üç cür təhlükə hədələrinə məruz qalan bədbəxt bir şey kimi görürük. Bu üç təhlükəyə üç cür təşviş uyğun gəlir, çünki təşviş təhlükədən geri çəkilmənin ifadəsidir. Sərhəd varlığı kimi Mən, dünya ilə O arasında vasitəçilik etmək, O-nu dünyaya tabe etmək və dünyanı öz əzələ hərəkətləri vasitəsilə O-nun istəklərinə uyğunlaşdırmaq istəyir. Mən, əslində analitik müalicədəki həkim kimi davranır, çünki real olana göstərdiyi diqqətlə özünü O-ya libido obyekti kimi təqdim edir və O-nun libidosunu özünə yönəltmək istəyir. Mən, yalnız O-nun köməkçisi deyil, həm də öz ağasının sevgisinə namizəd olan itaətkar quludur. Mən, mümkün olduqca O ilə razılıq içində qalmağa çalışır, Mən, O-nun şüursuz əmrlərini öz şüuröncəsi rasionalizasiyaları ilə ört-basdır edir, O-nun reallıq xəbərdarlıqlarına qarşı itaətini, hətta O qətiyyətli və tavizsiz qaldıqda belə, təqlid edir, Mən, O-nun reallıqla, mümkün olduqda isə Fövqəl-Mənlə olan münaqişələrini gizlədir. Mən, O ilə reallıq arasındakı vasitəçi mövqeyində çox vaxt dalkavukluq, fürsətçilik və yalançı olma təhrikinə məruz qalır, təxminən yaxşı dərrakəsi olsa belə ictimai rəyin lütfündə qalmaq istəyən dövlət xadimi kimi.

O, iki cür həvəs arasında bitərəf qalmır. Eyniləşdirmə və sublimasiya işi ilə O, O-dakı ölüm həvəslərinə libidonun idarə olunmasında kömək edir, lakin bu zaman ölüm həvəslərinin obyekti olmaq və özünün məhv olmaq təhlükəsinə düşür. Kömək məqsədləri üçün O, özünü libidoyla doldurmağa məcbur olub, nəticədə Erosun nümayəndəsinə çevrilir və indi yaşamaq və sevilmaq istəyir.

Amma onun sublimasiya işi Fövqəl-Məndə həvəslərin ayrışmasına və təcavüz həvəslərinin azad olmasına səbəb olduğundan, O, libidoya qarşı mübarizəsi ilə özünü pis rəftara və ölüm təhlükəsinə təslim edir. Əgər Mən, Fövqəl-Mənin təcavüzü altında əziyyət çəkirsə və ya öz-özünə məğlub olursa, onun taleyi, öz yaratdığı çürümə məhsullarından həlak olan protistlərin taleyinə bənzəyir. Fövqəl-Məndə fəaliyyət göstərən əxlaq, bizə iqtisadi mənada belə bir çürümə məhsulu kimi görünür.

Mənin asılılıqları arasında, bəlkə də Fövqəl-Məndən asılılıq ən maraqlısıdır.

Mən, əslində təşvişin mərkəzidir. Üç cür təhlükə ilə hədələnən Mən, təhlükəli qavrayışdan və ya O-da eyni dərəcədə təhlükəli hesab edilən prosesdən öz yüklənməsini geri çəkərək və bunu təşviş kimi ifadə edərək qaçış refleksini inkişaf etdirir. Bu ilkin reaksiya sonradan qoruyucu yüklənmələrin tətbiqi ilə əvəz olunur (fobiyaların mexanizmi). Mənin xarici dünyadan və O-dakı libido təhlükəsindən nədən qorxduğunu dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil; biz bilirik ki, bu, məğlub edilmə və ya məhv olmaqdır, lakin bu, analitik olaraq tutula bilməz. Mən sadəcə olaraq həzz prinsipinin xəbərdarlığına tabe olur. Buna qarşı, Mənin Fövqəl-Məndən təşvişi, yəni vicdan təşvişinin arxasında nəyin gizləndiyini söyləmək olar. Ali varlıqlardan, hansı ki, Mən idealına çevrilmişdi, vaxtilə kastrasiya təhlükəsi gəlirdi və bu kastrasiya təşvişi, sonrakı vicdan təşvişinin ətrafında yığıldığı nüvədir; davam edən vicdan təşvişi məhz budur.

"Hər təşviş əslində ölüm təşvişidir" şüarı demək olar ki, heç bir məna daşımır və heç halda əsaslandırıla bilməz. Əksinə, ölüm təşvişini obyekt (real) təşvişindən və nevrotik libido təşvişindən ayırmaq tamamilə doğru görünür. Bu, psixoanaliza ağır bir problem yaradır, çünki ölüm mənfi məzmuna malik abstrakt bir anlayışdır və onun üçün şüursuz bir qarşılıq tapmaq mümkün deyil. Ölüm təşvişinin mexanizmi yalnız belə ola bilər ki, Mən öz narsisistik libido yüklənməsini geniş miqyasda buraxır, yəni digər hallarda təşviş vəziyyətində başqa bir obyektə etdiyi kimi, özünü təslim edir. Mənim fikrimcə, ölüm təşvişi Mən ilə Fövqəl-Mən arasında baş verir.

Biz ölüm təşvişinin digər təşviş inkişafı şərtlərinə tamamilə analog olan iki şəraitdə ortaya çıxmasını bilirik: xarici təhlükəyə reaksiya olaraq və daxili proses kimi, məsələn, melanxoliya zamanı. Nevrotik hal bizə bir daha realı anlamağa kömək edə bilər.

Melanxoliyadakı ölüm qorxusu yalnız bir izahı qəbul edir: Mən özünü təslim edir, çünki Fövqəl-Mən tərəfindən sevilmək əvəzinə nifrət olunduğunu və təqib edildiyini hiss edir. Beləliklə, Mən üçün yaşamaq sevilən olmaq, Fövqəl-Mən tərəfindən sevilən olmaq deməkdir; Fövqəl-Mən burada da O-nun nümayəndəsi kimi çıxış edir. Fövqəl-Mən, vaxtilə atanın, sonradan isə təqdirin və ya taleyin icra etdiyi eyni qoruyucu və xilas edici funksiyanı daşıyır. Lakin Mən, öz qüvvələri ilə dəf edə bilməyəcəyinə inandığı həddindən artıq böyük real təhlükə qarşısında qaldıqda da eyni nəticəni çıxarmalıdır. O, özünü bütün qoruyucu qüvvələr tərəfindən tərk edilmiş görür və ölməyə razı olur. Qeyd edək ki, həmişə doğuşun ilk böyük təşviş vəziyyətinə və qoruyucu anadan ayrılmağa əsaslanan uşaqlıq istək-təşvişinə səbəb olan eyni vəziyyət mövcuddur.

Bu izahlara əsasən, ölüm təşvişi də vicdan təşvişi kimi kastrasiya təşvişinin emalı kimi qəbul edilə bilər. Nevrozlarda günahkarlıq hissinin böyük əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, ağır hallarda adi nevrotik təşvişin Mən ilə Fövqəl-Mən arasındakı təşviş inkişafı (kastrasiya, vicdan, ölüm təşvişi) ilə gücləndirilməsi də inkar edilə bilməz.

Sonda qayıtdığımız O-nun Mənə sevgi və ya nifrət ifadə etmək üçün vasitələri yoxdur. O, nə istədiyini deyə bilməz; vahid bir iradə yarada bilməyib. Onun içində Eros və Ölüm həvəsi mübarizə aparır; biz hansı vasitələrlə bəzi həvəslərin digərlərinə qarşı müdafiə olunduğunu eşitmişik. Biz bunu belə təsvir edə bilərik ki, guya O, lal, lakin güclü ölüm həvəslərinin hakimiyyəti altındadır; bu həvəslər sakitlik istəyir və narahat edici Erosu həzz prinsipinin işarələri ilə sakitləşdirmək istəyirlər, lakin biz Erosun rolunu kiçiltməkdən qorxuruq.