Həzz prinsipinin o tayında

Ziqmund Freyd

I.

Psixoanalitik nəzəriyyədə biz tərəddüd etmədən güman edirik ki, ruhi proseslərin axını avtomatik olaraq həzz prinsipi ilə tənzimlənir; başqa sözlə, inanırıq ki, bu axın hər dəfə xoşagəlməz bir gərginliklə hərəkətə gətirilir və sonra elə bir istiqamət alır ki, onun son nəticəsi bu gərginliyin azaldılması ilə, yəni xoşagəlməzliyin qarşısının alınması və ya həzzin yaradılması ilə üst-üstə düşür. Tədqiq etdiyimiz ruhi prosesləri bu axına münasibətdə nəzərdən keçirərkən, işimizə iqtisadi nöqteyi-nəzəri daxil edirik. Biz hesab edirik ki, topik və dinamik məqamlarla yanaşı, bu iqtisadi məqamı da qiymətləndirməyə çalışan bir təsvir, hazırda təsəvvür edə bildiyimiz ən tam təsvirdir və metapsixoloji adı ilə fərqləndirilməyə layiqdir.

Həzz prinsipinin irəli sürülməsi ilə müəyyən, tarixən müəyyənləşmiş bir fəlsəfi sistemə nə dərəcədə yaxınlaşdığımızı və ya qoşulduğumuzu araşdırmaq bizim üçün maraq kəsb etmir. Biz bu cür spekulyativ fərziyyələrə, öz sahəmizdəki gündəlik müşahidə faktlarının təsvirini vermək və onlar haqqında hesabat vermək səyi nəticəsində gəlirik. Prioritet və orijinallıq psixoanalitik işin qarşısına qoyulmuş məqsədlər sırasına aid deyil və bu prinsipin irəli sürülməsinin əsasında duran təəssüratlar o qədər aşkardır ki, onları gözdən qaçırmaq çətin ki, mümkün olsun. Bunun əvəzinə, bizim üçün bu qədər imperativ olan həzz və xoşagəlməzlik duyğularının mənalarının nə olduğunu bizə deyə biləcək bir fəlsəfi və ya psixoloji nəzəriyyəyə minnətdarlığımızı məmnuniyyətlə etiraf edərdik. Təəssüf ki, burada bizə işə yarar heç nə təqdim olunmur. Bu, ruh həyatının ən qaranlıq və ən əlçatmaz sahəsidir və əgər ona toxunmaqdan qaçınmaq mümkün deyilsə, bu barədə ən sərbəst fərziyyənin ən yaxşısı olacağını düşünürəm. Biz həzz və xoşagəlməzliyi ruh həyatında mövcud olan – və hər hansı bir şəkildə bağlanmamış – oyanma kəmiyyəti ilə elə bir şəkildə əlaqələndirməyə qərar verdik ki, xoşagəlməzlik bu kəmiyyətin artmasına, həzz isə azalmasına uyğun gəlsin. Bu zaman biz duyğuların şiddəti ilə onların aid edildiyi dəyişikliklər arasında sadə bir münasibət düşünmürük; psixofiziologiyanın bütün təcrübələrinə əsasən – ən azı da birbaşa mütənasiblik haqqında; ehtimal ki, zamana görə azalma və ya artma ölçüsü duyğu üçün həlledici məqamdır. Eksperiment burada ola bilsin ki, yer tapa bilər; biz analitiklər üçün isə, tamamilə müəyyən müşahidələr bizə yol göstərə bilmədikcə, bu problemlərə daha dərindən girmək məsləhət görülmür.

Lakin G. Th. Fexner kimi dərindən görən bir tədqiqatçının həzz və xoşagəlməzlik haqqında, mahiyyət etibarilə psixoanalitik işin bizə zorla qəbul etdirdiyi anlayışla üst-üstə düşən bir təsəvvürü müdafiə etdiyini gördükdə, bu bizi laqeyd qoya bilməz. Fexnerin ifadəsi onun kiçik əsərində: "Orqanizmlərin yaradılış və inkişaf tarixinə dair bəzi fikirlər", 1873 (XI bölmə, Əlavə, səh. 94) yer alır və belə səslənir: "Şüurlu təhriklər həmişə həzz və ya xoşagəlməzlik ilə əlaqədə olduğu dərəcədə, həzz və ya xoşagəlməzlik də psixofiziki münasibətdə sabitlik və qeyri-sabitlik vəziyyətləri ilə əlaqəli olaraq düşünülə bilər və bunun əsasında, başqa yerdə mənim tərəfimdən daha yaxından inkişaf etdiriləcək olan fərziyyə əsaslandırıla bilər ki, şüur həddini aşan hər bir psixofiziki hərəkət, müəyyən bir həddi keçərək tam sabitliyə yaxınlaşdığı ölçüdə həzz ilə, müəyyən bir həddi keçərək ondan uzaqlaşdığı ölçüdə isə xoşagəlməzlik ilə müşayiət olunar; bu arada, həzz və xoşagəlməzliyin keyfiyyət həddi kimi adlandırılmalı olan hər iki sərhəd arasında müəyyən bir estetik laqeydlik genişliyi mövcuddur..."

Bizi ruh həyatında həzz prinsipinin hökmranlığına inanmağa vadar edən faktlar, həmçinin psixi aparatda mövcud olan oyanma kəmiyyətini mümkün qədər aşağı və ya heç olmasa sabit saxlamaq cəhdinin olduğu fərziyyəsində də ifadəsini tapır. Bu, sadəcə başqa bir ifadəyə salınmış eyni şeydir, çünki psixi aparatın işi oyanma kəmiyyətini aşağı saxlamağa yönəldikdə, onu artırmağa yararlı olan hər şey funksiyaya zidd, yəni xoşagəlməz olaraq hiss edilməlidir. Həzz prinsipi sabitlik prinsipindən törəyir; əslində isə sabitlik prinsipi bizə həzz prinsipinin qəbulunu zəruri edən faktlardan çıxarılmışdır. Daha ətraflı müzakirə zamanı biz həmçinin tapacağıq ki, psixi aparatın bizim tərəfimizdən güman edilən bu cəhdi, Fexnerin həzz-xoşagəlməzlik duyğularını əlaqələndirdiyi sabitliyə təmayül prinsipinin xüsusi bir halı kimi ona tabedir.

Lakin o zaman biz deməliyik ki, ruhi proseslərin axını üzərində həzz prinsipinin hökmranlığından danışmaq əslində düzgün deyil. Əgər belə bir hökmranlıq mövcud olsaydı, ruhi proseslərimizin böyük əksəriyyəti həzz ilə müşayiət olunmalı və ya həzzə aparmalı idi, halbuki ən ümumi təcrübə bu nəticəyə qətiyyətlə ziddir. Beləliklə, bu ancaq o cür ola bilər ki, ruhda həzz prinsipinə doğru güclü bir təmayül mövcuddur, lakin buna müəyyən başqa qüvvələr və ya şərait müqavimət göstərir, belə ki, son nəticə həmişə həzz təmayülünə uyğun gələ bilmir. Müqayisə et: Fexnerin oxşar bir münasibətlə bağlı qeydi (eyni əsərdə, səh. 90): "Lakin məqsədə doğru təmayülün hələ məqsədə çatmağı ifadə etməməsi və məqsədin ümumiyyətlə yalnız təqribi yaxınlaşmalarla əldə edilə bilməsi ilə..." İndi isə hansı halların həzz prinsipinin həyata keçməsini puça çıxara bildiyi sualına yönəldikdə, yenidən möhkəm və tanış zəminə qədəm qoyuruq və cavab vermək üçün analitik təcrübələrimizi zəngin ölçüdə köməyə çağıra bilərik.

Həzz prinsipinin belə bir ləngiməsinin birinci halı bizə qanunauyğun bir hal kimi tanışdır. Biz bilirik ki, həzz prinsipi psixi aparatın ilkin işləmə tərzinə xasdır və o, orqanizmin xarici aləmin çətinlikləri qarşısında özünü qoruması üçün lap başlanğıcdan etibarən yararsız, hətta yüksək dərəcədə təhlükəlidir. Mənin özünüqoruma həvəslərinin təsiri altında o, reallıq prinsipi ilə əvəz olunur; bu prinsip, son nəticədə həzz əldə etmək niyyətindən əl çəkmədən, bununla belə, məmnuniyyətin təxirə salınmasını, bu cür məmnuniyyətin bir çox imkanlarından imtina edilməsini və həzzə aparan uzun dolayı yolda xoşagəlməzliyin müvəqqəti olaraq dözülməsini tələb edir və həyata keçirir. Həzz prinsipi daha sonra uzun müddət "tərbiyə edilməsi" daha çətin olan cinsi həvəslərin işləmə tərzi olaraq qalır və istər bu sonunculardan, istərsə də Mənin özündən qaynaqlanaraq, bütün orqanizmin zərərinə olaraq reallıq prinsipinə qalib gəldiyi dəfələrlə təkrar baş verir.

Bununla belə, şübhəsizdir ki, həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəz olunması xoşagəlməzlik təcrübələrinin yalnız kiçik bir hissəsinə görə məsuliyyət daşıyır, ən intensiv hissəsinə görə isə yox. Xoşagəlməzliyin sərbəst buraxılmasının digər, heç də az qanunauyğun olmayan bir mənbəyi, Mənin daha yüksək səviyyədə təşkil olunmuş quruluşlara doğru inkişafını keçirdiyi zaman psixi aparatdakı konfliktlərdən və parçalanmalardan irəli gəlir. Aparatı dolduran az qala bütün enerji, özü ilə gətirilən həvəs təhriklərindən qaynaqlanır, lakin bunların hamısı eyni inkişaf fazalarına buraxılmır. Yolda hər zaman belə olur ki, ayrı-ayrı həvəslər yaxud həvəs tərkib hissələri öz məqsədləri və ya tələbləri baxımından, Mənin əhatəli birliyinə qovuşa bilən digərləri ilə bir araya sığmaz görünür. Belə olduqda onlar bu birlikdən sıxışdırma prosesi vasitəsilə qoparılır, psixi inkişafın aşağı pillələrində saxlanılır və ilk anda bir doyum imkanından kəsilir. Əgər sonradan onlara – sıxışdırılmış cinsi həvəslərdə asanlıqla baş verdiyi kimi – dolaşıq yollarla birbaşa və ya əvəzedici doyuma nail olmağa müvəffəq olursa, başqa bir halda həzz imkanı sayılacaq bu nailiyyət Mən tərəfindən xoşagəlməzlik kimi duyulur. Sıxışdırmaya gətirib çıxaran köhnə münaqişənin nəticəsi olaraq, məhz müəyyən həvəslər prinsipə tabe olub yeni həzz qazanmağa çalışarkən, həzz prinsipi təzədən özünə yol açmışdır. Sıxışdırmanın bir həzz imkanını xoşagəlməzlik mənbəyinə çevirdiyi prosesin təfərrüatları hələ yaxşı anlaşılmamış, yaxud aydın təsvir edilə biləcək halda deyil; lakin bütün nevrotik xoşagəlməzlik şübhəsiz bu qəbildəndir – olduğu kimi duyula bilməyən həzzdir¹.

Burada işarə olunan iki xoşagəlməzlik mənbəyi bizim xoşagəlməzlik yaşantılarımızın əksəriyyətini qətiyyən əhatə etmir; lakin geri qalanı barədə, zahirən haqlı olaraq, onun varlığının həzz prinsipinin hökmranlığı ilə ziddiyyət təşkil etmədiyini iddia etmək olar. Hiss etdiyimiz xoşagəlməzliyin çoxu məhz qavrama xoşagəlməzliyidir – ya doyurulmamış həvəslərin təzyiqinin qavranması, ya da xarici qavrama; istər bu qavrama özlüyündə əziyyətverici olsun, istərsə də psixi aparatda xoşagəlməz gözləntilər oyadaraq onun tərəfindən “təhlükə” kimi tanınsın. Bu həvəs tələblərinə və təhlükə təhdidlərinə qarşı, psixi aparatın əsl fəaliyyətinin təzahür etdiyi reaksiya isə düzgün şəkildə həzz prinsipi, yaxud onu dəyişdirən reallıq prinsipi tərəfindən yönəldilə bilər. Beləliklə, həzz prinsipinin daha geniş məhdudlaşdırılmasını qəbul etmək zəruri görünmür; bununla belə, məhz xarici təhlükəyə qarşı ruhi reaksiyanın tədqiqi burada müzakirə olunan problemə yeni material və yeni sual qoyuluşları təqdim edə bilər.

II.

Ağır mexaniki sarsıntılardan, dəmiryolu toqquşmalarından və həyat təhlükəsi ilə bağlı digər qəzalardan sonra çoxdan bəri bir hal təsvir edilmişdir ki, sonradan ona “travmatik nevroz” adı verilmişdir. Dəhşətli, indicə başa çatmış müharibə bu cür xəstəliklərin çoxsaylı ortaya çıxmasına səbəb olmuş və heç olmasa, onları mexaniki gücün təsiri ilə sinir sisteminin üzvi zədələnməsinə bağlamaq cəhdinə son qoymuşdur². Travmatik nevrozun hal mənzərəsi, oxşar motor simptomlarının zənginliyi ilə histeriyaya yaxınlaşır, lakin adətən, hipoxondriya və ya melanxoliyada olduğu kimi, subyektiv iztirabın güclü inkişaf etmiş əlamətləri və ruhi fəaliyyətlərin daha geniş əhatəli ümumi zəifləməsi və pozulmasının sübutları ilə onu üstələyir. Nə müharibə nevrozları, nə də sülh dövrünün travmatik nevrozları üçün indiyədək tam bir anlayış əldə edilməmişdir. Müharibə nevrozlarında, eyni xəstəlik mənzərəsinin bəzən kobud mexaniki gücün köməyi olmadan meydana çıxması bir tərəfdən aydınlaşdırıcı, lakin digər tərəfdən yenə də çaşdırıcı təsir göstərirdi; adi travmatik nevrozda isə düşüncənin bağlana biləcəyi iki cəhət önə çıxır: birincisi, səbəbiyyətin əsas ağırlığının qəfillik amilinə, dəhşətə aid olduğu görünürdü, ikincisi isə, eyni zamanda məruz qalınmış bir yaralanma və ya zədə əksər hallarda nevrozun yaranmasına əngəl törədirdi. Dəhşət, qorxu, təşviş haqsız olaraq sinonim ifadələr kimi işlədilir; onları təhlükə ilə əlaqəsində yaxşıca bir-birindən ayırmaq olar. Təşviş, təhlükənin gözləntisi və ona hazırlıq kimi müəyyən bir hali, hətta təhlükə naməlum olsa belə, ifadə edir; qorxu, qarşısında qorxulan müəyyən bir obyekt tələb edir; dəhşət isə, insanın təhlükəyə hazırlıqsız yaxalandığı zaman düşdüyü hali adlandırır, qəfillik amilini vurğulayır. Mən inanmıram ki, təşviş travmatik nevroz yarada bilər; təşvişdə dəhşətə və deməli, dəhşət nevrozuna qarşı qoruyan bir şey var. Biz bu müddəaya sonra yenidən qayıdacağıq.

Yuxunun tədqiqini ruhi dərinlik proseslərinin araşdırılması üçün ən etibarlı yol saymağa haqqımız var. Travmatik nevrozun yuxu həyatı isə belə bir xarakter göstərir ki, o, xəstəni həmişə təkrarən öz qəzasının vəziyyətinə qaytarır, xəstə oradan yeni bir dəhşətlə oyanır. Buna insanlar lazımınca təəccüblənmirlər. Düşünürlər ki, travmatik yaşantının yaratdığı təəssüratın gücünün sübutu elə budur ki, o, xəstəyə hətta yuxuda belə təkrarən özünü zorla qəbul etdirir. Xəstə, sanki, psixi cəhətdən travmaya fiksə olunmuşdur. Xəstəliyi tətikləmiş yaşantıya bu cür fiksasiyalar bizə histeriyada çoxdan bəri məlumdur. Breyer və Freyd 1893-cü ildə belə ifadə etmişdilər: Histeriklər böyük ölçüdə reminissensiyalardan iztirab çəkirlər. Müharibə nevrozlarında da Ferentsi və Simmel kimi müşahidəçilər bir çox motor simptomları travma anına fiksasiya ilə izah edə bilmişlər.

Lakin mənə məlum deyil ki, travmatik nevrozdan əziyyət çəkənlər oyaq həyatda öz qəzalarının xatirəsi ilə çox məşğul olurlar. Bəlkə də, onlar daha çox bu barədə düşünməməyə səy göstərirlər. Əgər gecə yuxusunun onları yenidən xəstəlik törədən vəziyyətə salması öz-özünə aydın bir şey kimi qəbul edilərsə, yuxunun təbiəti yanlış tanınmış olar. Yuxunun təbiətinə daha çox, xəstəyə sağlamlıq dövründən və ya ümid edilən sağalma dövründən şəkillər təqdim etmək uyğun gələrdi. Əgər qəza nevrotiklərinin yuxuları bizi yuxunun arzu-yerinə yetirmə meylindən şübhəyə salmayacaqsa, onda bizə ya belə bir çıxış yolu qalır ki, bu halda bir çox başqa şeylər kimi yuxu funksiyası da sarsılmış və öz niyyətlərindən yayındırılmışdır, ya da Mənin müəmmalı mazoxist təmayüllərini xatırlamalıyıq.

Mən indi travmatik nevrozun qaranlıq və tutqun mövzusunu tərk etməyi və psixi aparatın işləmə tərzini onun ən erkən normal fəaliyyətlərindən birində tədqiq etməyi təklif edirəm. Mən uşaq oyununu nəzərdə tuturam.

Uşaq oyununun müxtəlif nəzəriyyələri bu yaxınlarda S. Pfeifer tərəfindən “İmaqo”da (V/4) toplanmış və analitik cəhətdən qiymətləndirilmişdir; mən burada həmin işə istinad edə bilərəm. Bu nəzəriyyələr, iqtisadi baxış nöqtəsini, həzz qazanma qayğısını ön plana çəkmədən, uşaqların oyun motivlərini təxmin etməyə çalışırlar. Mən, bu hadisələrin bütövünü əhatə etmək istəmədən, bir yarım yaşlı bir oğlan uşağının ilk öz-özünə yaratdığı oyunu aydınlaşdırmaq üçün qarşıma çıxan bir fürsətdən istifadə etdim. Bu, ötəri bir müşahidədən daha artıq idi, çünki mən bir neçə həftə ərzində uşaq və onun valideynləri ilə eyni dam altında yaşadım və bu müəmmalı, davamlı olaraq təkrarlanan hərəkətin mənə mənasını açıqlaması xeyli uzun çəkdi.

Uşaq intellektual inkişafında qətiyyən tələsik deyildi; bir yarım yaşında ancaq bir neçə anlaşıqlı söz danışır və bundan başqa ətrafdakılar tərəfindən başa düşülən bir neçə mənalı səsə malik idi. Lakin o, valideynləri və yeganə xidmətçi qızla yaxşı münasibət içində idi və “ləyaqətli” xarakterinə görə təriflənirdi. Gecə vaxtı valideynlərini narahat etmir, müəyyən əşyalara toxunmaq və müəyyən otaqlara girmək qadağalarına vicdanla riayət edir və hər şeydən öncə, anası onu saatlarla tərk etdiyində heç vaxt ağlamırdı, halbuki uşağı təkcə özü bəsləməmiş, həm də heç bir kənar yardım olmadan ona qulluq göstərib baxmış bu anaya ürəkdən bağlı idi. Bu tərbiyəli uşaq, ələ keçirə bildiyi bütün kiçik əşyaları özündən uzağa, otağın bir küncünə, çarpayının altına və s. atmaq kimi arabir narahatlıq doğuran bir vərdiş nümayiş etdirirdi, belə ki, oyuncaqlarını yığıb tapmaq çox vaxt asan bir iş olmurdu. O, bunu edərkən maraq və doyum ifadəsi ilə ucadan, uzadılmış bir o--o--o--o səsi çıxarır, bu səs ana və müşahidəçinin yekdil qənaətinə görə bir nida deyil, «Fort» («getdi») mənasını verirdi. Nəhayət, bunun bir oyun olduğunu və uşağın bütün oyuncaqlarını yalnız onlarla “getmiş olmaq” oyunu oynamaq üçün istifadə etdiyini dərk etdim. Bir gün isə qənaətimi təsdiqləyən bir müşahidə etdim. Uşağın üzərinə ip sarınmış bir taxta makara var idi. Onu, məsələn, yerdə öz arxasınca dartmaq, yəni onunla araba oyunu oynamaq heç vaxt ağlına gəlmirdi; əvəzində, ipdən tutduğu makaranı böyük bir məharətlə örtüklü çarpayısının kənarından aşırır, belə ki, makara orada gözdən itir, buna özünün mənalı o--o--o--o səsini əlavə edir, sonra isə makaranı ipdən tutub yenidən çarpayıdan çıxarır, lakin onun peyda olmasını bu dəfə sevincli bir «Da» («budur») ilə qarşılayırdı. Bu, deməli, tam oyun idi: itmə və geri qayıtma; bunun çox vaxt yalnız birinci aktı görünürdü və bu akt təkbaşına bir oyun kimi yorulmadan təkrarlanırdı, halbuki daha böyük həzz şübhəsiz ki, ikinci akta bağlı idi³.

Oyunun yozumu bundan sonra aydın idi. Bu, uşağın böyük mədəni nailiyyəti ilə, onun həyata keçirdiyi həvəsdən imtina (həvəs doyumundan imtina) ilə, yəni ananın getməsinə müqavimət göstərmədən icazə verməsi ilə bağlı idi. O, sanki bunun əvəzini çıxırdı, eyni itmə və geri qayıtma səhnəsini özünün çata bildiyi əşyalarla özü səhnələşdirməklə. Bu oyunun affektiv qiymətləndirilməsi üçün, təbii ki, uşağın onu özünün ixtira edib-etməməsi, yoxsa bir təşviq nəticəsində mənimsəməsi əhəmiyyət kəsb etmir. Bizim marağımız başqa bir məqama yönələcək. Ananın getməsi uşaq üçün qətiyyən xoş, hətta laqeyd qala biləcək bir şey ola bilməzdi. Bəs, onun bu ağrılı təcrübəni bir oyun kimi təkrarlaması həzz prinsipi ilə necə uzlaşır? Ola bilsin ki, belə bir cavab verilmək istənsin: getmə, sevindirici geri qayıdışın ilkin şərti kimi oynanılmalı idi, əsl oyun məqsədi də bu sonuncuda yerləşirdi. Lakin birinci aktın, getmənin, təkbaşına bir oyun kimi səhnələşdirilməsi, üstəlik bunun həzzli sona qədər aparılan bütövdən qat-qat tez-tez edilməsi müşahidəsi bu fikrə zidd olardı.

Belə tək bir halın təhlili qəti bir qərar verməyə imkan yaratmır; qərəzsiz bir nəzərlə baxdıqda belə bir təəssürat yaranır ki, uşaq bu təcrübəni başqa bir motivdən oyuna çevirmişdir. O, bu zaman passiv idi, təcrübənin təsirinə məruz qalmışdı, indi isə eyni şeyi, xoşagəlməzlik doğurmasına baxmayaraq, bir oyun kimi təkrarlamaqla özünü aktiv bir rola gətirir. Bu cəhdi, xatırlamanın özlüyündə həzzli olub-olmamasından asılı olmayan bir yiyələnmə həvəsinə aid etmək olar. Lakin başqa bir yozumu da sınamaq mümkündür. Əşyanı uzağa atıb onun getmiş olması, anaya qarşı həyatda boğulmuş bir intiqam impulsunun doyumu ola bilər, çünki ana uşaqdan uzaqlaşmışdır və bu, o zaman belə bir inadkar məna daşıya bilər: Bəli, get, mənim sənə ehtiyacım yoxdur, mən səni özüm yola salıram. Bir yarım yaşında ilk oyununda müşahidə etdiyim eyni uşaq, bir il sonra, acığına səbəb olan bir oyuncağı yerə atıb: Get savaşa! deməyi adət etmişdi. O vaxt ona atasının müharibədə olduğunu demişdilər, uşaq isə atası üçün qətiyyən darıxmır, əksinə, ananın yeganə sahibi kimi narahat edilmək istəmədiyinə dair ən aydın əlamətlər göstərirdi⁴. Biz digər uşaqlardan da bilirik ki, onlar oxşar düşməncəsinə təhrikləri şəxslərin yerinə əşyaları kənara atmaqla ifadə etməyə qadirdirlər⁵. Beləliklə, təsiredici bir şeyi psixi cəhətdən işləmək, ona tamamilə yiyələnmək təhrikinin ilkin olaraq və həzz prinsipindən asılı olmadan özünü göstərə biləcəyi şübhəsinə düşürük. Burada müzakirə olunan halda isə o, xoşagəlməz bir təəssüratı oyunda yalnız ona görə təkrarlaya bilərdi ki, bu təkrarlama ilə başqa növlü, lakin birbaşa həzz qazancı bağlıdır.

Uşaq oyununun daha da izlənməsi də bizim iki anlayış arasındakı bu tərəddüdümüzü aradan qaldırmır. Görürük ki, uşaqlar oyunda həyatda onlara böyük təəssürat bağışlamış hər şeyi təkrarlayır, bununla təəssüratın gücünü boşaldır və belə desək, vəziyyətin ağasına çevrilirlər. Lakin digər tərəfdən, kifayət qədər aydındır ki, onların bütün oyunları bu dövrlərini hakimiyyəti altına alan bir arzunun: böyük olmaq və böyüklər kimi davrana bilmək arzusunun təsiri altında dayanır. Həmçinin belə bir müşahidə aparılır ki, yaşantının xoşagəlməzlik xarakteri onu oyun üçün həmişə yararsız etmir. Həkim uşağın boğazına baxdıqda və ya onda kiçik bir əməliyyat apardıqda, bu qorxuducu yaşantı şübhəsiz növbəti oyunun məzmununa çevriləcək, lakin bu zaman başqa mənbədən gələn həzz qazancı nəzərdən qaçırılmamalıdır. Uşaq yaşantının passivliyindən oyunun aktivliyinə keçməklə, özünün məruz qaldığı xoşagəlməzliyi bir oyun yoldaşına yönəldir və beləcə bu əvəzedici şəxsin üzərində qisas alır.

Bu müzakirələrdən hər halda aydın olur ki, oyunun motivi kimi xüsusi bir təqlid həvəsinin fərz edilməsi lazımsızdur. Yetkinlərin bədii oyunu və təqlidinin – uşağın davranışından fərqli olaraq tamaşaçı şəxslərini hədəf alan – məsələn faciədə ən ağrılı təəssüratları belə ondan əsirgəmədiyi və bununla belə onun tərəfindən yüksək bir zövq kimi hiss edilə biləcəyi xatırlatmasını da əlavə edək. Beləliklə, biz əmin oluruq ki, həzz prinsipinin hökmranlığı altında belə, özlüyündə xoşagəlməz olanı xatırlama və ruhi işlənmə obyektinə çevirmək üçün kifayət qədər vasitə və yollar mövcuddur. Sonlu həzz qazancı ilə nəticələnən bu hallar və situasiyalarla iqtisadi yönümlü bir estetika məşğul olsun; bizim məqsədlərimiz üçün onlar heç bir şey vermir, çünki onlar həzz prinsipinin mövcudluğunu və hökmranlığını şərt kimi qəbul edir, həzz prinsipindən kənarda yerləşən, yəni ondan daha ilkin və ondan asılı olmayan təmayüllərin təsirliliyinə dəlalət etmirlər.

III.

İyirmi beş illik intensiv işin nəticəsi olaraq, psixoanalitik texnikanın ən yaxın hədəfləri bu gün başlanğıcdakından tamamilə fərqlidir. Əvvəlcə analiz aparan həkim xəstədən gizli qalan şüursuzu təxmin etməkdən, onu bir araya gətirməkdən və münasib vaxtda çatdırmaqdan başqa bir şeyə can ata bilməzdi. Psixoanaliz hər şeydən əvvəl bir yozma sənəti idi. Terapevtik vəzifə bununla həll olunmadığından, dərhal növbəti məqsəd – xəstəni konstruksiyanı öz xatirəsi ilə təsdiqləməyə məcbur etmək – meydana çıxdı. Bu cəhddə əsas ağırlıq xəstənin müqavimətlərinin üzərinə düşürdü; sənət artıq bunları mümkün qədər tez üzə çıxarmaqdan, xəstəyə göstərməkdən və onu insani təsir vasitəsilə (burada “transfer” kimi təsir göstərən təlqinin yeri) müqavimətlərdən əl çəkməyə sövq etməkdən ibarət idi.

Lakin sonra getdikcə daha aydın oldu ki, qarşıya qoyulmuş hədəf – şüursuzun şüura çıxması – bu yolla da tam əldə edilə bilən deyil. Xəstə içindəki sıxışdırılmışın hamısını, bəlkə də məhz əsas olanı xatırlaya bilmir və beləliklə, ona çatdırılan konstruksiyanın doğruluğuna dair heç bir inam qazanmır. O, daha çox, sıxışdırılmışı, həkimin görmək istədiyi kimi keçmişin bir parçası olaraq xatırlamaq əvəzinə, indiki bir yaşantı kimi təkrarlamağa məcburdur⁶. Arzuolunmaz bir sədaqətlə ortaya çıxan bu reproduksiya həmişə məzmunca infantil cinsi həyatın, yəni Edip kompleksinin və onun törəmələrinin bir parçasını ehtiva edir və müntəzəm olaraq transfer, yəni həkimlə münasibət sahəsində cərəyan edir. Müalicədə bu nöqtəyə gəlib çatıldıqda, əvvəlki nevrozun artıq təzə bir transfer nevrozu ilə əvəz olunduğunu söyləmək olar. Həkim bu transfer nevrozunun əhatəsini mümkün qədər məhdudlaşdırmağa, mümkün qədər çox şeyi yaddaşa qaldırmağa və mümkün qədər az şeyin təkrarlanmasına yol verməyə çalışmışdır. Xatirə ilə reproduksiya arasında yaranan münasibət hər hal üçün fərqlidir. Adətən, həkim analiz olunana müalicənin bu mərhələsini əsirgəyə bilməz; o, unudulmuş həyatının müəyyən bir parçasını yenidən yaşamasına imkan verməli və bununla belə, zahiri reallığın yenə də unudulmuş bir keçmişin əksi kimi tanınmasını təmin edən müəyyən bir üstünlük ölçüsünün qorunub saxlanmasına diqqət yetirməlidir. Bu müvəffəq olarsa, xəstənin inamı və ondan asılı olan terapevtik müvəffəqiyyət qazanılmış olar.

Nevrotiklərin psixoanalitik müalicəsi zamanı ifadə olunan bu “təkrarlama məcburiyyəti”ni daha anlaşıqlı tapmaq üçün, ilk növbədə, müqavimətlərlə mübarizə apararkən şüursuzun müqaviməti ilə olduğumuz səhvdən azad olmaq lazımdır. Şüursuz, yəni “sıxışdırılmış”, müalicənin səylərinə ümumiyyətlə heç bir müqavimət göstərmir; o, onsuz da öz üzərindəki təzyiqə qarşı şüura və ya real hərəkət vasitəsilə boşalmağa doğru can atmaqdan başqa bir şey arzulamır. Müalicədəki müqavimət, vaxtilə sıxışdırmanı həyata keçirmiş olan ruh həyatının eyni yüksək təbəqələrindən və sistemlərindən qaynaqlanır. Lakin müqavimətlərin motivləri, hətta bu müqavimətlərin özləri də təcrübəyə görə müalicədə əvvəlcə şüursuz olduğundan, ifadə tərzimizdəki bir yararsızlığı düzəltməyə vadar oluruq. Əgər şüurlu ilə şüursuzu deyil, əlaqəli Mən ilə sıxışdırılmışı bir-birinə qarşı qoysaq, qeyri-müəyyənlikdən qaçmış olarıq. Məndəki bir çox şey, şübhəsiz ki, özü də şüursuzdur, məhz Mənin nüvəsi adlandırıla biləcək şey; bunun yalnız kiçik bir hissəsini şüuröncəsi adı ilə əhatə edirik. Sırf deskriptiv ifadə tərzini sistematik və ya dinamik bir ifadə tərzi ilə bu cür əvəz etdikdən sonra deyə bilərik ki, analiz olunanların müqaviməti onların Mənindən qaynaqlanır və o zaman dərhal qavrayırıq ki, təkrarlama məcburiyyəti şüursuz sıxışdırılmışa aid edilməlidir. O, ehtimal ki, müalicənin qarşılayıcı işi sıxışdırmanı yumşaltmayana qədər ifadə oluna bilməzdi.

Şübhə yoxdur ki, şüurlu və şüuröncəsi Mənin müqaviməti həzz prinsipinin xidmətində dayanır; o, sıxışdırılmışın azad olması ilə oyanacaq xoşagəlməzliyi əsirgəmək istəyir və bizim səyimiz reallıq prinsipinə istinad edərək belə bir xoşagəlməzliyə yol verilməsini təmin etməyə yönəlir. Bəs təkrarlama məcburiyyəti, sıxışdırılmışın qüvvə təzahürü, həzz prinsipi ilə hansı münasibətdədir? Aydındır ki, təkrarlama məcburiyyətinin yenidən yaşatdırdığı şeylərin çoxu Mənə xoşagəlməzlik gətirməlidir, çünki o, sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin məhsullarını üzə çıxarır, lakin bu, artıq qiymətləndirdiyimiz, həzz prinsipinə zidd olmayan xoşagəlməzlikdir; bir sistem üçün xoşagəlməzlik, eyni zamanda digəri üçün doyumdur. Lakin indi təsvir etməli olduğumuz yeni və qəribə fakt budur ki, təkrarlama məcburiyyəti keçmişin heç bir həzz imkanı ehtiva etməyən, o vaxt da doyumlar, hətta o vaxtdan bəri sıxışdırılmış həvəs təhriklərinin belə doyumu ola bilməyəcək yaşantılarını da geri gətirir.

İnfantil cinsi həyatın erkən çiçəklənməsi, arzularının reallıqla uyuşmazlığı və uşaq inkişaf mərhələsinin yetərsizliyi nəticəsində sönməyə məhkum idi. O, ən ağrılı-acılı duyğular altında, ən xəcalətli məqamlarda məhv oldu. Sevgi itkisi və uğursuzluq, mənim təcrübələrimə və Marsinovskinin⁷ izahatlarına görə, nevrotiklərdəki tez-tez rast gəlinən “aşağılıq hissi”nə ən güclü töhfəni verən narsisistik bir çapıq kimi, özünəhörmət hissində qalıcı bir zədə buraxdı. Uşağın bədəni inkişafı ilə hüdudları qoyulmuş cinsi araşdırma, qənaətbəxş bir sonluğa gətirib çıxarmadı; bundan sonrakı şikayət də elə buna görədir: Mən heç nəyi sona çatdıra bilmirəm, mənə heç nə müvəffəq ola bilməz. Adətən əks cinsdən olan valideynə bağlanan nəvazişli bağlılıq, məyusluğa, məmnuniyyət üçün əbəs yerə gözləməyə, sevilənin vəfasızlığını birmənalı şəkildə sübut edən yeni bir uşağın doğulması zamanı yaranan qısqanclığa məğlub oldu; özünün faciəvi bir ciddiyyətlə girişdiyi, belə bir uşağı özü yaratmaq cəhdi utandırıcı bir şəkildə uğursuzluğa düçar oldu; kiçiyə göstərilən nəvazişin azalması, tərbiyənin artan tələbləri, sərt sözlər və arabir verilən cəza, nəhayət, onun payına düşən rədd edilmənin bütün miqyasını üzə çıxardı. Burada, bu uşaqlıq dövrünün tipik sevgisinə necə son qoyulduğu kimi, müntəzəm olaraq təkrarlanan az sayda tip mövcuddur.

Bütün bu arzuolunmaz səbəblər və ağrılı affekt vəziyyətləri indi nevrotik tərəfindən transferdə təkrarlanır və böyük bir məharətlə yenidən canlandırılır. Onlar yarımçıq qalmış müalicənin kəsilməsinə can atır, özlərinə yenidən rədd edilmə təəssüratı yaratmağı bacarır, həkimi onlara qarşı sərt sözlərə və soyuq davranışa məcbur edirlər, qısqanclıqları üçün uyğun obyektlər tapır, ibtidai dövrün ehtirasla arzulanan uşağını, adətən o uşaq qədər də real olmayan böyük bir hədiyyə vədi və ya niyyəti ilə əvəz edirlər. Bütün bunların heç biri o zaman həzz gətirə bilməzdi; insan düşünərdi ki, bunlar bir xatirə kimi meydana çıxdıqda, yeni bir yaşantıya çevrildiyindən daha az xoşagəlməzlik gətirməlidir. Söhbət, təbii ki, məmnuniyyətə aparmalı olan həvəslərin fəaliyyətindən gedir, lakin bunun əvəzinə onların o zaman da yalnız xoşagəlməzlik gətirdiyi təcrübəsi heç bir fayda verməmişdir. Buna baxmayaraq təkrarlanır; bir məcburiyyət buna sövq edir.

Psixoanalizin nevrotiklərin transfer fenomenlərində üzə çıxardığı eyni şeyi, nevrotik olmayan şəxslərin həyatında da tapmaq olar. Bu, onlarda onları təqib edən bir tale, yaşantılarında şeytani bir cizgi təəssüratı yaradır və psixoanaliz əvvəldən belə bir taleyin böyük ölçüdə özü tərəfindən yaradıldığını və erkən infantil təsirlərlə müəyyən edildiyini hesab etmişdir. Burada ifadə olunan məcburiyyət, nevrotiklərin təkrarlama məcburiyyətindən fərqlənmir, hərçənd ki, bu şəxslər heç vaxt simptom formalaşması ilə həll edilmiş nevrotik bir konfliktin əlamətlərini göstərməmişlər. Beləliklə, hər bir insani münasibəti eyni sonluğa çıxan şəxslər tanınır: himayə etdikləri şəxslər nə qədər fərqli olsalar da, bir müddət sonra qəzəblə tərk edilən xeyirxahlar, beləcə onlara nankorluğun bütün acısını dadmaq qismət olmuş kimi görünür; hər bir dostluğu dostun ona xəyanət etməsi ilə nəticələnən kişilər; həyatlarında qeyri-müəyyən bir şəkildə tez-tez başqa bir şəxsi özləri və ya ictimaiyyət üçün böyük bir avtoritetə yüksəltməyi və sonra müəyyən bir müddətdən sonra bu avtoriteti özləri devirərək yenisi ilə əvəz etməyi təkrarlayan digərləri; qadına qarşı hər bir nəvazişli münasibətin eyni fazalardan keçdiyi və eyni sonluğa apardığı aşiqlər və s. Əgər söhbət aidiyyəti şəxsin aktiv davranışından gedirsə və biz onun varlığının eyni qalan xarakter cizgisini tapırıqsa, bu “eyni şeyin əbədi təkrarı” bizi o qədər də təəccübləndirmir, çünki bu cizgi eyni yaşantıların təkrarlanmasında ifadə olunmalıdır. Şəxsin passiv şəkildə, üzərində heç bir təsiri olmadığı bir şeyi yaşayırmış kimi göründüyü, lakin yenə də həmişə yalnız eyni taleyin təkrarını yaşadığı hallar bizə daha güclü təsir edir. Məsələn, qısa müddət sonra xəstələnən və onların ölümünə qədər baxmalı olduğu kişilərlə ardıcıl üç dəfə evlənən o qadının hekayəsini düşünək⁸. Belə bir tale cizgisinin ən təsirli poetik təsvirini Tasso romantik eposu “Gerusalemme liberata”da vermişdir. Qəhrəman Tankred, sevdiyi Klorindanı, düşmən cəngavərin zirehi içində onunla döyüşərkən bilmədən öldürmüşdür. Onun dəfnindən sonra, səlibçilərin ordusunu dəhşətə salan qorxulu sehrli meşəyə soxulur. Orada qılıncı ilə hündür bir ağacı yarır, lakin ağacın yarasından qan axır və ruhu bu ağaca həbs olunmuş Klorindanın səsi onu, sevgilisinə yenidən zərər vurduğuna görə ittiham edir.

Transferdəki davranışdan və insanların taleyindən əldə edilən bu cür müşahidələr qarşısında, ruh həyatında həqiqətən də həzz prinsipinin fövqünə çıxan bir təkrarlama məcburiyyətinin mövcud olduğunu qəbul etmək cəsarətini tapacağıq. İndi biz həmçinin qəza nevrotiklərinin yuxularını və uşağın oyuna olan təhrikini bu məcburiyyətə bağlamağa meylli olacağıq. Əlbəttə, özümüzə etiraf etməliyik ki, təkrarlama məcburiyyətinin təsirlərini yalnız nadir hallarda saf, başqa motivlərin köməyi olmadan qavraya bilirik. Uşaq oyununda biz artıq onun yaranmasının başqa hansı izahlara imkan verdiyini vurğulamışıq. Təkrarlama məcburiyyəti və birbaşa həzzli həvəs doyum burada intim bir ortaqlıq içində bir-birinə qarışmış kimi görünür. Transfer fenomenləri açıq-aşkar sıxışdırmada israr edən Mən tərəfindən müqavimətin xidmətində dayanır; təkrarlama məcburiyyəti, sanki, həzz prinsipinə bağlı qalmaq istəyən Mən tərəfindən köməyə çağırılır. Taleyin məcburiyyəti adlandıra biləcəyimiz şeydə, rasional düşüncə vasitəsilə bizə çox şey anlaşılan görünür, belə ki, yeni bir sirli motiv irəli sürmək ehtiyacı duyulmur. Bəlkə də ən az şübhə doğuran hal qəza yuxularıdır, lakin daha yaxından düşündükdə etiraf etmək lazımdır ki, digər nümunələrdə də vəziyyət bizə məlum olan motivlərin fəaliyyəti ilə örtülmür. Təkrarlama məcburiyyətinin fərziyyəsini haqlı çıxaran kifayət qədər şey qalır və bu, bizə onun kənara itələdiyi həzz prinsipindən daha ilkin, daha elementar, daha çox həvəs xarakterli görünür. Əgər ruhi aləmdə belə bir təkrarlama məcburiyyəti varsa, onun hansı funksiyaya uyğun gəldiyini, hansı şərtlər altında ortaya çıxa biləcəyini və indiyə qədər ruh həyatındakı oyanma proseslərinin axarı üzərində hökmranlığı ona etibar etdiyimiz həzz prinsipi ilə hansı münasibətdə olduğunu bilmək istərdik.

IV.

İndi gələnlər isə spekulyasiyadır, çox vaxt geniş əhatəli spekulyasiyadır ki, hər kəs öz xüsusi mövqeyinə görə onu qiymətləndirəcək ya da diqqətdən kənar qoyacaqdır. Daha sonra isə bir ideyanı ardıcıl surətdə işlətmək cəhdi, bunun hara aparacağına dair sadəcə bir maraqdan irəli gəlir.

Psixoanalitik spekulyasiya, şüursuz proseslərin tədqiqi zamanı əldə edilən təəssürata söykənir ki, şüur ruhi proseslərin ən ümumi xarakteri deyil, onların yalnız xüsusi bir funksiyası ola bilər. Metapsixoloji ifadə tərzində o, şüurun xüsusi bir sistemin fəaliyyəti olduğunu iddia edir və bu sistemi Ş. adlandırır. Şüur mahiyyət etibarilə xarici aləmdən gələn oyanmaların qavranılmasını və yalnız psixi aparatın daxilindən qaynaqlana bilən həzz və xoşagəlməzlik duyğularını təmin etdiyinə görə, Q-Ş. sisteminə məkanca bir mövqe təyin edilə bilər. O, xaric və daxil arasındakı sərhəddə yerləşməli, xarici aləmə yönəlməli və digər psixi sistemləri əhatə etməlidir. Beləliklə, biz bu fərziyyələrlə yeni heç nəyə cəsarət etmədiyimizi, sadəcə şüurun "məkanını" beyin qabığında, mərkəzi orqanın ən xarici, əhatə edən qatında yerləşdirən lokallaşdırıcı beyin anatomiyasına qoşulduğumuzu müşahidə edirik. Beyin anatomiyası – anatomik dillə desək – şüurun nə üçün beynin ən daxili dərinliklərində bir yerdə yaxşıca mühafizə olunmuş halda məskunlaşmaq əvəzinə, məhz beynin səthində yerləşdiyi barədə düşünməyə ehtiyac duymur. Bəlkə də biz Q-Ş. sistemimiz üçün belə bir mövqenin törəməsini izah etməkdə daha irəli gedə bilərik.

Şüur, bu sistemdəki proseslərə aid etdiyimiz yeganə xüsusiyyət deyil. Biz psixoanalitik təcrübəmizin təəssüratlarına əsaslanaraq, bütün oyanma proseslərinin digər sistemlərdə yaddaşın əsası kimi davamlı izlər buraxdığını, yəni şüurlanma ilə heç bir əlaqəsi olmayan xatirə qalıqları buraxdığını fərz edirik. Bunlar çox vaxt, onları geridə qoyan proses heç vaxt şüura çatmamışsa, ən güclü və ən davamlı olur. Lakin biz belə davamlı oyanma izlərinin Q-Ş. sistemində də meydana gəldiyinə inanmağı çətin hesab edirik. Əgər onlar daima şüurlu qalsaydılar, sistemin yeni oyanmaları qəbul etmə qabiliyyətini çox tez məhdudlaşdırardılar⁹; digər halda, yəni şüursuz olsaydılar, o zaman onlar bizi, fəaliyyəti başqa cür şüur fenomeni ilə müşayiət olunan bir sistemdə şüursuz proseslərin mövcudluğunu izah etmək vəzifəsi qarşısında qoyardılar. Belə desək, şüurlanmanı xüsusi bir sistemə aid edən fərziyyəmizlə heç nəyi dəyişdirməmiş və heç nə qazanmamış olardıq. Bu, mütləq bağlayıcı bir mülahizə olmasa da, bizi şüurlanma ilə yaddaş izinin buraxılmasının eyni sistem üçün bir-biri ilə uyuşmaz olduğu ehtimalına sövq edə bilər. Beləliklə, deyə bilərik ki, Ş. sistemində oyanma prosesi şüurlu olur, lakin heç bir davamlı iz buraxmır; onun xatirənin əsaslandığı bütün izləri isə oyanmanın növbəti daxili sistemlərə ötürülməsi zamanı bu sistemlərdə meydana gəlir. 1900-cü ildəki "Yuxuların yozumu" əsərimin spekulyativ bölməsinə daxil etdiyim sxem də bu mənada tərtib edilmişdir. Şüurun yaranması haqqında başqa mənbələrdən nə qədər az şey bildiyimizi düşündükdə, "şüur yaddaş izinin yerində yaranır" müddəasına ən azından müəyyən bir iddia əhəmiyyəti verilməlidir.

Beləliklə, Ş. sistemi, ondakı oyanma prosesinin bütün digər psixi sistemlərdə olduğu kimi elementlərində davamlı bir dəyişiklik buraxmaması, əksinə, sanki şüurlanma fenomeni içərisində buxarlanıb yox olması xüsusiyyəti ilə seçilərdi. Ümumi qaydadan belə bir kənaraçıxma, yalnız bu tək sistem üçün nəzərə alına biləcək bir amillə izahı tələb edir; digər sistemlərə aid edilməməsi gərəkən bu amil isə asanlıqla Ş. sisteminin açıqda qalan mövqeyi, onun xarici aləmlə bilavasitə təması ola bilər.

Canlı orqanizmi mümkün olan ən böyük sadələşdirmə ilə, qıcıqlana bilən substansiyadan ibarət fərqliləşməmiş bir qovuqcuq kimi təsəvvür edək; bu halda onun xarici aləmə yönəlmiş səthi öz mövqeyinə görə fərqliləşmişdir və qıcıq qəbul edən orqan kimi xidmət göstərir. İnkişaf tarixinin təkrarı olan embriologiya da həqiqətən mərkəzi sinir sisteminin ektodermdən əmələ gəldiyini göstərir və boz beyin qabığı hələ də ibtidai səthin törəməsidir və onun əsas xüsusiyyətlərini irsən götürmüş ola bilər. O zaman asanlıqla düşünmək olar ki, xarici qıcıqların qovuqcuğun səthinə kəsilmədən hücum etməsi nəticəsində onun substansiyası müəyyən bir dərinliyə qədər davamlı olaraq dəyişdirilir, beləliklə də onun oyanma prosesi daha dərin qatlardakından fərqli cərəyan edir. Beləcə bir qabıq əmələ gəlir ki, nəhayət qıcıq təsiri ilə o qədər yanıb qovrulmuşdur ki, qıcıq qəbulu üçün ən əlverişli şəraiti təqdim edir və daha sonrakı modifikasiyaya qabil deyildir. Ş. sisteminə köçürülsə, bu o demək olardı ki, onun elementləri oyanmanın keçidi zamanı artıq heç bir davamlı dəyişiklik qəbul edə bilməz, çünki onlar bu təsir istiqamətində onsuz da son həddə qədər modifikasiya olunmuşlar. Lakin bununla onlar şüurun yaranmasına imkan yaratmağa qadir olurlar. Substansiyanın və ondakı oyanma prosesinin bu modifikasiyasının nədən ibarət olduğu barədə isə müxtəlif təsəvvürlər yürütmək olar ki, bunlar da hazırda yoxlanılmaya məruz qala bilməz. Oyanmanın bir elementdən digərinə keçərkən bir müqaviməti dəf etməli olduğu və məhz bu müqavimətin azalmasının oyanmanın davamlı izini (yol açma) meydana gətirdiyi fərz edilə bilər; beləliklə, Ş. sistemində bir elementdən digərinə keçid müqaviməti artıq mövcud olmazdı. Bu təsəvvürlə Breyerin psixi sistemlərin elementlərindəki bağlı və sərbəst hərəkət edən yüklənmə enerjisi arasındakı fərqləndirməsini bir araya gətirmək olar¹⁰; belə olduqda Ş. sisteminin elementləri heç bir bağlı enerji daşımayacaq, yalnız sərbəst boşalma qabiliyyətinə malik enerji daşıyacaqdır. Lakin mən hesab edirəm ki, hələlik bu münasibətlər barədə mümkün qədər qeyri-müəyyən fikir söyləmək daha yaxşıdır. Bununla belə, bu spekulyasiyalar vasitəsilə biz şüurun yaranmasını Ş. sisteminin mövqeyi və ona aid edilməli olan oyanma prosesinin xüsusiyyətləri ilə müəyyən bir əlaqəyə dolaşdırmış olardıq.

Qıcıq qəbul edən qabıq təbəqəsi ilə canlı qovuqcuq üzərində hələ müzakirə etməli olduğumuz başqa məqamlar var. Bu kiçik canlı substansiya parçası ən güclü enerjilərlə yüklənmiş xarici aləmin ortasında üzür və əgər bir qıcıq qoruyucusu ilə təchiz olunmasaydı, onun qıcıq təsirləri ilə məhv edilərdi. O, bu qoruyucunu ən xarici səthinin canlıya məxsus strukturu tərk etməsi, müəyyən mənada qeyri-üzvi hala gəlməsi və indi xüsusi bir örtük və ya membran kimi qıcığı saxlayan təsir göstərməsi, yəni xarici aləmin enerjilərinin öz intensivliyinin yalnız kiçik bir hissəsi ilə növbəti canlı qalmış təbəqələrə keçə bilməsinə səbəb olması sayəsində əldə edir. Bu təbəqələr indi qıcıq qoruyucusunun arxasında özlərini buraxılmış qıcıq miqdarlarının qəbuluna həsr edə bilərlər. Xarici təbəqə isə öz ölümü ilə bütün daha dərin təbəqələri eyni aqibətdən qorumuşdur, ən azından qıcıq qoruyucusunu yarıb keçəcək qədər güclü qıcıqlar gələnə qədər. Canlı orqanizm üçün qıcıq qoruyucusu qıcıq qəbulundan demək olar ki, daha vacib bir vəzifədir; o, özünəməxsus enerji ehtiyatı ilə təchiz olunmuşdur və hər şeydən əvvəl, öz daxilində cərəyan edən enerji çevrilməsinin xüsusi formalarını çöldə fəaliyyət göstərən həddindən artıq böyük enerjilərin bərabərləşdirici, yəni dağıdıcı təsirindən qorumağa çalışmalıdır. Qıcıq qəbulu ilk növbədə xarici qıcıqların istiqamətini və növünü öyrənmək məqsədinə xidmət edir və bunun üçün xarici aləmdən kiçik nümunələr götürmək, onları az miqdarlarda dadmaq kifayət etməlidir. Yüksək dərəcədə inkişaf etmiş orqanizmlərdə bir vaxtlar mövcud olmuş qovuqcuğun qıcıq qəbul edən qabıq təbəqəsi çoxdan bədənin daxili dərinliyinə çəkilmişdir, lakin onun hissələri səthdə, bilavasitə ümumi qıcıq qoruyucusunun altında geridə qalmışdır. Bunlar hiss orqanlarıdır ki, onlar mahiyyət etibarilə spesifik qıcıq təsirlərinin qəbulu üçün qurğular ehtiva edir, lakin bununla yanaşı həddindən artıq böyük qıcıq miqdarlarına qarşı yeni müdafiə və uyğun olmayan qıcıq növlərini saxlamaq üçün xüsusi tərtibatlara malikdir. Onlar üçün xarakterik olan budur ki, onlar xarici qıcığın yalnız çox az miqdarlarını emal edir, xarici aləmdən yalnız seçmə nümunələr götürürlər; bəlkə də onları xarici aləmə toxunaraq yoxlayan və sonra daim ondan geri çəkilən hiss orqanları ilə müqayisə etmək olar.

Mən burada ən hərtərəfli işlənməyə layiq olacaq bir mövzuya ötəri toxunmağa özümə icazə verirəm. Kantın zaman və məkanın düşüncəmizin zəruri formaları olduğu hökmü bu gün müəyyən psixoanalitik idraklar nəticəsində müzakirəyə tabe edilə bilər. Biz öyrənmişik ki, şüursuz ruh prosesləri özlüyündə "zamansız"dır. Bu, ilk növbədə o deməkdir ki, onlar zamana görə sıralanmır, zaman onlarda heç nəyi dəyişdirmir, zaman təsəvvürünü onlara yaxınlaşdırmaq olmur. Bunlar mənfi xarakterlərdir ki, onları yalnız şüurlu ruhi proseslərlə müqayisə etməklə aydınlaşdırmaq olar. Bizim mücərrəd zaman təsəvvürümüz, əksinə, büsbütün Q-Ş. sisteminin işləmə tərzindən götürülmüş və onun özünüqavramasına uyğun gəlirmiş kimi görünür. Sistemin bu funksiya tərzində qıcıq qoruyucusunun başqa bir yolunun tutulması ehtimal edilir. Mən bilirəm ki, bu iddialar çox qaranlıq səslənir, lakin özümü bu cür işarələrlə məhdudlaşdırmalıyam.

Biz indiyə qədər canlı qovuqcuğun xarici aləmə qarşı bir qıcıq qoruyucusu ilə təchiz olunduğunu izah etdik. Az əvvəl isə onun ən yaxın qabıq təbəqəsinin xaricdən qıcıq qəbulu üçün orqan kimi differensiasiya olunmalı olduğunu müəyyən etmişdik. Bu həssas qabıq təbəqəsi, sonrakı Ş. sistemi, həm də daxildən oyanmalar qəbul edir; sistemin xaric və daxil arasındakı mövqeyi və bir və digər tərəfdən təsir üçün şəraitin müxtəlifliyi sistemin və bütün psixi aparatın fəaliyyəti üçün həlledici olur. Xaricə qarşı bir qıcıq qoruyucusu mövcuddur, gələn oyanma böyüklükləri yalnız kiçildilmiş miqyasda təsir göstərəcəkdir; daxilə doğru isə qıcıq qoruyucusu qeyri-mümkündür, daha dərin təbəqələrin oyanmaları bilavasitə və azaldılmamış miqyasda sistemə keçir, bu zaman onların axınının müəyyən xarakterləri həzz-xoşagəlməzlik duyğuları silsiləsini yaradır. Şübhəsiz ki, daxildən gələn oyanmalar öz intensivliyinə və digər keyfiyyət xarakterlərinə (ehtimal ki, amplitudalarına) görə sistemin işləmə tərzinə xarici aləmdən axışan qıcıqlardan daha uyğun olacaqdır. Lakin bu münasibətlərlə iki şey həlledici şəkildə müəyyən edilir, birincisi, aparatın daxilindəki proseslər üçün bir indeks olan həzz və xoşagəlməzlik duyğularının bütün xarici qıcıqlar üzərində üstünlüyü, ikincisi isə həddindən artıq böyük xoşagəlməzlik artımına səbəb olan bu cür daxili oyanmalara qarşı davranışın bir istiqaməti. Onlara sanki daxildən deyil, xaricdən təsir edirmiş kimi yanaşmaq meyli yaranacaqdır ki, qıcıq qoruyucusunun müdafiə vasitələrini onlara qarşı tətbiq edə bilsin. Patoloji proseslərin səbəb olmasında bu qədər böyük rolu olan proyeksiyanın mənşəyi budur.

Son mülahizələr vasitəsilə həzz prinsipinin hökmranlığını anlayışımıza yaxınlaşdırdığımız təəssüratını daşıyıram; lakin ona müqavimət göstərən halların izahına nail ola bilməmişik. Buna görə də bir addım daha irəli gedək. Kənardan gələn və qıcıq qoruyucusunu yarıb keçəcək qədər güclü olan bu cür oyanmaları travmatik adlandırırıq. İnanıram ki, travma anlayışı, başqa cür təsirli olan bir qıcıq dəfetmə mexanizminə bu cür əlaqələnməni tələb edir. Xarici travma kimi bir hadisə, şübhəsiz ki, orqanizmin enerji təsərrüfatında böyük bir pozğunluq doğuracaq və bütün müdafiə vasitələrini hərəkətə gətirəcəkdir. Lakin bu zaman həzz prinsipi əvvəlcə qüvvədən düşür. Psixi aparatın böyük qıcıq miqdarları ilə basılmasının artıq qarşısını almaq mümkün olmur; əksinə, ortaya başqa bir vəzifə çıxır: qıcığı dəf etmək, içəri soxulan qıcıq miqdarlarını ruhən bağlamaq, sonra isə onları aradan qaldırılmağa yönəltmək.

Ehtimal ki, bədəni ağrının spesifik xoşagəlməzliyi, qıcıq qoruyucusunun məhdud ölçüdə yarılmasının nəticəsidir. Periferiyanın bu nöqtəsindən sonra ruhi mərkəzi aparata, başqa halda yalnız aparatın daxilindən gələ biləcək davamlı oyanmalar axışır¹¹. Bəs ruh həyatının bu yarılmağa qarşı reaksiyası olaraq nə gözləyə bilərik? Yüklənmə enerjisi hər tərəfdən səfərbər edilərək, yarılma nöqtəsinin ətrafında müvafiq yüksəklikdə enerji yüklənmələri yaradılır. Güclü bir “əks-yüklənmə” qurulur ki, onun xeyrinə bütün digər ruhi sistemlər yoxsullaşır, beləliklə də başqa psixi fəaliyyətin geniş bir iflici və ya zəifləməsi baş verir. Biz bu cür nümunələrdən öyrənməyə, metapsixoloji fərziyyələrimizi bu cür nümunələrə söykəməyə çalışırıq. Beləliklə, bu davranışdan belə bir nəticə çıxarırıq ki, hətta yüksək dərəcədə yüklənmiş bir sistem belə, yeni gələn axıcı enerjini qəbul etməyə, onu bağlı yüklənməyə çevirməyə, yəni onu psixi cəhətdən “bağlamağa” qadirdir. Öz bağlı yüklənməsi nə qədər yüksək olarsa, onun bağlayıcı qüvvəsi də bir o qədər böyük olar; əksinə, yüklənməsi nə qədər aşağı olarsa, sistem axışan enerjini qəbul etməyə bir o qədər az qabil olar və belə bir qıcıq qoruyucusu yarılmasının nəticələri bir o qədər şiddətli olmalıdır. Bu anlayışa qarşı haqlı olaraq, yarılma nöqtəsi ətrafındakı yüklənmələrin artmasının, gələn oyanma miqdarlarının birbaşa ötürülməsi ilə daha sadə izah oluna biləcəyi etirazı irəli sürülməməlidir. Əgər belə olsaydı, psixi aparat yalnız enerji yüklənmələrinin artımını yaşayar, ağrının iflicedici xarakteri, bütün digər sistemlərin yoxsullaşması isə izahsız qalardı. Ağrının çox şiddətli boşalma təsirləri də izahımızı pozmur, çünki onlar reflektor şəkildə, yəni psixi aparatın vasitəçiliyi olmadan baş verir. Metapsixoloji adlandırdığımız bütün müzakirələrimizin qeyri-müəyyənliyi, təbii ki, ruhi sistemlərin elementlərindəki oyanma prosesinin mahiyyəti haqqında heç nə bilməməyimizdən və bu barədə heç bir fərziyyə irəli sürməyə özümüzü haqlı hiss etməməyimizdən qaynaqlanır. Beləliklə, biz daim böyük bir X ilə işləyirik, onu hər yeni düstura daşıyırıq. Bu prosesin kəmiyyətcə müxtəlif enerjilərlə icra olunması asanlıqla qəbul edilə bilən bir tələbdir; onun birdən çox keyfiyyətə (məsələn, bir amplituda növündə) malik olması da bizə ehtimallı görünə bilər; yeni olaraq Breyerin, enerji ilə dolğunluğun iki cür formasının mövcud olduğu, beləliklə də ruhi sistemlərin (yaxud onların elementlərinin) sərbəst axışan, boşalmağa can atan və bağlı bir yüklənməsinin fərqləndirilməli olduğu fikrini nəzərdən keçirdik. Bəlkə də, psixi aparata axışan enerjinin “bağlanması”nın, onun sərbəst axışan haldan bağlı hala keçirilməsindən ibarət olduğu fərziyyəsinə yer veririk.

İnanıram ki, adi travmatik nevrozu, qıcıq qoruyucusunun geniş bir yarılmasının nəticəsi kimi qavramaq cəhdini göstərməyə cəsarət etmək olar. Bununla da şok haqqındakı köhnə, sadəlövh təlim öz haqqına qovuşmuş olardı, görünür ki, mexaniki zorakı təsirə deyil, dəhşətə və həyat təhlükəsinə etioloji əhəmiyyət verən daha sonrakı və psixoloji cəhətdən daha iddialı bir təlimin əksinə olaraq. Lakin bu ziddiyyətlər barışmaz deyil və travmatik nevrozun psixoanalitik qavranışı, şok nəzəriyyəsinin ən qaba forması ilə eyni deyil. Əgər sonuncu şokun mahiyyətini sinir elementlərinin molekulyar quruluşunun, hətta histoloji quruluşunun birbaşa zədələnməsində yerləşdirirsə, biz onun təsirini ruh orqanı üçün qıcıq qoruyucusunun yarılmasından və bunun nəticəsində ortaya çıxan vəzifələrdən anlamağa çalışırıq. Dəhşət bizim üçün də öz əhəmiyyətini saxlayır. Onun şərti, qıcığı ilk olaraq qəbul edən sistemlərin həddindən artıq yüklənməsini ehtiva edən təşviş hazırlığının olmamasıdır. Bu daha aşağı səviyyəli yüklənmə nəticəsində sistemlər gələn oyanma miqdarlarını bağlamaq qabiliyyətini yaxşı göstərə bilmir, qıcıq qoruyucusunun yarılmasının nəticələri isə bir o qədər asanlıqla ortaya çıxır. Beləliklə, biz görürük ki, təşviş hazırlığı, qəbuledici sistemlərin həddindən artıq yüklənməsi ilə birlikdə, qıcıq qoruyucusunun son xəttini təşkil edir. Bir çox travma üçün hazırlıqsız sistemlərlə həddindən artıq yüklənmə ilə hazırlanmış sistemlər arasındakı fərq nəticə üçün həlledici amil ola bilər; travmanın müəyyən bir şiddətindən etibarən isə bu fərq, ehtimal ki, artıq əhəmiyyət kəsb etməyəcəkdir. Qəza nevrozu keçirənlərin yuxuları xəstələri bu qədər müntəzəm şəkildə qəza vəziyyətinə qaytarırsa, bunlar, əlbəttə ki, hallüsinativ şəkildə həyata keçirilməsi həzz prinsipinin hökmranlığı altında onların funksiyasına çevrilmiş arzu yerinə yetirilməsinə xidmət etmir. Lakin biz güman edə bilərik ki, onlar bununla başqa bir vəzifənin ixtiyarına keçir, hansı ki, onun həlli həzz prinsipi öz hökmranlığına başlamazdan əvvəl baş verməlidir. Bu yuxular, buraxılması travmatik nevrozun səbəbi olmuş təşviş inkişafı ilə qıcığa hakim olmağı sonradan təmin etməyə çalışır. Onlar beləliklə bizə psixi aparatın elə bir funksiyasına nəzər salmaq imkanı verir ki, bu funksiya həzz prinsipinə zidd olmasa da, ondan asılı deyildir və həzz əldə etmək və xoşagəlməzlikdən qaçınmaq niyyətindən daha ilkin görünür.

Deməli, yuxunun arzu yerinə yetirilməsi olduğu hökmünə ilk dəfə olaraq bir istisna etiraf edilməli yer buradadır. Təşviş yuxuları belə bir istisna deyil, bunu dəfələrlə və ətraflı şəkildə göstərmişəm; “cəza yuxuları” da belə deyil, çünki bunlar sadəcə olaraq qadağan edilmiş arzu yerinə yetirilməsinin yerinə ona layiq olan cəzanı qoyur, yəni rədd edilmiş həvəsə reaksiya verən günah şüurunun arzu yerinə yetirilməsidir. Lakin yuxarıda qeyd olunan qəza nevrozu keçirənlərin yuxularını artıq arzu yerinə yetirilməsi nöqteyi-nəzəri altına salmaq mümkün deyil, eləcə də psixoanalizlərdə rast gəlinən və bizə uşaqlığın psixi travmalarının xatirəsini geri gətirən yuxuları da. Onlar daha çox təkrarlama məcburiyyətinə tabe olur, hansı ki, analizdə, şübhəsiz, unudulmuş və sıxışdırılmış olanı çağırmaq – şüursuz olmayan – arzusu ilə dəstəklənir. Beləliklə, yuxunun funksiyası olan, narahat edən təhrikləri arzu yerinə yetirilməsi vasitəsilə aradan qaldıraraq yuxunun kəsilməsi üçün motivləri yox etmək də onun ilkin funksiyası deyildir; o, bu funksiyaya yalnız bütün psixi həyat həzz prinsipinin hökmranlığını qəbul etdikdən sonra yiyələnə bilmişdir. Əgər bir “həzz prinsipinin o tayı” varsa, yuxunun arzu yerinə yetirən təmayülünə də bir qədim dövrün mövcudluğunu etiraf etmək məntiqə uyğundur. Bununla onun sonrakı funksiyasına ziddiyyət törədilmir. İndi, bu təmayül bir dəfə pozulduqdan sonra, növbəti sual ortaya çıxır: travmatik təəssüratların psixi bağlanması naminə təkrarlama məcburiyyətini izləyən belə yuxular analizdən kənarda da mümkündürmü? Buna qətiyyətlə müsbət cavab verilməlidir.

“Müharibə nevrozları” barədə, bu adlandırma iztirabın səbəbi ilə əlaqədən daha artıq məna daşıdığı ölçüdə, başqa bir yerdə izah etmişəm ki, onlar çox yaxşı bir Mən konflikti ilə asanlaşdırılmış travmatik nevrozlar ola bilərlər¹². 8-ci səhifədə qeyd olunan fakt, yəni travma ilə eyni vaxtda baş verən kobud bir zədələnmənin nevrozun yaranması şansını azaltması, psixoanalitik tədqiqatın vurğuladığı iki vəziyyəti xatırladıqda artıq anlaşılmaz deyildir. Birincisi, mexaniki sarsıntı cinsi oyanmanın mənbələrindən biri kimi tanınmalıdır (bax: “Yellənmək və dəmir yolunda səyahət etməyin təsiri” haqqında qeydlər, “Cinsi nəzəriyyəyə dair üç məqalə”, 4-cü nəşr, 1920), ikincisi isə, ağrılı və qızdırmalı xəstəlik halının davam etdiyi müddət ərzində libidonun paylanmasına güclü bir təsir göstərməsidir. Beləliklə, travmanın mexaniki zorakılığı, çatışmayan təşviş hazırlığı səbəbindən travmatik təsir göstərən cinsi oyanma miqdarını sərbəst buraxar, eyni vaxtdakı bədən zədələnməsi isə əzab çəkən orqanın narsisistik həddindən artıq yüklənməsini tələb etməklə oyanma artıqlığını bağlayar (bax: “Narsisizmin təqdimatına dair”, Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar, 4-cü seriya, 1918). Həmçinin məlumdur, lakin libido nəzəriyyəsi üçün kifayət qədər qiymətləndirilməmişdir ki, melanxoliya kimi libido paylanmasındakı ağır pozğunluqlar belə, araya girən bir üzvi xəstəlik vasitəsilə müvəqqəti olaraq aradan qaldırılır, hətta tam inkişaf etmiş bir dementia praecox vəziyyəti belə, eyni şərt altında müvəqqəti bir geriləmə qabiliyyətinə malikdir.

V.

Daxili oyanmalara qarşı qəbuledici qabıq təbəqəsi üçün bir qıcıq qoruyucusunun olmaması, bu qıcıq ötürülmələrinin daha böyük iqtisadi əhəmiyyət qazanması və tez-tez travmatik nevrozlarla eyniləşdirilməli olan iqtisadi pozğunluqlara səbəb verməsi nəticəsini doğurmalıdır. Bu cür daxili oyanmanın ən bol mənbələri orqanizmin "həvəslər" adlandırılanlarıdır; bunlar bədənin daxilindən qaynaqlanan və psixi aparata ötürülən bütün qüvvə təsirlərinin təmsilçiləri olub, psixoloji araşdırmanın ən mühüm, eyni zamanda ən qaranlıq ünsürünü təşkil edir.

Bəlkə də, həvəslərdən qaynaqlanan təhriklərin bağlı sinir prosesi tipinə deyil, sərbəst hərəkət edən, boşalmağa can atan sinir prosesi tipinə uyğun gəldiyi fərziyyəsini çox cəsarətli hesab etmərik. Bu proseslər haqqında ən yaxşı bildiklərimiz yuxu işinin tədqiqindən irəli gəlir. Bu tədqiqat zamanı aşkar etdik ki, şüursuz sistemlərdəki proseslər şüuröncəsi sistemlərdəkilərdən köklü surətdə fərqlənir; şüursuzda yüklənmələr asanlıqla tamamilə ötürülə, yerdəyişməyə məruz qala və sıxlaşdırıla bilər – bu hal, əgər şüuröncəsi material üzərində baş versəydi, ancaq qüsurlu nəticələr verə bilərdi və məhz buna görə də, şüuröncəsi gündüz qalıntıları şüursuzun qanunlarına uyğun işlənməyə məruz qaldıqdan sonra aşkar yuxunun məlum qəribəliklərini ortaya çıxarır. Mən şüursuzdakı bu proseslərin növünü, normal oyaq həyatımız üçün keçərli olan ikincil prosesdən fərqli olaraq, psixi "ilkin proses" adlandırdım. Həvəs təhriklərinin hamısı şüursuz sistemlərə təsir etdiyinə görə, onların ilkin prosesi izlədiyini söyləmək çətin ki, bir yenilik olsun; digər tərəfdən isə, ruhi ilkin prosesi sərbəst hərəkət edən yüklənmə ilə, ikincil prosesi isə Breyerin bağlı və ya tonik yüklənməsindəki dəyişikliklərlə eyniləşdirmək üçün çox şey tələb olunmur¹³. Bu halda, psixi aparatın yuxarı təbəqələrinin vəzifəsi ilkin prosesdə meydana çıxan həvəslərin oyanmasını bağlamaq olardı. Bu bağlamanın uğursuzluğu travmatik nevroza bənzər bir pozğunluq doğurardı; yalnız bağlama baş verdikdən sonra həzz prinsipinin (və onun reallıq prinsipinə doğru modifikasiyasının) hökmranlığı ləngimədən özünü qəbul etdirə bilərdi. Lakin o vaxta qədər psixi aparatın digər vəzifəsi – oyanmanı ram etmək və ya bağlamaq – həzz prinsipinə zidd olmasa da, ondan asılı olmayaraq və qismən də ona əhəmiyyət vermədən ön planda dayanardı.

Uşaq psixi həyatının erkən fəaliyyətlərində və psixoanalitik müalicənin təcrübələrində təsvir etdiyimiz bir təkrarlama məcburiyyətinin təzahürləri yüksək dərəcədə həvəsə xas xarakter, həzz prinsipinə zidd olduqları yerdə isə demonik xarakter nümayiş etdirir. Uşaq oyununda inanırıq ki, uşaq xoşagəlməz təcrübəni də ona görə təkrarlayır ki, öz fəallığı vasitəsilə güclü təəssürat üzərində sadəcə passiv yaşantı zamanı mümkün olandan qat-qat daha köklü bir ram etmə qabiliyyəti əldə edir. Hər yeni təkrarlama bu can atılan hakimiyyəti təkmilləşdirirmiş kimi görünür və hətta həzzli təcrübələrdə belə uşaq təkrarlamalarla doya bilmir və təəssüratın eyniliyində amansızcasına israr edəcəkdir. Bu xarakter cizgisi sonradan yox olmağa məhkumdur. İkinci dəfə dinlənilən bir zarafat demək olar ki, təsirsiz qalacaq, bir teatr tamaşası ilk dəfə buraxdığı təəssüratı heç vaxt ikinci dəfə əldə etməyəcək; hətta yetkin insanı çox bəyəndiyi bir kitabı dərhal təkrar oxumağa razı salmaq çətin olacaq. Yenilik həmişə həzzin şərti olacaqdır. Uşaq isə, yetkin şəxs yorğun düşüb imtina edənə qədər, ona göstərilən və ya onunla oynanılan bir oyunun təkrarlanmasını tələb etməkdən yorulmayacaq; və əgər ona gözəl bir hekayə danışılıbsa, o, yeni bir hekayə əvəzinə həmişə eyni hekayəni eşitmək istəyəcək, təkrarlamanın eyniliyində amansızcasına israr edəcək və nağılçının yol verdiyi – bəlkə də özünə yeni bir məziyyət qazandırmaq istədiyi – hər bir dəyişikliyi düzəldəcəkdir. Burada həzz prinsipinə ziddiyyət təşkil olunmur; təkrarlamanın, eyniliyin yenidən tapılmasının özünün bir həzz mənbəyi təşkil etdiyi aşkardır. Təhlil olunan şəxsdə isə, əksinə, onun infantil həyat dövrünün hadisələrini transferdə təkrarlamaq məcburiyyətinin hər cəhətdən həzz prinsipinin fövqünə çıxdığı aydın olur. Xəstə bu zaman tamamilə infantil kimi davranır və beləcə bizə göstərir ki, onun ən qədim zamanlara aid yaşantılarının sıxışdırılmış yaddaş izləri onda bağlı vəziyyətdə mövcud deyildir, hətta müəyyən mənada ikinci dərəcəli prosesə qabil deyildir. Bu bağlı olmama vəziyyətinə görədir ki, onlar gündüz qalıqlarına yapışaraq yuxuda təsvir ediləcək bir arzu fantaziyası yaratmaq qabiliyyətinə borcludurlar. Eyni təkrarlama məcburiyyəti, müalicənin sonunda xəstənin həkimdən tamamilə ayrılmasını həyata keçirmək istədiyimiz zaman tez-tez terapevtik bir maneə kimi qarşımıza çıxır və ehtimal etmək olar ki, analizlə tanış olmayanların – onların fikrincə, yatmaqda qalması daha yaxşı olan bir şeyi oyatmaqdan çəkinənlərin – dumanlı təşvişi, kökündə bu demonik məcburiyyətin ortaya çıxmasından qorxur.

Bəs həvəsə xas olan şey təkrarlama məcburiyyəti ilə hansı şəkildə əlaqələnir? Burada şüurumuza belə bir fikir gəlməlidir ki, biz həvəslərin, bəlkə də ümumiyyətlə bütün üzvi həyatın indiyə qədər aydın dərk edilməmiş – ya da ən azından açıq şəkildə vurğulanmamış – ümumi bir xarakterinin izinə düşmüşük. Beləliklə, bir həvəs, canlı üzvi varlığa xas olan, bu canlının xarici pozucu qüvvələrin təsiri altında tərk etmək məcburiyyətində qaldığı əvvəlki bir vəziyyəti bərpa etməyə yönəlmiş bir təhrik, bir növ üzvi elastiklik, ya da istənilirsə, üzvi həyatdakı ətalətin ifadəsi olardı¹⁴.

Həvəsin bu cür dərk edilməsi qəribə səslənir, çünki biz həvəsdə dəyişməyə və inkişafa doğru təhrik edən amili görməyə alışmışıq, indi isə onda bunun tam əksini, canlının konservativ təbiətinin ifadəsini tanımalıyıq. Digər tərəfdən, həvəslərin tarixi şərtliliyini təsdiq edirmiş kimi görünən heyvanlar aləmindən nümunələr dərhal yadımıza düşür. Müəyyən balıqlar kürüləmə vaxtı, kürülərini adi yaşayış yerlərindən uzaqda, müəyyən sularda tökmək üçün əziyyətli köçlər həyata keçirdikdə, bir çox bioloqların izahına görə, onlar sadəcə olaraq növlərinin zaman keçdikcə başqaları ilə dəyişdirdikləri əvvəlki yaşayış yerlərini axtarmış olurlar. Eyni şeyin köçəri quşların uçuşları üçün də keçərli olduğu deyilir, lakin irsiyyət hadisələrində və embriologiyanın faktlarında üzvi təkrarlama məcburiyyəti üçün ən möhtəşəm sübutlara malik olduğumuz xəbərdarlığı bizi tezliklə daha çox nümunə axtarmaqdan azad edir. Görürük ki, canlı bir heyvanın rüşeymi öz inkişafında, heyvanın nəslindən gəldiyi bütün formaların quruluşlarını – ötəri bir qısaltma ilə də olsa – təkrarlamağa məcburdur, öz qəti şəkillənməsinə doğru ən qısa yolla irəliləmək əvəzinə; və biz bu davranışı yalnız ən kiçik bir hissədə mexaniki olaraq izah edə bilərik, tarixi izahı isə bir kənara qoya bilmərik. Eyni zamanda, heyvanlar aləminin yuxarı pillələrinə qədər geniş yayılmış bir bərpa qabiliyyəti mövcuddur ki, itirilmiş bir orqanı ona tamamilə bənzəyən yenisini təşkil etməklə əvəz edir.

Təkrara məcbur edən mühafizəkar həvəslərdən başqa, yenidən qurulmağa və tərəqqiyə doğru sövq edən digər həvəslərin də olduğu barədə ağlabatan etiraz, şübhəsiz, nəzərdən qaçırılmamalıdır; bu etiraz sonradan mülahizələrimizə daxil ediləcəkdir. Lakin bundan əvvəl, bütün həvəslərin əvvəlki bir şeyi bərpa etmək istədiyi fərziyyəsini son məntiqi nəticələrinə qədər izləmək bizi cəlb edə bilər. Qoy buradan çıxan nəticə “dərin mənalı” görüntüsü oyatsın, yaxud mistik bir şeyə işarə etsin, biz yenə də belə bir şeyə can atdığımız qınağından azad olduğumuzu bilirik. Biz tədqiqatın, yaxud ona əsaslanan düşüncənin ayıq nəticələrini axtarırıq və arzumuz bunlara əminlikdən başqa bir xarakter bəxş etməməkdir.

Beləliklə, əgər bütün üzvi həvəslər mühafizəkar, tarixən qazanılmış və geriləməyə, əvvəlki bir şeyin bərpasına yönəlmişdirsə, onda üzvi inkişafın bütün nailiyyətlərini xarici, mane olan və yayındıran təsirlərin hesabına yazmalıyıq. Elementar canlı varlıq öz başlanğıcından etibarən dəyişmək istəməzdi, özü üçün sabit qalan şərait altında daima eyni həyat gedişatını təkrarlayardı. Lakin son təməldə, orqanizmlərin inkişafında öz izini buraxan şey, yer kürəmizin və onun günəşlə münasibətinin inkişaf tarixi olmalıdır. Mühafizəkar üzvi həvəslər həyat gedişatına məcburən tətbiq edilən bu dəyişikliklərin hər birini qəbul etmiş və təkrar üçün saxlamışdır və beləliklə, dəyişikliyə və tərəqqiyə can atan qüvvələr kimi aldadıcı bir təəssürat yaratmalıdırlar, halbuki onlar sadəcə olaraq köhnə bir məqsədə köhnə və yeni yollarla çatmağa çalışırlar. Bütün üzvi meylin bu son məqsədini də göstərmək olardı. Həyatın məqsədi heç vaxt əvvəllər əldə edilməmiş bir vəziyyət olsaydı, bu, həvəslərin mühafizəkar təbiətinə zidd olardı. Bu məqsəd daha çox köhnə, bir başlanğıc vəziyyəti olmalıdır ki, canlı onu bir zamanlar tərk etmişdir və inkişafın bütün dolanbac yolları üzərindən ona geri dönməyə çalışır. Əgər bütün canlıların daxili səbəblərdən öldüyünü, qeyri-üzvi olana geri döndüyünü istisnasız bir fakt kimi qəbul etməyə icazəmiz varsa, onda yalnız bunu deyə bilərik: Bütün həyatın məqsədi ölümdür və geriyə uzanaraq: Cansız olan, canlı olandan əvvəl mövcud idi.

Nə vaxtsa cansız materiyada, hələ tamamilə təsəvvür edilməz bir qüvvə təsiri ilə canlının xüsusiyyətləri oyadılmışdır. Bəlkə də bu, canlı materiyanın müəyyən bir qatında sonradan şüuru meydana gətirən o biri prosesə nümunəvi şəkildə bənzəyən bir proses idi. O zaman əvvəllər cansız olan maddədə yaranan gərginlik tarazlanmağa çalışırdı; beləliklə, cansız olana geri dönmək üçün ilk həvəs meydana çıxmışdı. O zaman yaşayan substansiya üçün ölmək hələ asan idi, ehtimal ki, yalnız qısa bir həyat yolunu qət etmək lazım gəlirdi, bu yolun istiqaməti isə gənc həyatın kimyəvi quruluşu ilə müəyyən edilmişdi. Uzun bir müddət ərzində canlı substansiya bəlkə də beləcə daim yenidən yaradılmış və asanlıqla ölmüşdür, ta ki həlledici xarici təsirlər elə dəyişənə qədər ki, onlar hələ sağ qalan substansiyanı ilkin həyat yolundan getdikcə daha böyük yayınmalara və ölüm məqsədinə çatana qədər getdikcə daha mürəkkəb dolanbac yollara məcbur etmişlər. Mühafizəkar həvəslər tərəfindən sədaqətlə saxlanılan bu ölümə aparan dolanbac yollar bu gün bizə həyat hadisələrinin mənzərəsini təqdim edir. Əgər həvəslərin yalnız mühafizəkar təbiəti üzərində israr edilərsə, həyatın mənşəyi və məqsədi haqqında başqa fərziyyələrə gəlmək mümkün deyil.

Bu nəticələr nə qədər yad səslənirsə, orqanizmlərin həyat hadisələrinin arxasında mövcud olduğunu qəbul etdiyimiz böyük həvəs qrupları üçün ortaya çıxan şey də bir o qədər yaddır. Hər bir canlı varlığa aid etdiyimiz özünüqoruma həvəslərinin irəli sürülməsi, bütün həvəs həyatının ölümün gətirilməsinə xidmət etdiyi fərziyyəsi ilə qəribə bir ziddiyyət təşkil edir. Özünüqoruma, güc və nüfuz həvəslərinin nəzəri əhəmiyyəti, bu işıqda baxıldıqda, kiçilir; bunlar orqanizmin öz ölüm yolunu təmin etmək və qeyri-üzvi olana dönüşün daxili imkanlardan başqa digər imkanlarını uzaq tutmaq üçün təyin edilmiş qismi həvəslərdir, lakin orqanizmin bütün dünyaya meydan oxuyaraq özünü qorumaq kimi tapmacalı, heç bir əlaqəyə sığmayan cəhdi aradan qalxır. Geriyə orqanizmin yalnız özünəməxsus şəkildə ölmək istəməsi qalır; bu həyat keşikçiləri də əslində ölümün müşayiətçiləri olmuşlar. Bu zaman paradoksal bir vəziyyət meydana çıxır ki, canlı orqanizm öz həyat məqsədinə qısa yolla (belə demək mümkünsə, qısaqapanma ilə) çatmasına kömək edə biləcək təsirlərə (təhlükələrə) qarşı ən enerjili şəkildə müqavimət göstərir, lakin bu davranış məhz sırf həvəsə əsaslanan bir cəhdi intellektual bir cəhddən fərqləndirən xüsusiyyəti daşıyır¹⁵.

Lakin gəlin düşünək, bu belə ola bilməz! Nevrozlar nəzəriyyəsinin xüsusi bir mövqe tələb etdiyi cinsi həvəslər tamamilə başqa bir işıq altına düşür. Orqanizmlərin heç də hamısı onları getdikcə daha da irəli gedən inkişafa sövq edən xarici məcburiyyətə tabe olmamışdır. Bir çoxu öz aşağı pillələrində qalaraq bu günə qədər mövcud olmağı bacarmışdır; bu gün də, hamısı olmasa da, yüksək heyvan və bitkilərin ilkin mərhələlərinə bənzəməli olan bir çox canlı varlıq yaşamaqdadır. Eyni şəkildə, yüksək bir canlı varlığın mürəkkəb bədənini təşkil edən elementar orqanizmlərin də heç də hamısı təbii ölümə qədər bütün inkişaf yolunu qət etmir. Onların bəziləri, rüşeym hüceyrələri, ehtimal ki, canlı substansiyanın ilkin quruluşunu qoruyub saxlayır və bütün irsən keçmiş və yeni qazanılmış həvəs meylləri ilə yüklənmiş halda, müəyyən bir müddətdən sonra bütün orqanizmdən ayrılırlar. Bəlkə də, onlara müstəqil mövcudiyyətlərini təmin edən məhz bu iki xüsusiyyətdir. Əlverişli şəraitə düşdükdə inkişaf etməyə, yəni yaranmalarını borclu olduqları oyunu təkrarlamağa başlayırlar və bu, onların substansiyasının bir hissəsinin inkişafı sonadək davam etdirməsi, digər bir hissəsinin isə yeni rüşeym qalığı kimi yenidən inkişafın başlanğıcına qayıtması ilə nəticələnir. Beləliklə, bu rüşeym hüceyrələri canlı substansiyanın ölümünə qarşı işləyir və onun üçün bizə potensial ölümsüzlük kimi görünməli olanı əldə etməyi bacarır, hərçənd ki, bu, bəlkə də yalnız ölüm yolunun uzanması deməkdir. Rüşeym hüceyrəsinin bu fəaliyyət üçün ona bənzəyən, lakin yenə də ondan fərqli olan başqa bir hüceyrə ilə qovuşmaqla qüvvətlənməsi və ya ümumiyyətlə buna qadir hala gəlməsi faktı bizim üçün ən yüksək dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Fərdi varlıqdan daha uzun yaşayan bu elementar orqanizmlərin talelərini nəzarətdə saxlayan, onlar xarici aləmin qıcıqlarına qarşı müdafiəsiz olduqları müddətcə onların təhlükəsiz yerləşdirilməsinə qayğı göstərən, digər rüşeym hüceyrələri ilə qarşılaşmalarına səbəb olan və sair həvəslər cinsi həvəslər qrupunu təşkil edir. Onlar da digərləri kimi mühafizəkardırlar, çünki canlı substansiyanın əvvəlki hallarını geri gətirirlər, lakin xarici təsirlərə qarşı xüsusilə davamlı olduqlarını sübut etdikləri üçün daha güclü dərəcədə, həm də həyatın özünü daha uzun müddət ərzində qoruyub saxladıqları üçün daha geniş mənada mühafizəkardırlar¹⁶. Onlar əsl həyat həvəsləridir; funksiya vasitəsilə ölümə aparan digər həvəslərin niyyətinə qarşı təsir göstərmələri ilə onlarla qalanları arasında nevrozlar nəzəriyyəsinin əhəmiyyətli hesab etdiyi bir ziddiyyət özünü göstərir. Bu, orqanizmlərin həyatında bir tərəddüd ritmi kimidir; bir həvəs qrupu həyatın son məqsədinə mümkün qədər tez çatmaq üçün irəliyə doğru atılır, digəri isə bu yolun müəyyən bir nöqtəsində geri sıçrayır ki, onu müəyyən bir nöqtədən başlayaraq yenidən qət etsin və beləliklə, yolun müddətini uzatsın. Lakin cinsəllik və cinslərin fərqi həyatın başlanğıcında şübhəsiz mövcud olmamış olsa belə, sonralar cinsi olaraq adlandırılacaq həvəslərin lap əvvəldən fəaliyyətdə olması və "Mən həvəsləri"nin¹⁷ oyununa qarşı öz əks-fəaliyyətlərinə yalnız daha sonrakı bir zamanda başlamamaları mümkün olaraq qalır.

İndi isə gəlin ilk dəfə olaraq geri çəkilib soruşaq ki, bütün bu spekulyasiyalar əsaslandırmadan məhrum deyilmi? Doğrudanmı, cinsi həvəslərdən başqa, əvvəlki bir halı bərpa etmək istəyənlərdən savayı, heç vaxt əldə edilməmiş bir şeyə can atan başqa həvəslər yoxdur? Mən üzvi aləmdə təklif etdiyimiz xarakteristikaya zidd olan heç bir etibarlı nümunə bilmirəm. Heyvanlar və bitkilər aləmində daha yüksək inkişafa doğru ümumi bir həvəsi, hərçənd belə bir inkişaf istiqaməti faktiki olaraq mübahisəsiz qalsa da, şübhəsiz müəyyən etmək mümkün deyil. Lakin bir tərəfdən, bir inkişaf mərhələsini digərindən daha yüksək elan etməyimiz çox vaxt yalnız bizim qiymətləndirməmizin işidir, digər tərəfdən isə canlılar haqqında elm bizə göstərir ki, bir nöqtədə yüksək inkişaf çox vaxt başqa bir nöqtədə geriləmə ilə satın alınır və ya kompensasiya edilir. Eləcə də, gənclik halları inkişaflarının daha çox geriyə doğru bir xarakter aldığını tanımamıza imkan verən kifayət qədər heyvan forması mövcuddur. Yüksək inkişaf da, geriləmə də uyğunlaşmaya sövq edən xarici qüvvələrin hər ikisinin nəticəsi ola bilər və həvəslərin rolu hər iki halda məcbur edilən dəyişikliyi daxili həzz mənbəyi kimi saxlamaqla məhdudlaşa bilərdi¹⁸.

Bir çoxumuz üçün insanın öz içində onu indiki zehni fəaliyyət və etik sublimasiya yüksəkliyinə gətirən və inkişafının fövqəlinsana doğru olmasını təmin edəcəyi gözlənilə bilən bir kamilləşmə həvəsinin mövcud olduğuna inamdan əl çəkmək də çətin ola bilər. Lakin mən belə bir daxili həvəsə inanmıram və bu xoşagələn illüziyanı qorumaq üçün bir yol görmürəm. İnsanın indiyə qədərki inkişafı mənə heyvanlarınkından başqa bir izaha ehtiyac duymurmuş kimi görünür və azsaylı insan fərdlərində daha da kamilləşməyə doğru yorulmaz bir həvəs kimi müşahidə olunan şey, insan mədəniyyətinin ən dəyərli cəhətlərinin üzərində qurulduğu həvəs sıxışdırmasının nəticəsi kimi asanlıqla başa düşülə bilər. Sıxışdırılmış həvəs heç vaxt bir ilkin doyum təcrübəsinin təkrarından ibarət olan tam doyumuna can atmaqdan əl çəkmir; bütün əvəzetmə, reaksiya formalaşmaları və sublimasiyalar onun davamlı gərginliyini aradan qaldırmaq üçün qeyri-kafidir və tapılan ilə tələb olunan doyum həzzi arasındakı fərqdən, yaradılmış heç bir vəziyyətdə dayanmağa imkan verməyən, şairin sözləri ilə desək, "ram olmadan daim irəliyə can atan" (Mefisto "Faust"da, I, İş otağı) hərəkətverici moment meydana gəlir. Geriyə, tam doyuma aparan yol adətən sıxışdırmaların ayaqda saxladığı müqavimətlər tərəfindən bağlanır və beləliklə, prosesi başa çatdırmaq və məqsədə çatmaq ümidi olmadan, digər, hələ də sərbəst olan inkişaf istiqamətində irəliləməkdən başqa bir şey qalmır. Nevrotik bir fobiyanın formalaşmasındakı proseslər – ki, bu, bir həvəs doyumundan qaçmaq cəhdindən başqa bir şey deyil – bizə bütün insan fərdlərinə aid edə bilməyəcəyimiz bu zahiri "kamilləşmə həvəsi"nin yaranması üçün nümunə verir. Bunun üçün dinamik şərtlər, doğrudur, ümumiyyətlə mövcuddur, lakin iqtisadi münasibətlər bu fenomenə yalnız nadir hallarda imkan yaradır.

VI.

İndiyə qədər əldə etdiyimiz nəticə – “Mən həvəsləri” ilə cinsi həvəslər arasında kəskin bir ziddiyyət qoyan, birinciləri ölümə, ikinciləri isə həyatın qorunmasına doğru sövq edən nəticə – şübhəsiz ki, bir çox cəhətdən bizi özü də qane etməyəcəkdir. Buna əlavə olaraq, biz əslində yalnız birincilər üçün həvəsin konservativ, yaxud daha dəqiq desək, geriləyən, bir təkrarlama məcburiyyətinə uyğun gələn xarakterini iddia edə bildik. Çünki bizim fərziyyəmizə görə, Mən həvəsləri cansız materiyanın canlanmasından qaynaqlanır və cansızlığı yenidən bərpa etmək istəyir. Cinsi həvəslər isə – göz qabağındadır ki, onlar canlı varlığın primitiv hallarını təkrar istehsal edir, lakin onların bütün vasitələrlə can atdıqları məqsəd müəyyən şəkildə fərqliləşmiş iki rüşeym hüceyrəsinin qovuşmasıdır. Əgər bu birləşmə baş tutmazsa, rüşeym hüceyrəsi çoxhüceyrəli orqanizmin bütün digər elementləri kimi ölür. Yalnız bu şərt altında cinsi funksiya həyatı uzada və ona ölümsüzlük görüntüsü bəxş edə bilər. Lakin canlı substansiyanın inkişaf gedişatındakı hansı mühüm hadisə cinsi çoxalma, yaxud onun sələfi olan protistlər arasındakı iki fərdin kopulyasiyası vasitəsilə təkrarlanır? Bunu söyləyə bilmirik və buna görə də, əgər bütün düşüncə quruluşumuzun səhv olduğu üzə çıxsaydı, bunu bir rahatlıq kimi hiss edərdik. Mən (ölüm) həvəsləri ilə cinsi (həyat) həvəsləri arasındakı ziddiyyət o zaman aradan qalxar, bununla da təkrarlama məcburiyyəti ona aid edilən əhəmiyyəti itirərdi.

Buna görə də, gəlin öz irəli sürdüyümüz bir fərziyyəyə, onun dəqiq surətdə təkzib edilə biləcəyi gözləntisi ilə geri dönək. Biz, bütün canlıların daxili səbəblərdən ölməli olduğu müqəddiməsinə əsaslanaraq əlavə nəticələr çıxarmışdıq. Bu fərziyyəni o qədər qayğısızca irəli sürdük, çünki o, bizə elə bir fərziyyə kimi görünmür. Biz belə düşünməyə alışmışıq, şairlərimiz bizi bu işdə daha da möhkəmləndirir. Bəlkə də buna görə qərarlaşdıq, çünki bu inancda bir təsəlli yatır. Əgər insan onsuz da özü ölməli və bundan əvvəl ən sevdiklərini ölüm vasitəsilə itirməli olacaqsa, o zaman bəlkə də qarşısı alına biləcək bir təsadüfə yox, amansız bir təbiət qanununa, uca Anankeyə məğlub olmağı üstün tutar. Lakin bəlkə də ölümün daxili qanunauyğunluğuna olan bu inanc da sadəcə, “varlığın ağırlığına dözmək üçün” özümüz üçün yaratdığımız illüziyalardan biridir. İlkin olaraq bu inanc qədim deyil; primitiv xalqlara “təbii ölüm” ideyası yaddır; onlar öz aralarındakı hər bir ölümü bir düşmənin və ya şər ruhun təsiri ilə izah edirlər. Elə buna görə də, bu inancı yoxlamaq üçün biologiya elminə müraciət etməyi əsla unutmayaq.

Bunu etdikdə, bioloqların təbii ölüm məsələsində nə qədər az həmfikir olduqlarına, hətta ölüm anlayışının bütövlükdə onların əlləri arasından sürüşüb getdiyinə təəccüblənməyə haqqımız vardır. Ən azından ali heyvanlarda müəyyən bir orta ömür uzunluğu faktı, təbii ki, daxili səbəblərdən qaynaqlanan ölümün lehinə danışır, lakin bəzi iri heyvanların və nəhəng ağac bitkilərinin çox yüksək və indiyədək təxmin edilməsi mümkün olmayan bir yaşa çatması halı bu təəssüratı yenidən aradan qaldırır. V. Flissin möhtəşəm konsepsiyasına görə, orqanizmlərin bütün həyat təzahürləri – və şübhəsiz ki, ölüm də – iki canlı substansiyanın, bir kişi və bir qadın substansiyasının günəş ilindən asılılığının ifadə olunduğu müəyyən müddətlərin tamamlanmasına bağlıdır. Lakin xarici qüvvələrin təsirinin, xüsusən də bitki aləminin həyat təzahürlərini onların zamanca meydana çıxmasında nə qədər asanlıqla və hansı dərəcədə dəyişdirə bildiyini, onları tezləşdirə və ya ləngidə bildiyini göstərən müşahidələr, Flissin formullarının sərtliyinə qarşı durur və ən azından onun irəli sürdüyü qanunların mütləq hökmranlığına şübhə yaradır.

Bizim üçün ən böyük maraq, A. Veysmanın əsərlərində¹⁹ orqanizmlərin ömür uzunluğu və ölümü mövzusunun necə işlənməsi ilə bağlıdır. Canlı substansiyanın ölümlü və ölümsüz yarıya ayrılması məhz bu tədqiqatçıdan qaynaqlanır; ölümlü olan dar mənada bədən, yəni somadır, yalnız o, təbii ölümə məruz qalır, rüşeym hüceyrələri isə potensial olaraq ölümsüzdür, o mənada ki, onlar müəyyən əlverişli şəraitdə yeni bir fərdə çevrilməyə, başqa sözlə desək, özlərini yeni bir soma ilə əhatə etməyə qadirdirlər²⁰.

Bizi burada valeh edən şey, bizim özümüzün bu qədər fərqli yollarla inkişaf etmiş baxışımızla gözlənilməz analogiyadır. Canlı substansiyanı morfoloji cəhətdən nəzərdən keçirən Veysman, onda ölümə məhkum olan bir tərkib hissəsini – somanı, yəni cinsiyyət və irsiyyət maddəsindən ayrı tutulan bədəni – və ölümsüz bir hissəni, məhz növün qorunmasına, çoxalmağa xidmət edən bu rüşeym plazmasını tanıyır. Biz isə canlı maddəni deyil, onda fəaliyyət göstərən qüvvələri əsas götürmüşük və beləliklə, iki növ həvəsi fərqləndirməyə yönəldilmişik: həyatı ölümə doğru aparmaq istəyənlər və digərləri, yəni həmişə yenidən həyatın təzələnməsinə can atan və bunu həyata keçirən cinsi həvəslər. Bu, Veysmanın morfoloji nəzəriyyəsinə dinamik bir nəticə kimi səslənir.

Lakin Veysmanın ölüm problemi ilə bağlı qərarını öyrəndikdə, mühüm bir uyğunluq təəssüratı dərhal dağılır. Çünki Veysman ölümlü soma ilə ölümsüz rüşeym plazması arasındakı ayrılığı yalnız çoxhüceyrəli orqanizmlər üçün qəbul edir; birhüceyrəli heyvanlarda isə fərd və çoxalma hüceyrəsi hələ də bir və eyni şeydir²¹. Beləliklə, o, birhüceyrəliləri potensial olaraq ölümsüz elan edir; ölüm yalnız metazoylarda, çoxhüceyrəlilərdə meydana çıxır. Ali canlıların bu ölümü, şübhəsiz, təbii bir ölümdür, daxili səbəblərdən qaynaqlanan bir ölümdür, lakin o, canlı substansiyanın ilkin xüsusiyyətinə əsaslanmır²², həyatın mahiyyətində əsaslandırılmış mütləq bir zərurət kimi qavranıla bilməz²³. Ölüm daha çox məqsədəuyğunluq qurğusu, xarici həyat şərtlərinə uyğunlaşma təzahürüdür, çünki bədən hüceyrələrinin soma və rüşeym plazmalarına ayrılmasından etibarən fərdin qeyri-məhdud həyat müddəti tamamilə məqsədəuyğun olmayan bir israfa çevrilmiş olardı. Çoxhüceyrəlilərdə bu diferensiasiyanın meydana çıxması ilə ölüm mümkün və məqsədəuyğun hala gəldi. O vaxtdan bəri ali canlıların soması daxili səbəblərdən müəyyən zamanlarda məhv olur, protistlər isə ölümsüz qalmışdır. Çoxalma isə ölümlə birlikdə daxil edilməmişdir; o, daha çox, özünün yarandığı böyümə kimi, canlı materiyanın ilkin xüsusiyyətidir və həyat yer üzündə başlanğıcından etibarən fasiləsiz olaraq qalmışdır²⁴.

Ali orqanizmlər üçün təbii ölümün qəbul edilməsinin bizim məsələmizə az kömək etdiyini anlamaq asandır. Əgər ölüm canlıların gec əldə etdiyi bir şeydirsə, onda yer üzündə həyatın başlanğıcından irəli gələn ölüm həvəsləri daha nəzərə alınmır. Çoxhüceyrəlilər, hər halda, daxili səbəblərdən, diferensiasiyalarının qüsurlarından və ya maddələr mübadiləsinin natamamlıqlarından ölə bilərlər; bunun bizi məşğul edən sual üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Ölümün belə bir qavranışı və izahı, şübhəsiz ki, insanların adi düşüncə tərzinə "ölüm həvəsləri" haqqındakı qəribə fərziyyədən daha yaxındır.

Veysmanın irəli sürdüyü fikirlərə qoşulan müzakirə, mənim qənaətimə görə, heç bir istiqamətdə həlledici nəticə verməmişdir²⁵. Bəzi müəlliflər ölümü çoxalmanın birbaşa nəticəsi kimi görən Qöttenin (1883) mövqeyinə qayıtmışlar. Hartmann ölümü bir "meyitin", canlı substansiyanın ölmüş bir hissəsinin meydana çıxması ilə xarakterizə etmir, əksinə onu "fərdi inkişafın başa çatması" kimi təyin edir. Bu mənada ibtidailər də ölümlüdür; ölüm onlarda həmişə çoxalma ilə üst-üstə düşür, lakin bu, müəyyən mənada ört-basdır edilir, çünki valideyn heyvanın bütün substansiyası birbaşa olaraq gənc nəsil fərdlərinə keçirilə bilər (göstərilən əsər, s. 29).

Tədqiqatın marağı tezliklə canlı substansiyanın iddia edilən ölümsüzlüyünü birhüceyrəlilər üzərində eksperimental olaraq sınamağa yönəldi. Bir amerikalı, Vudraf, bölünmə yolu ilə iki fərdə çoxalan kirpikli bir infuzoru, bir «pantofel heyvancığını» süni şəraitdə yetişdirmiş və hər dəfə bölünmə məhsullarından birini təcrid edərək təzə suya qoymaqla, təcrübəni dayandırdığı 3029-cu nəslə qədər izləmişdir. İlk infuzorun bu sonrakı nəsli, heç bir qocalma və ya degenerasiya əlaməti olmadan, ulu əcdadı qədər təravətli idi; beləliklə, əgər bu cür rəqəmlərə artıq sübut qüvvəsi verilirsə, protistlərin ölümsüzlüyü eksperimental olaraq sübut edilə bilən görünürdü²⁶.

Digər tədqiqatçılar başqa nəticələr əldə etmişlər. Mopa, Kalkins və başqaları Vudrafın əksinə olaraq tapmışlar ki, bu infuzorlar da müəyyən sayda bölünmədən sonra zəifləyir, ölçüləri kiçilir, təşkilatlanmalarının bir hissəsini itirir və əgər müəyyən təravətləndirici təsirlərə məruz qalmazlarsa, nəhayət ölürlər. Beləliklə, ibtidailər də, Veysmanın ölümü canlı orqanizmlərin gec əldə etdiyi bir şey kimi qəbul edən iddialarına tamamilə zidd olaraq, bir qocalıq tənəzzülü mərhələsindən sonra, eynilə ali heyvanlar kimi ölürdülər.

Bu tədqiqatların kontekstindən bizə möhkəm dayaq nöqtəsi təqdim edir kimi görünən iki faktı vurğulayırıq. Birincisi: Əgər heyvancıqlar hələ heç bir qocalma dəyişikliyi göstərmədikləri bir zamanda bir-biri ilə ikili qaynaşıb "kopulyasiya" edə bilirlərsə – bundan sonra onlar bir müddət sonra yenidən ayrılırlar –, o zaman qocalıqdan qorunmuş olurlar, onlar "cavanlaşdırılmış" olurlar. Bu kopulyasiya, yəqin ki, ali varlıqların cinsi çoxalmasının sələfidir; onun çoxalma ilə hələ bir əlaqəsi yoxdur, hər iki fərdin substansiyalarının qarışması ilə məhdudlaşır (Veysmanın amfimiksisi). Kopulyasiyanın təravətləndirici təsiri isə müəyyən qıcıqlandırıcı vasitələrlə, qida məhlulunun tərkibindəki dəyişikliklərlə, temperaturun yüksəldilməsi və ya silkələməklə də əvəz edilə bilər. J. Loebun məşhur təcrübəsi xatırlanır: o, dəniz kirpisi yumurtalarını müəyyən kimyəvi qıcıqlarla, adətən yalnız mayalanmadan sonra meydana çıxan bölünmə proseslərinə məcbur etdi.

İkincisi: ehtimal ki, infuzorlar öz həyat prosesləri nəticəsində təbii ölümə sürüklənirlər, çünki Vudrafın nəticələri ilə digərlərinin nəticələri arasındakı ziddiyyət ondan qaynaqlanır ki, Vudraf hər yeni nəsli təzə qida məhluluna köçürürdü. O, bunu etmədikdə, digər tədqiqatçılar kimi nəsillərdə eyni qocalma dəyişikliklərini müşahidə etdi. O, heyvancıqların ətrafdakı mayeyə buraxdıqları maddələr mübadiləsinin məhsulları tərəfindən zədələndiyi qənaətinə gəldi və sonra inandırıcı şəkildə göstərə bildi ki, yalnız öz maddələr mübadiləsinin məhsulları nəslin ölümünə aparan bu təsirə malikdir. Çünki uzaq qohum bir növün tullantı məhsulları ilə həddindən artıq doymuş məhlulda, öz qida məhlulunda toplandıqda mütləq məhv olan eyni heyvancıqlar əla inkişaf edirdi. Beləliklə, infuzor öz başına buraxıldıqda, öz maddələr mübadiləsi məhsullarını aradan qaldırmağın qeyri-kamilliyindən təbii ölümlə ölür; lakin bəlkə də bütün ali heyvanlar da mahiyyət etibarilə eyni acizlikdən ölürlər.

Burada bizdə belə bir şübhə yarana bilər ki, təbii ölüm məsələsinin həllini ibtidailərin tədqiqində axtarmaq ümumiyyətlə məqsədəuyğun idimi. Bu canlıların ibtidai təşkilatlanması, onlarda da mövcud olan, lakin yalnız morfoloji ifadə qazandıqları ali heyvanlarda tanına bilən mühüm əlaqələri bizdən gizlədə bilər. Morfoloji nöqteyi-nəzəri tərk edib dinamik nöqteyi-nəzəri qəbul etsək, ibtidailərin təbii ölümünün sübut edilib-edilməməsi bizim üçün ümumiyyətlə əhəmiyyətsiz ola bilər. Onlarda sonradan ölməz olaraq tanınan substansiya ölümlü olandan hələ heç bir şəkildə ayrılmamışdır. Həyatı ölümə çevirmək istəyən həvəs qüvvələri də onlarda əvvəldən təsirli ola bilər və bununla belə, onların effekti həyatı qoruyan qüvvələrin effekti ilə elə örtülə bilər ki, onların birbaşa sübutu çox çətinləşər. Biz, həqiqətən, bioloqların müşahidələrinin ibtidailər üçün də ölümə aparan bu cür daxili proseslərin fərziyyəsini qəbul etməyə imkan verdiyini eşitdik. Lakin ibtidailər Veysman mənasında ölməz olduqlarını sübut etsələr belə, onun ölümün gec bir qazanma olduğu iddiası yalnız ölümün aşkar təzahürləri üçün keçərlidir və ölümə doğru sövq edən proseslər haqqında heç bir fərziyyəni qeyri-mümkün etmir. Biologiyanın ölüm həvəslərinin tanınmasını asanlıqla aradan qaldıracağına dair gözləntimiz doğrulanmadı. Əgər başqa səbəblərimiz varsa, onların mümkünlüyü ilə daha da məşğul ola bilərik. Veysmanın soma və cinsiyyət plazması arasındakı ayrımının bizim ölüm həvəsləri ilə həyat həvəsləri arasındakı ayırmamızla diqqətçəkən oxşarlığı isə qalmaqda davam edir və öz dəyərini yenidən qazanır.

Gəlin həvəs həyatının bu incə dualist qavranışı üzərində qısa dayanaq. E. Herinqin canlı substansiyadakı proseslər haqqındakı nəzəriyyəsinə görə, orada fasiləsiz olaraq əks istiqamətli iki növ proses cərəyan edir: biri qurucu -- assimilyator, digəri dağıdıcı -- dissimilyator. Bu iki həyat prosesi istiqamətində bizim hər iki həvəs təhriklərimizin, həyat həvəslərinin və ölüm həvəslərinin fəaliyyətini tanımağa cəsarət etməliyikmi? Lakin özümüzdən gizlədə bilməyəcəyimiz başqa bir şey var ki, biz qəfildən Şopenhauer fəlsəfəsinin limanına daxil olmuşuq, onun üçün ölüm "əsl nəticə" və bu mənada həyatın məqsədidir²⁷, cinsi həvəs isə yaşamaq iradəsinin təcəssümüdür.

Cəsarətlə bir addım daha irəli getməyə çalışaq. Ümumi qənaətə görə, çoxsaylı hüceyrələrin bir həyat birliyinə birləşməsi, orqanizmlərin çoxhüceyrəliliyi, onların ömür müddətini uzatmaq üçün bir vasitəyə çevrilmişdir. Bir hüceyrə digərinin həyatını qorumağa kömək edir və ayrı-ayrı hüceyrələr ölməli olsa belə, hüceyrə dövləti yaşamağa davam edə bilər. Biz artıq eşitdik ki, kopulyasiya, yəni iki birhüceyrəlinin müvəqqəti qovuşması da hər ikisinə həyat qoruyucu və cavanlaşdırıcı təsir göstərir. Beləliklə, psixoanalizdə əldə edilmiş libido nəzəriyyəsini hüceyrələrin bir-birinə olan münasibətinə köçürməyə cəhd göstərmək və təsəvvür etmək olar ki, hər hüceyrədə fəaliyyət göstərən həyat və ya cinsi həvəslər digər hüceyrələri obyekt olaraq götürür, onların ölüm həvəslərini, yəni bunların təhrik etdiyi prosesləri qismən neytrallaşdırır və beləliklə onları həyatda saxlayır, bu vaxt digər hüceyrələr onlar üçün eyni şeyi təmin edir, daha başqaları isə bu libidinoz funksiyanı yerinə yetirərkən özlərini qurban verirlər. Cinsiyyət hüceyrələrinin özləri isə, nevrozlar nəzəriyyəsində adlandırmağa alışdığımız kimi, bütöv bir fərd öz libidosunu Məndə saxlayıb ondan heç nəyi obyekt yüklənmələrinə sərf etmədikdə, tamamilə "narsisistik" davranardılar. Cinsiyyət hüceyrələri öz libidolarına, həyat həvəslərinin fəaliyyətinə, sonrakı möhtəşəm qurucu fəaliyyətləri üçün ehtiyat olaraq özləri üçün ehtiyac duyurlar. Bəlkə də, orqanizmi məhv edən bədxassəli yenitörəmələrin hüceyrələrini də eyni mənada narsisistik elan etmək olar. Patologiya, şübhəsiz ki, öz rüşeymlərini anadangəlmə hesab etməyə və onlara embrional xüsusiyyətlər tanımağa hazırdır. Beləliklə, bizim cinsi həvəslərimizin libidosu, bütün canlıları bir yerdə tutan şairlərin və filosofların Erosu ilə üst-üstə düşərdi.

Bu nöqtədə libido nəzəriyyəmizin ləng inkişafına nəzər salmaq üçün fürsət tapırıq. Transfer nevrozlarının təhlili bizi ilk öncə obyektə yönəlmiş “cinsi həvəslər” ilə o biri həvəslər arasındakı ziddiyyəti qəbul etməyə məcbur etdi; bu o biri həvəsləri biz yalnız çox qeyri-kafi dərəcədə tanıyırdıq və müvəqqəti olaraq “Mən həvəsləri” adlandırmışdıq. Bunların arasında ilk növbədə fərdin özünüqorumasına xidmət edən həvəslər tanınmalı idi. Burada daha hansı fərqləndirmələrin aparılmalı olduğunu bilmək mümkün deyildi. Düzgün bir psixologiyanın əsaslandırılması üçün həvəslərin ümumi təbiəti və ehtimal olunan xüsusiyyətləri barədə təxmini bir dərrakədən daha vacib heç bir bilik ola bilməzdi. Lakin psixologiyanın heç bir sahəsində insan bu qədər qaranlıqda kor-koranə addımlayırdı. Hər kəs könlü istədiyi qədər həvəs və ya “təməl həvəs” irəli sürür və qədim yunan təbiət filosoflarının öz dörd ünsürü – su, torpaq, od və hava – ilə davrandıqları kimi onlarla davranırdı. Həvəslər barədə hər hansı bir fərziyyədən imtina edə bilməyən psixoanaliz isə əvvəlcə “aclıq və məhəbbət” sözünün nümunəvi olduğu məşhur həvəs fərqləndirməsinə sadiq qaldı. Bu, heç olmasa, yeni bir özbaşınalıq aktı deyildi. Bununla psixonevrozların təhlilində xeyli məsafə qət etmək mümkün oldu. “Cinsəllik” – və bununla da cinsi həvəs – anlayışı, təbii ki, nəsilartırma funksiyasına daxil olmayan bir çox şeyi əhatə edənə qədər genişləndirilməli idi və bu, sərt, zərif və yaxud sadəcə ikiüzlü dünyada kifayət qədər səs-küyə səbəb oldu.

Növbəti addım, psixoanaliz əvvəlcə yalnız sıxışdıran, senzura tətbiq edən və müdafiə tikililəri, reaksiya formalaşmaları yaratmağa qadir bir instansiya kimi tanınmış psixoloji Mənə daha da yaxınlaşa bildiyi zaman atıldı. Tənqidi və digər uzaqgörən zehinlər libido anlayışının obyektə yönəlmiş cinsi həvəslərin enerjisi ilə məhdudlaşdırılmasına çoxdan etiraz etmişdilər. Lakin onlar bu daha yaxşı dərrakənin onlara haradan gəldiyini bildirməyi unutdular və ondan analiz üçün faydalı bir şey çıxarmağı bacarmadılar. Daha ehtiyatlı bir irəliləyişlə psixoanalitik müşahidənin diqqətini libidonun nizamlı şəkildə obyektdən çəkilərək Mənə yönəldilməsi (introversiya) cəlb etdi və uşağın libido inkişafını ən erkən fazalarında öyrənməklə belə bir dərrakəyə gəldi ki, Mən libidonun əsl və ilkin anbarıdır, libido yalnız oradan obyektə doğru uzadılır. Mən cinsi obyektlər sırasına daxil oldu və dərhal onların ən seçkini kimi tanındı. Libido Məndə beləcə qaldıqda, ona narsisistik deyilirdi²⁸. Bu narsisistik libido, təbii ki, analitik mənada cinsi həvəslərin güc təzahürü idi və onu əvvəldən etiraf edilmiş “özünüqoruma həvəsləri” ilə eyniləşdirmək lazım gəlirdi. Beləliklə, Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı ilkin ziddiyyət qeyri-kafi hala gəldi. Mən həvəslərinin bir hissəsi libidinoz olaraq tanındı; Məndə – ehtimal ki, başqaları ilə yanaşı – cinsi həvəslər də təsirli idi, lakin psixonevrozun Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı konfliktə əsaslandığını söyləyən köhnə formulun bu gün rədd edilməli heç bir şey ehtiva etmədiyini söyləməyə haqqımız var. Əvvəlcə bir növ keyfiyyətcə nəzərdə tutulmuş iki həvəs növü arasındakı fərq indi yalnız başqa cür, yəni topik olaraq müəyyən edilməlidir. Xüsusilə, psixoanalizin əsl tədqiqat obyekti olan transfer nevrozu, Mən ilə libidinoz obyekt yüklənməsi arasındakı konfliktin nəticəsi olaraq qalır.

İndi özünüqoruma həvəslərinin libidinoz xarakterini bir o qədər daha çox vurğulamalıyıq, çünki biz cinsi həvəsi hər şeyi qoruyan Eros kimi tanımaq və Mənin narsisistik libidosunu soma hüceyrələrinin bir-birinə yapışdığı libido paylarından törətmək kimi daha irəli bir addımı atmağa cəsarət edirik. Lakin indi özümüzü qəfildən aşağıdakı sualın qarşısında tapırıq: Əgər özünüqoruma həvəsləri də libidinoz təbiətlidirsə, onda bəlkə də bizim libidinoz olanlardan başqa heç bir həvəsimiz yoxdur. Heç olmasa, başqa heç bir həvəs görünmür. Onda isə əvvəldən psixoanalizin hər şeyi cinsəllikdən izah etdiyini hiss etmiş tənqidçilərə, yaxud qısa bir qərarla libidonu ümumiyyətlə “həvəs gücü” kimi işlətmiş Yunq kimi yenilikçilərə haqq vermək lazım gələr. Məgər belə deyilmi?

Bizim niyyətimizdə bu nəticə, əlbəttə ki, yox idi. Biz axı daha çox Mən həvəsləri = ölüm həvəsləri və cinsi həvəslər = həyat həvəsləri arasında kəskin bir ayrılıqdan çıxış etmişdik. Biz hətta Mənin guya özünüqoruma həvəslərini də ölüm həvəslərinə aid etməyə hazır idik, lakin sonradan bunu düzəldərək geri götürdük. Bizim anlayışımız əvvəldən dualist bir anlayış idi və bu gün, ziddiyyətləri artıq Mən və cinsi həvəslər deyil, həyat və ölüm həvəsləri adlandırdığımızdan bəri, əvvəlkindən daha kəskin şəkildə belədir. Yunqun libido nəzəriyyəsi isə bunun əksinə, monist bir nəzəriyyədir; onun yeganə həvəs qüvvəsini Libido adlandırması qarışıqlıq yaratmalı idi, lakin bizi daha çox təsirləndirməməlidir. Biz güman edirik ki, Məndə libidinal özünüqoruma həvəslərindən başqa həvəslər də fəaliyyət göstərir, yalnız onları göstərə bilməliyik. Təəssüf doğurur ki, Mənin təhlili o qədər az irəliləmişdir ki, bu sübut bizim üçün xeyli çətinləşir. Mənin libidinal həvəsləri, doğrudan da, bizə hələ yad olan digər Mən həvəsləri ilə xüsusi bir şəkildə bağlanmış ola bilər. Narsisizmi aydın dərk etməmişdən əvvəl də psixoanalizdə artıq "Mən həvəslərinin" libidinal komponentləri özünə cəlb etdiyi barədə bir güman mövcud idi. Lakin bunlar, əleyhdarların çətin ki, nəzərə alacağı olduqca qeyri-müəyyən imkanlardır. Təhlilin indiyə qədər bizi həmişə yalnız libidinal həvəsləri aşkar etməyə imkan verməsi xoşagəlməz bir hal olaraq qalır. Başqa həvəslərin olmadığı nəticəsinə isə buna görə qoşulmaq istəmərik.

Həvəs nəzəriyyəsinin hazırkı qaranlığında, bizə aydınlıq vəd edən hər hansı bir fikri rədd etmək yaxşı olmaz. Biz həyat və ölüm həvəslərinin böyük ziddiyyətindən çıxış etdik. Obyekt sevgisinin özü bizə ikinci belə bir qütblülüyü, sevgi (nəvaziş) və nifrət (aqressiya) qütblülüyünü göstərir. Kaş ki, bu iki qütblülüyü bir-biri ilə əlaqələndirə, birini digərinə qaytara bilsəydik! Biz həmişə cinsi həvəsin sadist bir komponentini tanımışıq²⁹; o, bildiyimiz kimi, müstəqilləşə və bir perversiya olaraq şəxsin bütün cinsi istəyinə hakim ola bilər. O, həmçinin mənim "pregenital təşkilatlanmalar" adlandırdığım təşkilatlanmalardan birində dominant qismi həvəs kimi meydana çıxır. Bəs, obyektə zərər vurmağı hədəfləyən sadist həvəsi həyatı qoruyan Erosdan necə törətmək olar? Bu sadizmin əslində narsisistik libidonun təsiri ilə Məndən sıxışdırılmış, beləliklə də ilk dəfə obyektdə üzə çıxan bir ölüm həvəsi olduğu fərziyyəsi yaxın deyilmi? O, daha sonra cinsi funksiyanın xidmətinə keçir; libidonun oral təşkilatlanma mərhələsində sevgi yolu ilə sahiblənmə hələ obyektin məhv edilməsi ilə üst-üstə düşür, sonradan sadist həvəs ayrılır və nəhayət, genital üstünlük mərhələsində nəsil artırma məqsədi ilə cinsi aktın icrasının tələb etdiyi qədər cinsi obyekti ram etmək funksiyasını öz üzərinə götürür. Hətta belə demək olar ki, Məndən kənara qovulmuş sadizm cinsi həvəsin libidinal komponentlərinə yol göstərmişdir; sonradan bunlar obyektə doğru can atırlar. İlkin sadizmin heç bir yumşalma və qovuşma yaşamadığı yerdə, sevgi həyatının məşhur sevgi-nifrət ambivalentliyi meydana gəlir.

Əgər belə bir fərziyyə irəli sürməyə icazə verilərsə, o zaman – əlbəttə ki, yerdəyişmiş – bir ölüm həvəsinin nümunəsini göstərmək tələbi yerinə yetirilmiş olardı. Yalnız bu anlayış hər cür aydınlıqdan çox uzaqdır və sanki mistik bir təəssürat yaradır. Biz nəyin bahasına olursa-olsun, böyük bir çətinlikdən cavab axtardığımız şübhəsi altına düşürük. O zaman buna istinad edə bilərik ki, belə bir fərziyyə yeni deyil, biz onu daha əvvəl, hələ heç bir çətinlikdən söhbət getmədiyi bir vaxtda da irəli sürmüşdük. Klinik müşahidələr bizi vaxtilə belə bir anlayışa varmağa məcbur etmişdi ki, sadizmə tamamlayıcı olan qismi həvəs olan mazoxizm, sadizmin öz Məninə qarşı geri dönüşü kimi başa düşülməlidir³⁰. Həvəsin obyektdən Mənə yönəlməsi isə prinsipcə, burada yeni olaraq müzakirəyə qoyulan Məndən obyektə yönəlmədən başqa bir şey deyildir. Mazoxizm, yəni həvəsin öz Məninə qarşı yönəlməsi, o zaman əslində həmin həvəsin daha əvvəlki bir mərhələsinə qayıdış, bir geriləmə olardı. Bir məqamda isə o vaxt mazoxizm haqqında verilmiş təsvir həddindən artıq birtərəfli olduğu üçün düzəlişə ehtiyac duyardı; mazoxizm, mənim orada etiraz etmək istədiyim kimi, həm də birincil ola bilərdi³¹.

Lakin gəlin həyatı qoruyan cinsi həvəslərə qayıdaq. Artıq protistlər üzərində aparılan tədqiqatlardan öyrənmişik ki, sonradan bölünmə ilə nəticələnməyən iki fərdin qovuşması, yəni kopulyasiya, sonra tezliklə bir-birindən ayrılan hər iki fərdə qüvvətləndirici və cavanlaşdırıcı təsir göstərir. (Yuxarıda Lipschützə bax.) Onlar sonrakı nəsillərdə degenerasiya əlamətləri göstərmir və öz maddələr mübadiləsinin zərərli təsirlərinə daha uzun müddət müqavimət göstərə bilirlər. Hesab edirəm ki, bu tək bir müşahidə cinsi birləşmənin də effekti üçün nümunəvi olaraq qəbul edilə bilər. Bəs iki az fərqli hüceyrənin qovuşması belə bir həyat yenilənməsini hansı yolla əmələ gətirir? Protozoada kopulyasiyanı kimyəvi, hətta mexaniki qıcıqların təsiri ilə əvəz edən təcrübə (göstərilən mənbədə) yəqin ki, etibarlı bir cavab verməyə imkan yaradır: Bu, yeni qıcıq kəmiyyətlərinin daxil edilməsi ilə baş verir. Bu isə belə bir fərziyyəyə yaxşı uyğun gəlir ki, fərdin həyat prosesi daxili səbəblərdən kimyəvi gərginliklərin tarazlaşmasına, yəni ölümə doğru aparır, halbuki fərdi olaraq fərqli canlı substansiya ilə birləşmə bu gərginlikləri böyüdür, belə desək, sonradan yaşanıb tükədilməli olan yeni vital fərqlər daxil edir. Bu fərqlilik üçün təbii ki, bir və ya bir neçə optimal hədd olmalıdır. Ruhi həyatın, bəlkə də ümumiyyətlə əsəb həyatının hakim təmayülü kimi, daxili qıcıq gərginliyinin azaldılması, sabit saxlanması, aradan qaldırılması istəyini (Barbara Lonun bir ifadəsinə görə Nirvana prinsipini) tanımışıq; bu meyl həzz prinsipində ifadə olunduğu kimi, ölüm həvəslərinin mövcudluğuna inanmaq üçün ən güclü motivlərimizdən biridir.

Düşüncə axınımızda həssas bir pozuntu olaraq hələ də hiss edirik ki, məhz cinsi həvəs üçün, bizi ilk dəfə ölüm həvəslərinin izinə salan təkrarlama məcburiyyəti xarakterini sübut edə bilmirik. Embrional inkişaf prosesləri sahəsi belə təkrarlanma hadisələri ilə son dərəcə zəngin olsa da, cinsi çoxalmanın hər iki rüşeym hüceyrəsi və onların həyat tarixçəsi özlüyündə üzvi həyatın başlanğıclarının yalnız təkrarlarıdır; lakin cinsi həvəsin hədəflədiyi proseslərin mahiyyəti iki hüceyrə cisminin qovuşmasıdır. Yüksək səviyyəli canlılarda canlı substansiyanın ölümsüzlüyü ancaq bunun vasitəsilə təmin edilir.

Başqa sözlə: biz cinsi çoxalmanın yaranması və ümumiyyətlə cinsi həvəslərin mənşəyi haqqında aydınlıq yaratmalıyıq; bu, kənardan baxan birinin qarşısında qorxub çəkinəcəyi və mütəxəssis tədqiqatçıların özləri tərəfindən də bu günə qədər həll edilə bilməmiş bir vəzifədir. Buna görə də, ən qısa şəkildə sıxlaşdırmaqla, bütün ziddiyyətli məlumat və fikirlər arasından öz düşüncə axınımıza bağlanmağa imkan verən məqamları vurğulayaq.

Bir anlayış çoxalma problemini böyümənin bir hissəvi təzahürü kimi təqdim etməklə onun sirli cazibəsini əlindən alır. (Bölünmə, zoğ vermə, tumurcuqlanma yolu ilə artma.) Cinsi olaraq fərqliləşmiş rüşeym hüceyrələri vasitəsilə çoxalmanın yaranmasını, soyuqqanlı Darvinçi düşüncə tərzinə görə, belə təsəvvür etmək olar ki, vaxtilə iki protistin təsadüfi kopulyasiyası nəticəsində ortaya çıxan amfimiksisin üstünlüyü sonrakı inkişafda saxlanılmış və daha da istifadə edilmişdir³². Deməli, "cins" o qədər də qədim olmazdı və cinsi birləşməni həyata keçirmək istəyən son dərəcə şiddətli həvəslər də vaxtilə təsadüfən baş vermiş və o vaxtdan bəri üstünlüklü olduğu üçün möhkəmlənmiş bir şeyi təkrarlayardı.

Burada yenə ölüm məsələsində olduğu kimi, protistlərdə yalnız onların göstərdiklərindən başqa heç nəyi qəbul etməməyin lazım olub-olmadığı və yalnız yüksək səviyyəli canlılarda görünən qüvvə və proseslərin də ilk dəfə bunlarda yaranıb-yaranmadığını fərz etməyə icazəmizin olub-olmadığı sualı ortaya çıxır. Bizim məqsədlərimiz üçün cinsəlliyin qeyd olunan bu anlayışı çox az şey verir. Ona qarşı belə bir etiraz irəli sürmək olar ki, o, ən sadə canlıda belə təsir göstərən həyat həvəslərinin mövcudluğunu şərtləndirir, çünki əks halda həyat axınına qarşı təsir göstərən və yaşanıb tükənmə vəzifəsini çətinləşdirən kopulyasiya saxlanılıb işlənməz, əksinə, ondan qaçınılardı. Əgər insan ölüm həvəsləri fərziyyəsindən əl çəkmək istəmirsə, onlara lap başlanğıcdan həyat həvəslərini də yoldaş qoşmaq lazımdır. Lakin etiraf etmək lazımdır ki, biz burada iki məchullu bir tənlik üzərində işləyirik. Elmdə cinsiyyətin yaranması haqqında tapdıqlarımız isə o qədər azdır ki, bu problemi, heç bir fərziyyənin işıq şüasının belə nüfuz edə bilmədiyi bir qaranlığa bənzətmək olar. Tamamilə başqa bir yerdə isə, doğrudan da, belə bir fərziyyə ilə qarşılaşırıq, lakin bu, o qədər fantastik xarakter daşıyır – şübhəsiz ki, elmi bir izahdan çox bir mifdir – ki, əgər o, can atdığımız bir şərti yerinə yetirməsəydi, onu burada dilə gətirməyə cəsarət etməzdim. Bu fərziyyə, bir həvəsi əvvəlki bir halın bərpa olunması ehtiyacından törədir.

Mən, təbii ki, Platonun "Simposion"da Aristofanın dili ilə inkişaf etdirdiyi və təkcə cinsi həvəsin mənşəyini deyil, həm də onun obyektə münasibətdə ən mühüm variasiyasını işıqlandıran nəzəriyyəni nəzərdə tuturam³³:

"İnsan təbiəti bir vaxtlar tamamilə fərqli idi. Əslində üç cins var idi, bu gün olduğu kimi iki deyil, üç: kişi və qadın cinsinin yanında, hər ikisinə bərabər payda malik olan üçüncü bir cins yaşayırdı... Bu insanlarda hər şey ikiqat idi, beləliklə, onların dörd əli və dörd ayağı, iki üzü, ikiqat cinsiyyət orqanları və s. var idi. O zaman Zevs hər bir insanı iki hissəyə bölməyə razı oldu, 'armudları bişirmək üçün ikiyə böldüyümüz kimi...' 'Bütün təbiət bu şəkildə ikiyə parçalandıqdan sonra, hər insanda özünün o biri yarısına qarşı bir həsrət baş qaldırdı və iki yarı bir-birinə qollarını dolayıb bədənlərini bir-birinə qatdılar və yenidən birlikdə böyümək istədilər...'"³⁴

Brihad-Âranyaka-Upanişad bütün Upanişadların ən qədimidir və heç bir mühakimə qabiliyyətli tədqiqatçı onu, ehtimal ki, təqribən e.ə. 800-ci ildən gec bir tarixə aid etməz. Platonun bu hind düşüncələrindən çox dolayı da olsa, asılı olub-olmaması məsələsini, hakim fikrin əksinə olaraq, qəti şəkildə inkar etmək istəməzdim, çünki belə bir ehtimal ruhun köçməsi təlimi üçün də birbaşa rədd edilə bilməz. Əvvəlcə Pifaqorçular vasitəsilə ötürülən belə bir asılılıq, düşüncə uyğunluğunun əhəmiyyətindən demək olar ki, heç nə itirməzdi, çünki Platon şərq ənənəsindən ona nə yolla gəlib çatmasından asılı olmayaraq, bu cür bir hekayəti, əgər ona həqiqəti ehtiva edən bir şey kimi görünməsəydi, nə mənimsəyər, nə də ona belə əhəmiyyətli bir mövqe verərdi.

K. Ziqlerin "İnsanın və Dünyanın Yaranması" (Neue Jahrbücher für das klassische Altertum, cild 31, xüsusi çap 1913) adlı, Platonadək sözügedən düşüncənin araşdırılması ilə planlı şəkildə məşğul olan əsərində bu düşüncə Babil təsəvvürlərinə qədər geri aparılır.

Şair filosofun işarəsinə tabe olub, canlı substansiyanın həyat qazanması zamanı kiçik zərrəciklərə parçalandığı və o vaxtdan bəri bu zərrəciklərin cinsi həvəslər vasitəsilə yenidən birləşməyə can atdıqları fərziyyəsini irəli sürməyə cəsarət etməliyikmi? Cansız materiyanın kimyəvi yaxınlığını davam etdirən bu həvəslərin, protistlər aləmi boyunca, həyat üçün təhlükəli qıcıqlarla yüklü bir mühitin bu cəhdə qarşı çıxardığı və onları qoruyucu bir qabıq qatı yaratmağa məcbur edən çətinlikləri tədricən dəf etdiklərini? Bu parçalanmış canlı substansiya zərrəciklərinin beləcə çoxhüceyrəliliyə çatdıqlarını və nəhayət, rüşeym hüceyrələrinə ən yüksək konsentrasiyada yenidən birləşmə həvəsini ötürdüklərini? İnanıram ki, burada dayanmağın yeridir.

Lakin bir neçə kəlmə tənqidi düşüncə əlavə etmədən də olmaz. Məndən soruşa bilərdilər ki, burada inkişaf etdirilən fərziyyələrə nə dərəcədə və hansı ölçüdə özüm də inanıram. Cavabım belə olardı ki, nə özüm inanıram, nə də başqalarından onlara inam bəsləmələrini istəyirəm. Daha doğrusu: onlara nə qədər inandığımı bilmirəm. Mənə elə gəlir ki, inamın affektiv amili burada ümumiyyətlə nəzərə alınmalı deyil. İnsan bir düşüncə axınına özünü verə, onu apardığı yerə qədər təqib edə bilər, sadəcə elmi maraqdan, ya da istəsəniz, özünü buna baxmayaraq şeytanın özünə satmayan bir advocatus diaboli kimi. Mən burada həvəs nəzəriyyəsində atdığım üçüncü addımın, əvvəlki ikisi – cinsəllik anlayışının genişləndirilməsi və narsisizmin irəli sürülməsi – qədər eyni dərəcədə əminliyə iddia edə bilməyəcəyini inkar etmirəm. Bu yeniliklər müşahidənin nəzəriyyəyə birbaşa tərcümələri idi və bütün bu cür hallarda qaçılmaz olandan daha böyük səhv mənbələri ilə yüklü deyildilər. Həvəslərin reqressiv xarakter daşıması iddiası, əlbəttə, müşahidə olunmuş materiala, yəni təkrarlama məcburiyyəti faktlarına söykənir. Lakin ola bilsin ki, mən onların əhəmiyyətini həddindən artıq qiymətləndirmişəm. Bu ideyanın həyata keçirilməsi, hər halda, yalnız faktiki olanı sırf xəyali olanla dəfələrlə ardıcıl şəkildə birləşdirmək və bununla da müşahidədən xeyli uzaqlaşmaqdan başqa cür mümkün deyil. Məlumdur ki, bir nəzəriyyənin qurulması zamanı bu iş nə qədər tez-tez görülərsə, son nəticə bir o qədər etibarsız olar, lakin qeyri-müəyyənliyin dərəcəsini göstərmək mümkün deyil. Bu yolda bəxti gətirib uğur qazanmaq da, rüsvayçılıqla yanlış yola düşmək də olar. Bu cür işlərdə sözdə intuisiyaya az etibar edirəm; ondan gördüklərim mənə daha çox intellektin müəyyən bir qərəzsizliyinin nəticəsi kimi görünmüşdür. Təəssüf ki, son məsələlərdən, elmin və həyatın böyük problemlərindən söhbət gedəndə insan nadir hallarda qərəzsiz olur. İnanıram ki, burada hər kəs daxilən dərin kök salmış meyillərin hökmü altındadır və öz spekulyasiyası ilə bilmədən onların əlinə işləyir. Şübhə üçün bu qədər tutarlı əsaslar mövcud olduqda, yəqin ki, öz düşüncə səyinin nəticələrinə qarşı soyuq bir xeyirxahlıqdan başqa bir şey mümkün olaraq qalmır. Dərhal əlavə etməyə tələsirəm ki, belə bir özünütənqid fərqli fikirlərə qarşı xüsusi bir tolerantlıq öhdəliyini əsla yaratmır. Müşahidənin təhlilində artıq ilk addımları ona ziddiyyət təşkil edən nəzəriyyələri amansızca rədd etmək olar və bunu edərkən belə, müdafiə etdiyimiz nəzəriyyələrin doğruluğunun yalnız müvəqqəti olduğunu bilə bilərik. Həyat və ölüm həvəsləri haqqındakı spekulyasiyamızın qiymətləndirilməsində, bir həvəsin digərləri tərəfindən sıxışdırılıb çıxarılması və ya onun Məndən obyektə yönəlməsi kimi bu qədər qəribə və təsəvvürəgəlməz proseslərin yer alması bizi az narahat edərdi. Bu, yalnız ondan irəli gəlir ki, biz elmi terminlərlə, yəni psixologiyanın (daha doğrusu: dərinlik psixologiyasının) özünəməxsus obrazlı dili ilə işləməyə məcburuq. Əks təqdirdə, müvafiq prosesləri ümumiyyətlə təsvir edə bilməz, hətta onları qavramış belə olmazdıq. Yəqin ki, psixoloji terminlərin yerinə artıq fizioloji və ya kimyəvi terminləri qoya bilsəydik, təsvirimizin nöqsanları aradan qalxardı. Bunlar da, əlbəttə, yalnız bir obrazlı dilə aiddir, lakin bizə daha uzun müddətdən bəri tanış olan və bəlkə də daha sadə bir dildir.

Bununla belə, aydın şəkildə dərk etməliyik ki, spekulyasiyamızın qeyri-müəyyənliyi biologiya elmindən borclar götürmək məcburiyyəti ilə yüksək dərəcədə artırılmışdır. Biologiya həqiqətən də qeyri-məhdud imkanlar aləmidir; biz ondan ən təəccüblü açıqlamaları gözləməliyik və ona ünvanladığımız suallara bir neçə onillik sonra hansı cavabları verəcəyini təxmin edə bilmərik. Bəlkə də məhz elə cavablar verəcək ki, onlar bizim bütün süni hipotez qurğumuzu alt-üst edəcək. Əgər belədirsə, kimsə soruşa bilər ki, bəs bu bölmədə qeydə alınmış kimi işləri görmək nəyə lazımdır və nə üçün onlar ictimaiyyətə təqdim edilir? Yaxşı, inkar edə bilmərəm ki, buradakı bəzi analogiyalar, əlaqələndirmələr və bağlantılar mənə diqqətə layiq görünmüşdür³⁵.

VII.

Əgər həvəslərin həqiqətən də əvvəlki bir vəziyyəti bərpa etmək istəməsi kimi ümumi bir xarakteri varsa, onda ruhi həyatda bir çox prosesin həzz prinsipindən asılı olmayaraq baş verməsinə təəccüblənməməliyik. Bu xarakter hər bir qismi həvəsə sirayət edər və onun timsalında inkişaf yolunun müəyyən bir mərhələsinin yenidən əldə edilməsinə yönələr. Lakin həzz prinsipinin hələ hakimiyyət qazana bilmədiyi bütün bunlar, buna görə də hələ onun əleyhinə olmaq məcburiyyətində deyil və həvəs təkrarlama proseslərinin həzz prinsipinin hökmranlığı ilə münasibətini müəyyənləşdirmək vəzifəsi hələ həll olunmamış qalır.

Biz psixi aparatın ən erkən və ən vacib funksiyalarından biri kimi, gələn həvəs təhriklərini "bağlamağı", onlarda hökm sürən ilkin prosesi ikinci dərəcəli proseslə əvəz etməyi, onların sərbəst hərəkət edən yüklənmə enerjisini əsasən sakit (tonik) yüklənməyə çevirməyi dərk etmişik. Bu çevrilmə əsnasında xoşagəlməzliyin inkişafı nəzərə alına bilməz, lakin bununla həzz prinsipi aradan qaldırılmır. Çevrilmə daha çox həzz prinsipinin xidmətində baş verir; bağlama, həzz prinsipinin hökmranlığını başladan və təmin edən hazırlıq aktıdır.

Funksiya ilə təmayülü indiyə qədər etdiyimizdən daha kəskin şəkildə bir-birindən ayıraq. Bu halda həzz prinsipi, psixi aparatı ümumiyyətlə oyanmasız hala gətirmək, yaxud ondakı oyanma miqdarını sabit və ya mümkün qədər aşağı səviyyədə saxlamaq kimi bir funksiyanın xidmətində duran bir təmayüldür. Bu təriflərin heç birinə qəti şəkildə qərar verə bilmərik, lakin hiss edirik ki, belə müəyyənləşdirilmiş funksiya bütün canlıların qeyri-üzvi dünyanın sakitliyinə qayıtmaq kimi ən ümumi səyində iştirak edərdi. Hamımız yaşamışıq ki, bizim üçün əlçatan olan ən böyük həzz, cinsi aktın həzzi, yüksək dərəcədə artmış bir oyanmanın ani sönməsi ilə bağlıdır. Həvəs təhrikinin bağlanması isə, oyanmanı boşalma həzzində son həlli üçün hazırlamalı olan bir hazırlıq funksiyası olardı.

Eyni kontekstdən belə bir sual ortaya çıxır: həzz və xoşagəlməzlik duyğuları həm bağlanmış, həm də bağlanmamış oyanma proseslərindən eyni şəkildə mi yarana bilər? Burada tamamilə şübhəsiz görünür ki, bağlanmamış, yəni ilkin proseslər hər iki istiqamətdə bağlanmış, yəni ikincil proseslərə nisbətən daha intensiv duyğular yaradır. İlkin proseslər həm də zaman etibarilə daha erkəndir, ruhi həyatın başlanğıcında başqaları yoxdur və belə nəticəyə gələ bilərik ki, əgər həzz prinsipi onlarda artıq fəaliyyətdə olmasaydı, sonrakılar üçün ümumiyyətlə meydana gələ bilməzdi. Beləliklə, mahiyyət etibarilə sadə olmayan bir nəticəyə gəlirik: ruhi həyatın başlanğıcında həzz səyi sonraya nisbətən daha intensiv şəkildə ifadə olunur, lakin o qədər də məhdudiyyətsiz deyil; tez-tez pozulmalara dözmək məcburiyyətindədir. Daha yetkin dövrlərdə həzz prinsipinin hökmranlığı daha çox təmin olunmuşdur, lakin bu prinsipin özü də, ümumiyyətlə digər həvəslər kimi, ram olunmaqdan qaça bilməmişdir. Hər halda, oyanma prosesində həzz və xoşagəlməzlik duyğularını yaradan şey, ikincil prosesdə də, ilkin prosesdə olduğu kimi mövcud olmalıdır.

Əlavə tədqiqatlara başlamaq üçün yer buradır. Şüurumuz bizə daxildən yalnız həzz və xoşagəlməzlik duyğularını deyil, həm də özü yenidən həzzli və ya xoşagəlməz ola bilən özünəməxsus bir gərginlik duyğusunu çatdırır. İndi, bu duyğu vasitəsilə bir-birindən ayırd etməli olduğumuz şey bağlanmış və bağlanmamış enerji prosesləri mi, yoxsa gərginlik duyğusu mütləq böyüklüyə, ola bilsin ki, yüklənmə səviyyəsinə aid edilməli, həzz-xoşagəlməzlik silsiləsi isə zaman vahidi içində yüklənmə böyüklüyünün dəyişməsinə işarə etməlidir? Həmçinin diqqətimizi çəkməlidir ki, həyat həvəsləri bizim daxili qavrayışımızla daha çox əlaqədardır, çünki onlar sakitliyi pozan kimi meydana çıxır, fasiləsiz olaraq həlli həzz kimi hiss edilən gərginliklər gətirir, halbuki ölüm həvəsləri öz işlərini nəzərə çarpmadan yerinə yetirir kimi görünür. Həzz prinsipi sanki bilavasitə ölüm həvəslərinin xidmətində durur; o, əlbəttə ki, hər iki həvəs növü tərəfindən təhlükə kimi qiymətləndirilən xarici qıcıqlara qarşı da nəzarət edir, lakin xüsusilə də həyat vəzifəsini çətinləşdirən daxili qıcıq artımlarına qarşı nəzarət edir. Buradan saysız-hesabsız digər suallar ortaya çıxır ki, onlara hazırda cavab vermək mümkün deyil. Səbirli olmaq və tədqiqat üçün əlavə vasitələr və imkanlar gözləmək lazımdır. Həmçinin, bir müddət izlənilən bir yol, yaxşı bir şeyə aparmır kimi görünərsə, onu tərk etməyə hazır olmaq lazımdır. Yalnız elmdən tərk edilmiş katexizmin əvəzini tələb edən möminlər, tədqiqatçının öz fikirlərini inkişaf etdirməsini, hətta dəyişdirməsini qınaya bilər. Qalan məsələlərdə isə bir şair (Həririnin Məqamələrində Rükkert) elmi idrakımızın ləng irəliləyişləri barədə bizə təsəlli verə bilər:

"Uçaraq əldə edə bilmədiyini, axsayaraq əldə etməlisən.
.................. Yazıda deyilir ki, axsamaq günah deyil."