Fəsil 25. Sosial şəbəkələrdə pandemiya: ekranın kafedraya çevrildiyi zaman

Mətbəə dəzgahı ixtira edilənə qədər fikir insan bədəninin əsiri idi. Onu dünyaya çatdırmaq istəyirsən? Fiziologiyanın hökmünə boyun əy. Barmaqların qıcolub tutulana qədər əl ilə yaz, ya da üzbəüz dayandığın kütləyə səsin bata-bata bağır. Fiziki məhdudiyyətlər hər addımda qarşıya dəmir sədd çəkirdi. Bir vaiz — rupora söylənən cəmi bir neçə yüz söz. Bir müstənsix — bütöv bir il sürən taqətdən salan əmək müqabilində cəmi onlarla nüsxə. Fikirlər yavaş yayılırdı. Lakin bu yolda onları amansız süzgəclər gözləyirdi: ilahiyyat məktəbləri, senzura, bir-biri ilə çəkişən rəylər. Son sədd isə dinləyicilərin soyuqqanlı sağlam düşüncəsi idi.

Gutenberg miqyası dəyişdi. Çap maşınında basılmış bir kitab minlərlə nüsxəyə çıxa bilərdi. Bu, yaxşı və pis bütün fikirlərin yayılmasını sürətləndirdi. Çap maşını elmi inqilaba və Reformasiyaya kömək etdi; eyni zamanda “Cadugərlərin çəkici” və digər onlarla təhlükəli mətnin yayılmasına da şərait yaratdı.

Radio və televiziya inkişafın növbəti mərhələləri oldu. XX əsrin ortalarında bir fikri eyni anda milyonlarla insana çatdırmaq mümkün idi. Ancaq bu texnologiyalarda da qapıçılar var idi: redaktorlar, senzuraçılar, kanal sahibləri və dövlət tənzimləyiciləri. Fikrini efirə çıxarmaq üçün filtrlərdən keçmək lazım idi. Filtrlər fərqli idi — sərt totalitar və yumşaq demokratik — lakin onlar mövcud idi.

2010-cu illərdə mobil internetin yayılması və Instagram, TikTok və Telegramın meydana çıxması, YouTube-un isə kütləviləşməsi ilə tamamilə yeni bir mühit yarandı. Bu mühitdə smartfonu olan hər bir insan vasitəçisiz fikirlərini milyonlarla izləyiciyə çatdıra bilən potensial vaizə çevrildi. Əslində filtrlər artıq yoxdur. Alqoritm var, amma o elmi əsaslandırılmışdan çox emosional reaksiya doğuran şeyə üstünlük verir.

Bu, fikirlərin yayılması üçün yeni mühitdir. Yeni media. Və bizim mövzumuza gəldikdə — cinnət pandemiyasının yayılması üçün yeni mühit.

Bir neçə rəqəm, miqyası göstərmək üçün.

2025-ci ildə Journal of Medical Internet Research jurnalında dərc olunan bir araşdırmada psixi sağlamlıqla bağlı TikTok-da təsadüfi seçilmiş min video analiz edildi. Nəticələr: — Videoların 6,3%-i dezinformasiya, yəni doğrudan yalan və ya elmi olaraq təsdiqlənməmiş məlumatlar təqdim edir; — Videoların 15,7%-i qismən təsdiqlənmiş və ya təhrif olunmuş məlumatlar (misinformasiya) təqdim edir; — Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) ilə bağlı videoların təxminən dörddə biri araşdırmalarla dəstəklənməyən mənfi ifadələr, xüsusilə “KDT effektiv deyil”, “psixoloji dəyərsizləşdirmə formasıdır” və “travması olan insanlar üçün zərərlidir” kimi fikirlər təqdim edir.

2023-cü ildə JAMA Network Open jurnalında dərc olunan başqa bir araşdırmada sosial media vasitəsilə COVID-19 haqqında dezinformasiya yayan və böyük auditoriyaya malik əlli iki tanınmış həkim müəyyən edildi. Bu, marjinal insanlar deyil — tibbi diplomları olan və peşəkar statusunu yanlış məlumatların yayılması üçün istifadə edən insanlardır.

Amerika Psixoloji Assosiasiyasının 2024-cü ildə dərc etdiyi rəsmi nəşrdə aydın qeyd olunub: dezinformasiya yayanlar tez-tez verdikləri məsləhətlərdən birbaşa maliyyə marağı güdürlər. Onlar kitablar, kurslar, qida əlavələri, seanslar, kanal abunəlikləri satırlar. Maliyyə marağı — yayılmanın əsas hərəkətverici qüvvəsidir.

İndi isə sosial şəbəkələrin “cinnət” pandemiyasını xüsusilə effektiv şəkildə yaymasını təmin edən mexanizmlərə keçək.

Birinci mexanizm — emosional intensivliyə görə alqoritmik seçim.

Instagram, TikTok və YouTube alqoritmləri bir göstərici üzrə optimallaşdırılıb: istifadəçinin platformada sərf etdiyi vaxt. Nə qədər çox baxsa, bir o qədər çox reklam görəcək və platforma daha çox qazanacaq. Diqqəti saxlamaq üçün alqoritm güclü emosiyalar doğuran məzmunu üst sıralara qaldırır: hiddət, qorxu, təəccüb, heyranlıq.

Elmi həqiqət adətən cansıxıcıdır. “OKP-nin müalicəsi on iki-iyirmi seans (adətən üç-beş ay) davam edən ekspozisiya və reaksiyanın qarşısını alan koqnitiv-davranış terapiyası tələb edir; xəstələrin yarıdan çoxunda əhəmiyyətli yaxşılaşma verir” — bu, əsl elmin dayandığı məlumatdır, amma heç bir emosional reaksiya doğurmur. Belə bir videoya heç kim uzun baxmaz.

Amma bu tam başqa məsələdir: “Sizə bütün həyat boyu səhv diaqnoz qoyulub! Narahatlığınızın əsl səbəbi — nəsil proqramıdır! Mənim müştərim bir seansda xilas oldu!” — bu viral hekayədir. Təəccüb, ümid, rəsmi tibbin “ədalətsizliyi” ilə bağlı hiddət, tez həll vədi — hamısı bir qısa videoda. Alqoritm onu üstə qaldırır. Milyonlar bunu görəcək; sadəcə on minlərlə insan cansıxıcı KDT haqqında videoya baxacaq.

Quruluş baxımından belə nəticə çıxır: effektiv, cansıxıcı, əsl elm — sosial şəbəkələrdə effektiv olmayan, maraqlı, saxta elmə uduzur. Bunun səbəbi istifadəçilərin axmaq olması deyil. Sistem elə qurulub ki, məhz ikincisini irəli çəkir.

İkinci mexanizm — kvalifikasiyasız nüfuz.

Ənənəvi kütləvi informasiya vasitələrində — qəzetdə, televiziyada, akademik jurnalda — çıxış edən şəxs öz səlahiyyətini sübut edən sənədlər təqdim etməli idi. Diplom, vəzifə, nəşrlərin siyahısı, redaktorun təsdiqi. Sosial şəbəkələrdə isə bunlardan heç biri tələb olunmur. Yalnız xarizma və qısa videoları montaj etmək bacarığı kifayətdir.

Nəticədə qəribə bir hadisə baş verir: Moskva Universitetinin diplomu və otuz illik klinik təcrübəsi olan adam Instagramda üç min abunəçi toplayır, “müəllif metodu” adlı ödənişli üç günlük kurs keçən şəxs isə yarım milyon. Auditoriya abunəçi rəqəmlərinə baxaraq məntiqi nəticə çıxarır: ikincisinin daha çox abunəçisi varsa, deməli onun məlumatı daha faydalıdır.

Media tədqiqatçılarının nüfuz inflyasiyası adlandırdığı məhz budur. Nüfuz artıq ixtisasla bağlı deyil. O, auditoriyanın ölçüsündən asılı funksiyaya çevrilib. Auditoriyanın ölçüsü isə öz növbəsində alqoritmlə oynamaq bacarığından asılı funksiyadır.

Üçüncü mexanizm — sosial sübut və əks-səda kamerası.

İnsan sosial bir varlıqdır. Biz başqalarının inandıqlarına inanmağa meylliyik. Əgər bir videonun altında minlərlə insanın həyəcanla “təşəkkür edirəm, həyatımı dəyişdiniz”, “üç günə sağaldım” kimi şərhlər yazdığını görürəmsə, bu məlumata klinikasında növbə olan və diaqnozunu otuz saniyəyə izah edə bilməyən cansıxıcı həkimdən daha çox inanmağa meyil edirəm.

Şərhlərə girirsən. Həyəcan dəryası. “Həyatımı xilas etdi”, “inanılmaz effekt”, “əbədi minnətdarlıq”. Bir anlıq fasilə. Niyə postun altında hər kəs birdən-birə xoşbəxtdir? Birincisi, plasebo işləmədiyi zaman belə işləyir. On nəfərdən biri hər halda “Kömək oldu!” deyəcək. İkincisi, soyuq əlləri olan moderator #aldatmaq teqli şərhi artıq silib. Yalnız “təşəkkürlər” qalıb. Üçüncüsü, platformanın özü nəhəng bir filtrdir. Alqoritm səni oxşar fikirdə olanların bəyənmələri ilə qidalandırır, müxalifətçilər isə rəqəmsal vakuumda izsiz yox olur. Səssizlik. Hər kəs xoşbəxtdir. Sən lenti sürüşdürməyə davam edirsən, nəyi artıq görmədiyini belə bilmədən.

“Teta-hiler”in Instagram hesabını açan bir insan minlərlə həyəcan dolu rəy görür. Ödəniş edib və heç bir effekt görməyən, lakin bu barədə heç nə yazmayan minlərlə insanı görmür, çünki onlar lentdə alqoritm tərəfindən göstərilmir.

Dördüncü mexanizm — etik məcəllələrin yan keçilməsi.

Etikaya dair fəsildə gördüyümüz kimi, müasir beynəlxalq etik standartlar tibb və psixologiyada sağalma effektlərinin birbaşa reklamını, konkret nəticələrin vəd edilməsini, müştərinin həssaslığından istifadəni, cinsi və ya asılılıq yaradan ünsiyyəti qadağan edir. Bu qadağalar diplomlu mütəxəssislər üçün qüvvədədir — pozuntunun cəzası lisenziyanın ləğvidir.

Nizamlanmayan mütəxəssislər üçün bu qadağalar tətbiq olunmur. Sosial şəbəkələrdə “kouç”, “reqressoloq” və ya “teta-hiler” “bir seansda depressiyadan qurtulan müştərilərin rəylərini” yayımlamaqda, “ağır xəstəliklərdən möcüzəvi şəkildə sağalma hekayələrini” danışmaqda və kurslarını tanıtmaq üçün insanların əzablarından istifadə etməkdə azadlıq hiss edir. Bunun heç bir cəzası yoxdur. Belə reklamın effektivliyi əsl psixoterapevtin etik cəhətdən düzgün və təvazökar reklamından onlarla dəfə yüksəkdir.

Rəqabət ədalətsizliyi yaranır. Etik normalara zidd hərəkət edən şəxs auditoriyanın diqqətini cəlb etmək baxımından etik normalara əməl edən diplomlu mütəxəssisdən üstün olur. Bazar pozuntuları pul, şöhrət və tərəfdarlarla mükafatlandırır.

Bunun ən ağır nəticələri gənc auditoriya üçündür.

On altı yaş. Qan hormon fırtınasında qaynayır. Əhval-ruhiyyə dalğalanır — bu yaş üçün təbiidir, lakin ikiqat təzyiq altında: məktəb stresi və ailə münaqişələri. Yeniyetmə TikTok-u açır. Donub qalır. Ekranda videodur. İlk sözlər hökm kimi zərbə vurur: “Əgər belə əlamətləriniz varsa — bipolyar pozuntu yaşayırsınız!”. Sonra siyahı. “Əhval-ruhiyyənin ani dəyişməsi”. “Əsəbilik”. “Yuxusuzluq”. Ümumi, aydın olmayan əlamətlər. Bunlar planetdəki istənilən yeniyetməyə uyğun gələr. Lakin artıq beyin işə başlayıb. Yeniyetmə videonu yadda saxlayır. Bənzərlərini axtarır. Alqoritm marağı oxuyur. Tələ işə düşür. Lent daha çox göstərməyə başlayır.

Bir ay sonra yeniyetmə əmindir ki, onda bipolyar pozuntu var. Özünə diaqnoz qoyur. Bu diaqnoza uyğun davranmağa başlayır. Özünü onunla eyniləşdirir. Bu hadisə Amerika psixiatriyasında TikTok psixiatriyası adını alıb — sosial şəbəkələr vasitəsilə özünə diaqnoz qoyma.

Tədqiqatçılar 2020-ci ildən — TikTok-un bu yaş qrupunda ən populyar platformaya çevrildiyi vaxtdan — yeniyetmələr arasında özünə diaqnoz qoyulmuş DƏHP, autizm, bipolyar pozuntu, dissosiativ kimlik pozuntusu hallarının sürətlə artdığını qeyd edirlər. Əlbəttə, bu özünədiaqnozların bir qismi klinik müayinə zamanı təsdiqlənir. Böyük hissəsi — yox. Amma yeniyetmənin həkimə simptomlarla deyil, TikTok-dan hazır diaqnozla gəlməsi faktı klinik işi xeyli çətinləşdirir.

Daha pisi — yeniyetmənin həkimə deyil, “onun” diaqnozunda “ixtisaslaşmış” həmin influenserə düşməsidir. O, diaqnozu təsdiqləyir, “öz müəllif metodunu” təklif edir, “kurs” üçün pul tələb edir. Yeniyetmə və valideynləri pul ödəyirlər. Kursu keçirlər. Yeniyetmənin vəziyyəti yaxşılaşmır, çünki bəlkə də əvvəldən onda özündə gördüyü şey yox idi. Amma o, “xəstə” kimi kimlik təsdiqi alır və bu kimlik uzun müddət onunla qalır.

Bu hekayənin xüsusilə kədərli tərəfi — ezoterik peşəni seçən yeniyetmələr fenomenidir.

2023-cü ildə Rusiya KİV-i on altı-on yeddi yaşlı qızların taro “açımları” və “oxuyuşlarla” öz Instagram hesablarını açması barədə məlumat verirdi. Yüzlərlə izləyici, ilk ödənişli seanslar, ilk qazanılmış minlər. Onlar görürlər: böyüklər bundan milyonlar qazanırlar — bəs niyə onlar da sınamasınlar. Təhsil? Lazım deyil. Başqasının karmasına baxış: “Məndə uşaqlıqdan vergi var”.

Bunlar qızlar deyil, sistemin qurbanlarıdır. Onlar yetkin həyata elə bir dövrdə qədəm qoydular ki, ciddi peşə yolu (tibb, elm, mühəndislik) illərlə təhsil tələb edir, başlanğıcda az ödənilir və ictimai şöhrət gətirmir; “ekstrasens” yolu isə təhsil tələb etmir, ani status verir və tez pul vəd edir.

On altı yaşlı qızı bu seçimə görə günahlandırmaq olarmı? Cavab — yox. Bu karyera trayektoriyasını mümkün və hətta prestijli edən cəmiyyəti günahlandırmaq olar.

Və nəhayət, Ekstrasenslər döyüşü və bu kimi şoular.

“Ekstrasenslər döyüşü”. 2007-ci ildən. TNT kanalı. Rusiya televiziyası tarixində ən uğurlu əyləncə şoularından birinə çevrilmiş layihə. Konsepsiya aldatıcı dərəcədə sadədir. Paranormal qabiliyyətləri olduğunu iddia edən iştirakçılar döyüşə girirlər. Onlar amansız sınaqlarda bir-biri ilə yarışırlar. Bu rituallar nəyi gizlədir? Cinayətlərin qurbanlarını. Yoxa çıxmış insanları. Dəfn yerlərini. Kameralar donmuş üzləri tutanda, studiyadakı hava deyilməmiş dəhşətdən ağırlaşanda adamın canı üşüyür. Bu reytinq nə ilə qidalanır — başqasının ağrısıyla, yoxsa sirlə? Qalib pul mükafatı və “ilin ekstrasensi” adını alır. Amma ölümlə bu oyunda əslində kim qalib gəlir?

Tənqidçilərə görə, şou bir tamaşa idi. İlk kadrdan son kadra qədər. Realiti libasına bürünmüş illüziya fabriki. Bəzi keçmiş iştirakçıların sözlərinə görə, kameralar söndürüləndə iştirakçılar düzünü danışırdılar. Müsahibələrində iddia edirdilər ki, tapşırıqlar əvvəlcədən məşq olunurdu, studiyadakı “cinayətlərin qurbanları” kirayəyə götürülmüş aktyorlar idi, məlumatın sirli “oxunması”nın arxasında isə əvvəlcədən brifinqlər dayanırdı. Prodüserlər bunu inkar edirlər. Hamısı budur. İfşa. Amma sirr burada deyil. Sirr daha dərindədir. Saxtakarlıq necə milyonluq reytinq toplayır? Bu hiyləyə inananlar kimlərdir? Baxın. Şounun qalibləri ictimai şəxsiyyətə çevrilir. Ətə-qana gəlirlər. Status qazanırlar. Onları şəxsi məsləhətlərə dəvət edirlər — qiymətlər on minlərlə rubla qalxır. Kitab çap edirlər. Öz onlayn məktəblərini idarə edirlər. İllüziya udulur. İllüziya pul qazandırır.

Milyonlarla tamaşaçı üçün — xüsusilə televiziya məhsulunu tənqidi təhlil etməyi bacarmayanlar üçün — şou bir hiss yaradır: “fövqəltəbii qabiliyyətlər mövcuddur”. Əgər mövcuddursa, özünü pis hiss etdiyin vaxt həmin qabiliyyətə malik adama müraciət etmək məntiqlidir. Həkimə yox. Ekstrasensə.

Bu — əyləncəli şou deyil. Bu — elmi olmayan dünyagörüşünün normallaşdırılması üçün güclü bir kanaldır. Və bu kanal reklamla maliyyələşir, yəni son nəticədə belə bir məhsulda heç bir problem görməyən adi kommersiya fəaliyyəti ilə.

Bəs bununla nə etməli?

Dürüst cavab budur — biz bilmirik. Dünyada elmi ictimaiyyət problemin miqyasını dərk etməyə və cavab axtarmağa yeni başlayır.

Birinci istiqamət — gigiyenik markalanma. Sosial şəbəkələr artıq mexanizmi işə salıb. “Ekspert tərəfindən yoxlanılıb” nişanı — birinci qalxan. “Sağlamlıqla bağlı yoxlanılmamış iddialar var” işarəsi — ikinci. Nüfuzlu mənbələrə keçidlər — üçüncü. Zahirən sarsılmaz görünür. Bəs işləyirmi? Bu tədbirlərin effektivliyi hələlik təəssüf doğuracaq dərəcədə məhduddur. Və burada heç bir platforma tərtibatçısının bir kənara atmayacağı bir sual ortaya çıxır: heç kim başını belə çevirmirsə, xəbərdarlıq lövhəsinin nə faydası var? Markalanma işləyir, amma yalnız bir sərt şərtlə: istifadəçi onu fiziki olaraq görürsə və şüurlu şəkildə ona diqqət yetirirsə. İki “əgər” — xəbərdarlıqla canlı insan arasında iki kar baryer.

İkinci istiqamət — həkimləri sosial şəbəkələrdə ünsiyyətə öyrətmək. Harvard İctimai Səhiyyə Məktəbi tibb mütəxəssislərinə inandırıcı qısaformatlı kontent yaratmağı öyrədən xüsusi proqramlar başladıb. TikTok dilini, Instagram Reels tempini, diqqəti saxlama üsullarını öyrədirlər. Bir neçə yüz sertifikatlı mütəxəssis artıq bu kursları keçib. Onların auditoriyası artır, lakin psevdo-şəfaçı influenserlərin auditoriyası ilə müqayisədə hələ də kiçikdir.

Üçüncü istiqamət — tənzimləyici. Avropa İttifaqında 2022-ci ildə Rəqəmsal Xidmətlər Aktı qəbul edildi; 2024-cü ildən tam tətbiq olunan bu akt iri platformaları tibbi dezinformasiyanın yayılmasına qarşı konkret tədbirlər görməyə məcbur edir. 2024-cü ildə Fransa ayrıca cinayət tərkibi — insanı psixoloji tabeçilik vəziyyətinə salmaq və ya bu vəziyyətdə saxlamaq — müəyyən etdi; bu qanun ümidsiz insanları istismar edən “ruhani şəfaçılar” və “kouçlar”ın fəaliyyətinə birbaşa yönəlib. Rusiyada, Qazaxıstanda və Azərbaycanda belə qanunlar yoxdur.

Dördüncü istiqamət — təhsil sahəsidir. Məktəb sinifləri indi mübarizə meydanına çevrilmişdir. Tədris proqramlarında media savadlılığının ilk elementləri peyda olur: yeniyetmələrə sübuta əsaslanan mənbələri şübhəlilərdən ayırd etmək, “xeyirxah məsləhətlər” pərdəsi altında gizlənən kommersiya məqsədlərini fərqləndirmək, populyarlıqla nüfuzu qarışdırmamaq öyrədilir. Amma belə proqramlar hələ çox azdır. Dəryada damla. Məktəblilər təhsillərini başa vurub həyata qədəm qoyanda, informasiya təsiri qarşısında silahsız qalırlar. Onların başları — hədəf, sığınacaqları isə yoxdur. Kim onlara qorunmağı öyrədəcək? Bu sual cavabsız qalır.

Bu fəsildə əsas vurğulamaq istədiyim budur ki, sosial şəbəkələr köhnə pandemiyanın yayıldığı sadəcə yeni mühit deyil. Bu, onun yayılması üçün daha güclü, sürətli və hərtərəfli yeni mexanizmdir. Və bu mexanizm elmi psixiatriyaya qarşı struktur şəkildə işləyir — ayrı-ayrı insanların pis niyyəti ilə yox, platformaların öz arxitekturası ilə əlaqədardır.

Instagramda milyon abunəçisi olan bir “ThetaHealing” ustası bir il ərzində Volter Frimenin otuz ildə etdiyi minlərlə lobotomiya əməliyyatından daha çox insanın şüurunu zəhərləyə bilər. Nəticələr fiziki deyil, amma psixoloji, sosial, maliyyə baxımından, ailələr üçün dağıdıcıdır.

Və — ən dəhşətlisi budur ki, buz çubuğu canavarı Frimen heç olmasa pislənirdi. Peşədaşları tərəfindən. Açıq şəkildə. Nifrətlə. Tarix onu qara səhifələrə — Volter Frimen və onun lobotomiya işlərinin yazıldığı yerə salıb. Bunu isə heç kəs pisləməyəcək. “Teta-hiler”. Kəllələri və taleləri qıran insan. Onu mükafatlandıracaqlar. Mükafatlarda. “İlin ən yaxşı psixoloqu” — titrəyən əllərdə soyuq qızıl heykəlcik. Onu populyar şoulara dəvət edəcəklər və o, kor edən kamera obyektivinə gülümsəyəcək. Forumlarda çıxış edəcək, zal alqışlayacaq. Abunəçilərindən, onun həyatlarını dəyişdiyinə içdən inanan qadınlardan heyranlıq dolu rəylər alacaq. Heç kəs ona qarşı çıxmayacaq. Açıq şəkildə.

Və minlərlə gənc “həmkar” onun karyerasına baxaraq öz yollarını onun nümunəsində quracaq.

Bu — müasir dövrün lobotomiyasıdır. Qansızdır, amma zərərsiz deyil. Əməliyyatxanalarda deyil, milyonlarla smartfonda, milyonlarla yataq otağında, milyonlarla yeniyetmə beynində həyata keçirilir.

Bununla bir şey etmək lazımdır. Və bu bizi növbəti fəsildəki suala gətirir: nə üçün iddia edilən xüsusiyyətlərinə görə kolbasalar, yanğın söndürmə qurğuları, avtomobillər və şampunlar ciddi şəkildə nəzarət olunanda, “karmanın təmizlənməsi” və “nəsil proqramları ilə iş” xidmətləri heç bir nəzarət olunmadan qalır?

QIRMIZI BAYRAQ. Əgər metod haqqında xəbəriniz sosial şəbəkə lentində olubsa; əgər müəllifin yüz minlərlə abunəçisi, amma elmi jurnallarda sıfır nəşri varsa; əgər rəylər tamamilə “həyatımı dəyişdi” ifadələrindən ibarətdirsə, amma heç bir məlumat yoxdursa — unutmayın: alqoritm sizə bunu onun işlədiyi üçün deyil, ekranda qalmağınıza xidmət etdiyi üçün göstərir. Lentə görə müalicə olunmaq — alqışlara görə diaqnoz qoymaqla eynidir.