Fəsil 8. Sovet psixiatriyasının qaranlıq səhifəsi

1972-ci ildə SSRİ-nin məhkəmə psixiatriyasının aparıcı qurumu olan Moskvadakı Serbski İnstitutunda müayinə keçirildi. Xəstə həmin ilin yanvarında Kiyevdə həbs edilmiş ukraynalı riyaziyyatçı Leonid Plyuş idi. Ona Ukrayna SSR Cinayət Məcəlləsinin 62-ci maddəsi əsasında — “antisovet təşviqat və təbliğat” ittihamı qoyulmuşdu. Plyuş dissidentlərin müdafiəsi üzrə bir neçə məktub yazmış, samizdat fəaliyyətində iştirak etmiş və etiraz müraciətlərini imzalamışdı.

Akademik Andrey Vladimiroviç Snejnevski başda olmaqla komissiya Plyuşa “süstgedişli şizofreniya” diaqnozu qoydu. Bu diaqnozla o, SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin Dnepropetrovsk xüsusi psixiatriya xəstəxanasına — SSRİ-nin ən sərt psixiatriya həbsxanalarından birinə göndərildi. Orada ona sulfozin, böyük dozalarda haloperidol, triftazin və insulin inyeksiyaları edildi.

Plyuş psixiatriya xəstəxanasında demək olar ki, üç il keçirdi. Onu yalnız genişmiqyaslı beynəlxalq kampaniyadan sonra, Qərb psixiatrlarının, siyasətçilərin və riyaziyyatçıların təzyiqi nəticəsində azad etdilər. Nəhayət, 1976-cı ildə sərbəst buraxıldıqda və Fransaya mühacirət etdikdə, onu müstəqil psixiatrlar müayinə etdi. Heç kim onda şizofreniya əlaməti tapmadı. Nə süstgedişli, nə də hər hansı digər növ.

Plyuşun işi çoxsaylı hallardan biri idi. 1970-ci illərdə SSRİ-də Snejnevskinin Moskva məktəbinin ixtirası olan “süstgedişli şizofreniya” diaqnozu siyasi repressiyalar alətinə çevrildi. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, bu onillikdə Sovet İttifaqının “xüsusi” və “ümumi” tipli psixiatriya xəstəxanalarından yüzlərlə müxalif fikirli insan keçdi. Mühəndislər, yazıçılar, keşişlər, fəhlələr, Krım tatarları, baptistlər, yəhudi fəalları, Ukrayna millətçiləri — partiyanın mövqeyindən fərqli fikirlər söylədikləri üçün psixiatrik diaqnoz aldılar.

Bu, sovet tibb tarixində ən dəhşətli təhrif idi. Və o, kənardan, hansısa siyasi idarələrdən gəlməmişdi. O, psixiatriyanın öz içindən gəlmişdi.

Bunun necə mümkün olduğunu anlamaq üçün Andrey Vladimiroviç Snejnevski (1904–1987) şəxsiyyətindən başlamaq lazımdır.

Snejnevski siyasi funksioner deyildi. O, alim idi. 1962-ci ildən SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının Psixiatriya İnstitutunun direktoru, akademik, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı idi. Görkəmli klinisist. Ciddi təşkilatçı. Sovet dövrünün ən nüfuzlu psixiatrlarından biri. Onun əsərləri bir çox dillərə tərcümə olunub. Sosialist dünyasının hər yerindən onun yanına öyrənməyə gəlirdilər.

Snejnevski öz şizofreniya konsepsiyasını yaratdı. O, qərbdəkindən köklü şəkildə fərqlənirdi. Şizofreniya — təcrid olunmuş bir epizod deyil. Bu bir davamlılıqdır. Müxtəlif ciddilik dərəcəsi və dinamikası olan sonsuz bir spektr. O, üç gediş formasını fərqləndirdi: fasiləsiz, dövri (rekurrent) və tutmaşəkilli-proqredient. Ən vacibi isə fasiləsiz formanın ən yüngül variantı oldu: süstgedişli, zəif proqredient şizofreniya. Bu quru terminin arxasında nə gizləndi? Minlərlə insanın taleyini dəyişən bir sirr. Xəstədə parlaq hallüsinasiya yox idi. Sayıqlama yox idi. Kəskin tutmalar yox idi. Bədən spazmlarda gərilmirdi. Ağıl qışqıran qırıqlara bölünmürdü. Hər şey olduqca normal görünürdü. Amma Snejnevski başqa cür gördü. Bu normallığın arxasında diaqnoz gizlənirdi. Onun konsepsiyasına görə, süstgedişli şizofreniya silinmiş, çətin seçilən simptomlarla xarakterizə olunurdu: “xüsusi düşünüş tərzi”, “qəribə maraqlar”, “artıb gedən emosional kasıblıq”, “reallığın səhv qiymətləndirilməsi”. Və buna görə də — şizofreniya.

Bütün maraqlı məqam da buradan başlayır. Qərb psixiatriyası — DSM, XBT, siyahılar deməkdir. Şizofreniya diaqnozunun dayandığı sütunlar: sayıqlamalar, hallüsinasiyalar, nizamsız nitq, nizamsız davranış, neqativ simptomlar. Onlardan ən azı ikisi olmalıdır, özü də biri mütləq ilk üçündən — əks halda diaqnoz dağılır. Bütün Qərb dünyası belə işləyir. İndi diqqətlə baxın. Sovet konsepsiyasında bu simptomlardan heç biri məcburi deyildi. Heç biri. Adam səs eşitməyə bilərdi, sayıqlamaya bilərdi, fikirlərini ardıcıl və məntiqli ifadə edə bilərdi, iradəsini və emosiyalarını itirməyə bilərdi. Bütün Qərb dərsliklərinə görə — o, sağlamdır. Sovet konsepsiyasına görə isə — o, artıq xəstədir. Bəs nə qalırdı? Nə kifayət edirdi? Cəmi iki şey: “qəribə xarakter” və “islahatçı ideyalar”. İki söz — və “süstgedişli şizofreniya” diaqnozu birdəfəlik yapışdırılır.

Sovet sistemi məhz bu nöqtədən yapışdı.

Əgər “islahatçı ideyalar” diaqnoz meyarıdırsa, onda istənilən dissident ruhi xəstə sayıla bilərdi. Üstəlik, sadəcə xəstə deyil, şizofreniya xəstəsi, yəni ömürlük xəstəlik, məcburi müalicə tələb edən və yalnız ixtisaslaşdırılmış xəstəxananın divarları arxasında təhlükəsiz olan bir xəstəlik.

1969-cu ildə KQB Yuri Andropovun imzaladığı rəsmi məruzədə Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinə psixiatriyadan məhkəmə sistemini yan keçmək aləti kimi istifadə etməyi təklif etdi. İş burasındadır ki, açıq siyasi məhkəmələr, xüsusən də 1966-cı ildə Sinyavski və Daniel işindən sonra Qərb mətbuatının diqqətini cəlb etməyə və sovet ədalət mühakiməsinin nüfuzunu ləkələməyə başlamışdı. Psixiatrik müayinə isə qat-qat asan idi. Açıq məhkəmə lazım deyil. Beynəlxalq müşahidəçilər lazım deyil. Diaqnozu psixiatrlardan ibarət komissiya qoyur. Qərar — formal olaraq — hüquqi deyil, tibbi qərardır. Ağılsız sayılan xəstə qeyri-müəyyən müddətə xüsusi psixiatrik xəstəxanaya göndərilir — komissiya onun “sağaldığına” qərar verənə qədər.

Təcrübə geniş yayıldı. Dnepropetrovsk, Sıçevka, Kazan, Blaqoveşşensk, Oryol, Leninqrad, Çernyaxovskdakı Daxili İşlər Nazirliyinin xüsusi psixiatrik xəstəxanalarında onlarla, bəzi hesablamalara görə isə yüzlərlə dissident vardı. Ən məşhurları arasında — yazıçı Vladimir Bukovski, riyaziyyatçı Leonid Plyuş (onu “süstgedişli şizofreniya” diaqnozu ilə Dnepropetrovsk xüsusi xəstəxanasında saxlayırdılar), general Pyotr Qriqorenko, şair Viktor Nekipelov, insan haqları müdafiəçisi Natalya Qorbanevskaya.

Bu xəstəxanalarda silah sovet psixiatriyasının 1960–1970-ci illərdəki bütün arsenalı oldu. Sulfozin. Ağır ekstrapiramidal yan təsirlər — əzələlərin iztirablı gərginliyi, titrəmə, şiddətli distoniya doğuran böyük dozalarda haloperidol. Triftazin. Majeptil. Kütləvi dozalarda aminazin. Elektroşok — nə anesteziya, nə miorelaksant olmadan. 1930-cu illərin ilk forması — cəhənnəm qıcolmaları xəstələrin sümüklərini sındırır, əzələlərini cırırdı. İnsulin komaları.

Plyuşun azadlığa çıxdıqdan sonrakı ifadələri, Bukovskinin “Və külək qayıdır” (1978) kitabındakı şahidlikləri, Qriqorenkonun “Yeraltında yalnız siçovullara rast gəlmək olar” (1981) xatirələrindəki məlumatları, Natalya Qorbanevskayanın hesabatları — hamısı eyni dəhşəti təsvir edir. Tibbi preparatlar müalicə kimi deyil, nəzarət aləti kimi tətbiq olunurdu. Sulfozin işgəncə vasitəsi idi — üç kub inyeksiya elə bir ağrı doğururdu ki, xəstə bir neçə gün yerindən tərpənə bilmirdi. Korrektor olmadan böyük dozalarda haloperidol akatiziya — durmaq, oturmaq, uzanmaq mümkün olmayan iztirablı hərəkət narahatlığı doğururdu. Bəzi xəstələr fiziki ağrıya üstünlük verərdilər.

Bu kimyəvi işgəncə idi. Görünən iz qoymurdular. “Müalicə” kimi görünürdülər. Tibbi dilə sığınırdılar.

Əslində isə bu işgəncə idi. Tibbi kontekstin gətirdiyi o etik neytrallıq olmadan.

1971-ci ildə sovet psixiatriya müəssisələrindən dəfələrlə keçmiş Vladimir Bukovski Qərbə altı dissidentin xəstəlik tarixçəsini əks etdirən sənədləri ötürməyi bacardı. Həmin şəxslər sovet cəza psixiatriyasının qurbanına çevrilmişdilər. Bu materiallar tərcümə edilib nəşr olundu və böyük beynəlxalq əks-səda doğurdu.

1977-ci ildə Honoluluda keçirilən Dünya Psixiatriya Assosiasiyasının (World Psychiatric Association, WPA) konqresində Sovet nümayəndə heyəti sərt tənqidlə üzləşdi. Burada Havay Bəyannaməsi qəbul edildi — bu, WPA-nın tarixindəki ilk rəsmi etik kodeks idi və psixiatriya vasitələrinin siyasi məqsədlər üçün istifadəsinin qəbuledilməzliyi açıq şəkildə qeyd olunurdu.

Sovet psixiatriyası tənqidi də, bəyannaməni də görməzliyə vurdu. Fikri başqa cür olanları “müalicə etməyə” davam edirdi.

1983-cü ildə, Vyanada keçiriləcək WPA konqresinin ərəfəsində, Ümumittifaq Nevropatoloqlar və Psixiatrlar Cəmiyyəti (sovet psixiatrlarının peşəkar təşkilatı) xaric edilmə təhlükəsi altında WPA-dan çıxmağa məcbur oldu. Bu, dünya psixiatriya tarixində misli görünməmiş bir hadisə idi. Bütöv bir milli məktəb beynəlxalq peşəkar birliyin xaricində qaldı.

Sovet tərəfi WPA-ya yalnız 1989-cu ildə qayıtdı — yenidənqurma dövründə, qismən etiraflardan və islahat vədlərindən sonra.

1984-cü ildə ABŞ-da Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Komissiyasının (CSCE) dinləmələrində çıxış edən keçmiş sovet mühacir psixiatrlar sistemi içəridən təsvir etdilər. 1989-cu ildə ABŞ hökumətinin, əsasən psixiatrlardan ibarət nümayəndə heyəti sovet psixiatriya xəstəxanalarına səfər etdi. Nümayəndə heyətinin hesabatı dövrün ən mühüm sənədlərindən birinə çevrildi. Amerika psixiatrları təsdiqlədilər: onlar psixiatriyadan siyasi məqsədlərlə sui-istifadənin çoxsaylı hallarını aşkar etmişdilər.

SSRİ-nin 1991-ci ildə dağılması postsovet məkanına formal olaraq yeni bir dövr gətirdi. “Süstgedişli şizofreniya” konsepsiyası sovet formasında rəsmən rədd edildi. 1990-cı illərdə tətbiq olunan XBT-10 belə bir diaqnozu ehtiva etmir. Psixiatriya vasitəsilə siyasi repressiyalar açıq kütləvi şəkildə dayandı.

Lakin ətalət yaşamaqda davam edirdi.

2001-ci il. Sankt-Peterburq. V. M. Bexterev adına Psixonevroloji İnstitut. Postsovet məkanının aparıcı psixiatriya müəssisələrindən biri. İxtisasa başlamaq üçün məhz bura gəlmişdim. Bexterev İnstitutu. Nəhəng tarixi olan bir məkan. Divarların hər şeyi xatırladığı yer. XX əsrin əvvəli — 1907-ci il. Bu dəhlizlərdə Vladimir Mixayloviç Bexterevin özü dərs deyirdi. Onun kölgəsi hələ də burada görünməz şəkildə mövcud idi. Amma institutu irəli aparan təkcə o deyildi. Sovet dövrünün görkəmli psixiatrları öz izlərini qoymuşdular: İzmail Sluçevski, Modest Kabanov, Raisa Qolant, Boris Voskresenski. Onların adları bu müəssisənin yaddaşına həkk olunub. Və indi də bura oxumağa gəlirlər — MDB ölkələrindən, Şərqi Avropadan, Asiyadan. Onları nə cəlb edir? Bilik? Təcrübə? Yoxsa bu divarlarda gizlənən sirlər?

Bexterev İnstitutunda Sovet psixiatriya məktəbinin ən yaxşı tərəflərini gördüm. Düşüncəli, bəzən fövqəladə klinisistlər. Dərin klinik təhlillər. Xəstəyə diqqət və qayğı. Bexterevin özündən qaynaqlanan humanist ənənə. Mən müəllimlərimdən çox şey öyrəndim və onlara dərin minnətdaram.

Lakin Bexterevdə də — postsovet məkanının hər yerində olduğu kimi — kölgəli tərəflər vardı ki, bu kitabda onlar barədə susmağa haqqım yoxdur.

Klinika. Yaşıl boya ilə ləkələnmiş sakit dəhliz. Divarda ildırımın ziqzaqına bənzəyən çat. Kabinet qapısının arxasında otuz beş yaşlarında bir kişi yumruqlarını sıxaraq pəncərədən bayıra baxır. Onu bura bir saat əvvəl gətirmişdilər: küçədə qışqırır, əllərini yelləyirdi. Bəlkə boşanmaya reaksiyadır. Bəlkə doza həddinin aşılmasıdır. Bəlkə maniakal tutmadır. Amma artıq qırx dəqiqə sonra onun kartına səliqəli bir qeyd düşəcək: “F20.0 — paranoid şizofreniya”. Mürəkkəb möhürü. Düzəliş hüququ olmadan. Qərb psixiatrı diaqnozu beş ildən sonra yenidən yoxlayacaq. Burada isə o, damğaya çevriləcək. Bu diaqnoz xəstəlik tarixçəsində sadəcə bir sətir deyil. O, işi əlindən alacaq. Sürücülük vəsiqəsindən məhrum edəcək. Nikah müqaviləsini skalpel kimi kəsəcək. Karton üzlük. Mavi möhür. Hökm.

Xeyr, burada birbaşa mənada cəza psixiatriyası yox idi. Amma bu, elə bir mədəniyyətin mirasıdır ki, orada diaqnoz elmi əsaslı klinik rəydən çox, sosial damğa kimi işləyir.

Bu, birincisi idi. İkinci — fiksasiya təcrübələri. Şöbələrdə uzun müddət çarpayılara bərkidilmiş xəstələr görmüşdüm — bəzən bütün sutka boyu. Formal olaraq bu, “həyəcan zamanı məcburi üsul” idi. Lakin əslində bu, çox vaxt personal çatışmazlığının və yumşaq sedativ üsulları və ya gücləndirilmiş qulluq tətbiq etmək əvəzinə mexaniki saxlamaya əl atma vərdişinin nəticəsi olurdu.

Üçüncü — dil. Heyət xəstələr barədə tez-tez şəxsiyyətsizləşdirən tərzdə danışırdı. “12-ci palatadan olan xəstə”. “On dördüncüdəki şizofrenik”. Adı ilə yox. Şəxsiyyət kimi yox. Öz himayəsindəki qrupda statistik vahid kimi.

Dördüncü — EKT praktikaları. Burada bir az dayanmağa dəyər. Bexterev İnstitutunda elektroşok tətbiq olunurdu və bu, peşə baxımından özünü doğruldurdu — EKT, növbəti fəsildə göstərəcəyim kimi, müəyyən vəziyyətlərdə sübut edilmiş effektivliyə malikdir. Lakin onu necə tətbiq edirdilər? Cavab adamı ürpədir. Postsovet klinikalarındakı metodika dünya standartlarından amansızcasına geri qalırdı. Anesteziya? Həmişə deyil. Bədəni dağıdıcı qıcolma zərbəsindən qoruyan əzələ relaksantları? Həmişə deyil. Beynə çırpılan gərginlik və cərəyan parametrləri? Həmişə müasir standartlara cavab vermirdi. Hətta kursdakı seans sayının da həmişə heç olmasa bir əsası olmurdu. Niyə? Sistem buna necə yol verə bilərdi? Cavab o dövrün psixiatriyasının öz mexanizmində gizlənən bir tapmacadır.

Beşinci. Bəlkə də — ən vacibi. Sual verməmək mədəniyyəti. Gənc həkim şöbənin kandarını aşırdı və tələyə düşürdü. Ona narahat suallar vermək qadağan idi. Cavab tələb etmək qadağan idi: niyə bu xəstəyə bu qədər böyük dozada haloperidol vurulur? Şöbə müdirilə mübahisə etmək qadağan idi. Xarici jurnallarda oxuduğu alternativ yanaşmaları təklif etmək qadağan idi. Əgər yenə də soruşurdusa — dərhal dərisində hiss edirdi: növbəti dəfə sussan yaxşıdır.

Bu sualsızlıq mədəniyyəti — sovet sisteminin birbaşa mirasıdır. Həmin sistemdə iyerarxiya həqiqətdən daha vacibdir. Böyüklərin təcrübəsi tədqiqat nəticələrindən üstün tutulur. “Belə formalaşıb” ifadəsi isə kifayət qədər əsasdır.

Məhz bu mədəniyyətdə bu kitabda yazdığım bütün səhvlər kök salıb. İnsanlar pis olduqları üçün deyil, susmağa öyrəşdikləri üçün belədir.

2026-cı ilə qayıdıb geriyə nəzər salarkən sovet psixiatriyası və onun mirası barədə vacib bir şey demək istəyirəm.

Bütün sovet psixiatriyası cəzalandırıcı deyildi. Onu yalnız işgəncə aləti adlandırmaq — həqiqəti kobud şəkildə təhrif etmək deməkdir. Milyonlarla xəstə ölkənin psixiatrik müəssisələrindən keçmişdi və onların çoxu həqiqətən kömək alırdı. Pulsuz, əlçatan, öz sərt məhdudiyyətləri çərçivəsində isə — vicdanla. SSRİ-də geniş psixiatrik xidmət şəbəkəsi fəaliyyət göstərirdi, gözəl klinisistlər yetişdirilirdi. Lakin başqaları da var idi — susmaqdan imtina edənlər, sistemin sui-istifadələrinə müqavimət göstərənlər və bunun əvəzini öz karyeraları ilə ödəyənlər. Dissident psixiatrlar Semyon Qluzman, Aleksandr Voloşanoviç — onların adları ağ xalatlılar imperiyasına atılan etiraz çağırışına çevrildi.

Lakin sovet psixiatriyası özünü daxili sui-istifadələrdən qoruya bilmədi. Effektiv etik mexanizmlər yaratmadı. Gənc həkimin böyük həmkarının qərarına etiraz edə biləcəyi bir mədəniyyət qura bilmədi. “Süstgedişli şizofreniya” konsepsiyasını lazımi metodoloji tənqid olmadan qəbul etdi və bu konsepsiya repressiv dövlətin əlində alətə çevrildi.

Buna görə məsuliyyət yalnız KQB-nin, yalnız Snejnevskinin, yalnız Serbski İnstitutunda “ekspert rəyi” imzalayan psixiatrların üzərinə düşmür. Bu məsuliyyət bütün peşənin üzərinə düşür. Baş verənləri bilən, ya da bilə biləcək on minlərlə həkimin üzərinə düşür — susan həkimlərin.

Mən də bu sükut zəncirində idim. 2000-ci illərin əvvəllərində olmamalı olan şeyləri gördüm və susdum, çünki gənc idim, səsim yox idi, qorxurdum. İndi də susmağa davam edən çoxlu həmkar tanıyıram — köhnəlmiş metodların tətbiq olunduğu şöbələrdə, xəstələrin səs hüququndan məhrum olduğu, iyerarxiyanın həqiqətdən üstün tutulduğu yerlərdə.

Bu kitab — mənim gecikmiş sözlərimdir. Susduğum zamanlarda danışmalı olduğumu etiraf edirəm. İndi isə danışmağa başlamaq cəhdim — təkcə keçmiş haqqında deyil, müasirlik haqqında da. Təkcə sovet dövründən deyil, həm də ondan bizə miras qalan və hələ də divarlarımızda yaşayan şeylərdən də danışmaq istəyirəm.

Snejnevski 1987-ci ildə, yenidənqurmanın lap başlanğıcında vəfat etdi. O, 1990-cı illərdə postsovet psixiatriyasının XBT-10-a keçərək “süstgedişli şizofreniya” diaqnozundan imtina edəcəyini görməyə macal tapmadı. Onun irsinin yenidən nəzərdən keçiriləcəyini görməyə macal tapmadı.

Lakin onun təsiri yoxa çıxmadı. Onun şagirdlərindən və ya şagirdlərinin şagirdlərindən təhsil almış bir çox psixiatr bu gün də onun kateqoriyaları ilə düşünür. Postsovet psixiatriyası tamhüquqlu islahat prosesindən yalnız qismən keçdi. Bəzi müəssisələrdə və keçmiş SSRİ-nin bəzi ölkələrində köhnə mədəniyyətin elementləri hələ də qalmaqdadır.

Bu abstrakt problem deyil. Bu, hər gün sovet paradiqması ilə təhsil almış psixiatrın yanına konsultasiyaya gələn və həmin paradiqmada formalaşmış diaqnoz, müalicə və damğa alan xəstələrin problemidir.

Sovet irsinin psixiatriya sahəsində aşılması — bir nəslin işi deyil. Bu, bir neçə nəslin əməyini, uzun, çətin və peşəkar mədəni fəaliyyəti tələb edir. Bu iş görülməlidir — əks halda cəza psixiatriyasının kölgələri klinikalarımızdan getməyəcək. Özlüyündə yox olmayacaqlar. Onları qovmaq lazımdır — elmə, etikaya və cəsarətə söykənərək, şüurlu şəkildə.

Bu, öz şeytanlarımızı qovmaq prosesidir. Orta əsrlərdən deyil, bu günümüzdən bəhs edirik. Ayinlərlə deyil, islahatlarla həyata keçirilir.

Növbəti fəsillərdə — müasir cinnət pandemiyasının izinə düşəndə — bizi böyük bir ifşa gözləyir. Görməliyik ki, sovet psixiatriyası bizə sadəcə metodlar deyil, bir virus da miras qoyub. Sükut mədəniyyətini, yalançı iyerarxiya mədəniyyətini, kor-koranə “belə adətdir” mədəniyyətini. Bu virus isə təkcə xəstələrə qarşı fəaliyyət göstərmir. Bu gün mistik xidmətlər satanların da əlinə oynayır. Çünki sükut universal bir resursdur. Simasız, mütləq bir resurs. Ondan hər kəs istifadə edə bilər.

Və biz, psixiatrlar, öz günahlarımız barədə susduqca, cəmiyyətdən tələb etməyə mənəvi haqqımız yoxdur ki, o, yerləşdiricilərin, reqressoloqların və saxta xoşbəxtlik satanların günahları barədə danışsın.

Özümüzdən. Özümüzdən başlayaq.