Fəsil 24. Klinikanın divarlarından kənarda: sərhədsiz düstur

Oxucu bu səhifəyə qədər cinnət pandemiyasının yalnız bir ərazidə yayıldığını düşünmək haqqına malik idi. Onun yalnız psixiatriya ilə “psixologiyaya bənzər” şeylər arasında yaşadığını zənn edirdi: ailə yerləşdirmələri, ThetaHealing, reqressiyalar, dianetika. Ruhi xidmətlər bazarına yaxınlaşmamağın kifayət olduğunu, beləliklə, təhlükəsiz olduğunu düşünürdü.

Bu, elə deyil. Və bu fəsil — kitabın adının niyə pandemiyadan bəhs etdiyi barədədir.

Cinnət düsturu intizam sərhədlərini tanımır. O, üç şərtin bir araya gəldiyi hər yerdə işləyir: əzab çəkən insan, bir çimdik həqiqət və bu çimdiyi panaseyaya çevirməyə hazır olan satıcı. Onkologiya. Qastroenterologiya. Dietologiya. Pediatriya. Din. Nümunələrlə göstərəcəyəm — və görəcəksiniz ki, hər birinə artıq rast gəlmisiniz. Bəlkə də öz qohumlarınızın mətbəxində.

Köpəkbalığı qığırdağı məsələsi.

Bir az həqiqət: qığırdaq demək olar ki, qan damarlarından məhrum olan bir toxumadır və laboratoriyada qığırdağın komponentləri həqiqətən də damarların böyüməsini əngəlləyə bilər. Şişlərin böyüməsi üçün isə damarlara ehtiyac var.

1990-cı illərin əvvəli. Kitab dükanlara hücum edir. Onun adı hökm kimi səslənir: “Köpəkbalıqları xərçəng xəstəliyinə tutulmur”. Satıcının məntiqi uşaqcasına aydın, lakin amansızdır. Köpəkbalıqlarının çox qığırdağı var. Köpəkbalıqları xərçəng xəstəliyinə tutulmur. Köpəkbalıqlarının qığırdağını yeyin, xərçəngdən qorunun. Hiyləni hiss edirsiniz? Həddindən artıq ümumiləşdirmə işə düşdü. Düstur milyonların beynini sarsıtdı. Metod: toz halına gətirilmiş qığırdaq kapsulları. Sənaye: yüz milyonlarla dollarlıq qlobal əlavə bazarı. Nəticə: milyonlarla köpəkbalığının məhv edilməsi. Və qurbanlar.

Və indi — faktlar. Yalnız faktlar. Birincisi. Köpəkbalıqları xəstələnir. Xərçəng xəstəliyinə. Sənədləşdirilib. Təsdiq edilib. Protokollaşdırılıb. Və burada — taleyin amansız istehzası ilə vurduğu zərbə. Köpəkbalıqlarında xərçəng xəstəliyi qığırdağın özünə hücum edir. Milyonlarla insanın şəfa ümidi ilə udduğu elə qığırdaq. Düşünün. İnsanlar xərçəngin köpəkbalığında məhv etdiyini udurlar. İkincisi. Fərziyyə quralım. Bir anlıq fərz edək ki, köpəkbalıqları xərçəngə tutulmur. Bəs onda? Heç nə. Tamamilə heç nə. Çünki udulan qığırdaq mədənin turşu hovuzuna gedər. Fermentlər onu aminturşulara parçalayar. Hər hansı bir zülal kimi. Bir parça ət kimi. Şişə bir dənə də olsun molekul fəal halda çatmaz. Üçüncüsü. Əsas zərbə. Nəhayət, hipotez lazımınca yoxlanıldı — xərçəng xəstələrində nəzarətli klinik sınaqlarla. Həqiqətən yoxlanıldı. Nəzarət qrupu ilə. Protokol ilə. Rəqəmlərlə. Və nə oldu? Köpəkbalığı qığırdağının heç bir təsiri olmadı. Nə şişə. Nə də sağ qalmağa. Sıfır.

Bu işin qurbanları təkcə köpəkbalıqları deyil. Bunlar həm də “təbii vasitə işlədiyi müddətdə” kimyaterapiyanı təxirə salan xəstələrdir. Onkologiyada gecikmə həyatla ölçülür.

Bağırsaqdan gələn serotonin məsələsi.

Bu iş — ən ibrətamizdir, çünki burada həqiqətin bir çimdiyi xüsusilə böyükdür. Bəli, bədəndəki serotoninin təxminən doxsan beş faizi həqiqətən də beyində deyil, bağırsaqda — enteroxromafin hüceyrələrində sintez olunur. Bu fizioloji dərslikdən götürülmüş həqiqətdir.

Görün bu həqiqətlə düstur nə edir. “Serotonin — xoşbəxtlik hormonudur. Onun doxsan beş faizi bağırsaqdadır. Deməli, depressiya bağırsaqdan gəlir. Deməli, bağırsağı təmizlə — depressiya keçəcək.” Və ardınca — detokslar, “şlaklardan” təmizləmələr, “depressiya və narahatlıqdan” qurtulmaq üçün müəllif protokolları, dördüncü həftəyə antidepressantları ləğv etmək vədi ilə “sağlam bağırsaq” marafonları.

Bu zəncirdəki qırılma ikinci addımdadır. Və bu qırılma təməl xarakter daşıyır. Bağırsaq serotonini beynə keçmir. Heç vaxt. Onun yolunu qan-beyin baryeri kəsir — keçilməz bir divar. Bağırsaq serotonini aşağıda qıfıllıdır. O öz qara işi ilə məşğuldur: bağırsaq hərəkətini tənzimləyir, damarların tonusunu saxlayır, qanın laxtalanmasını işə salır. Bəs beyin? Beyin öz serotonini özü sintez edir. Yerindəcə. Triptofandan. Satıcının yellədiyi o doxsan beş faizin əhvalınıza aidiyyəti təqribən istilik radiatorundakı suyun fincandakı çaya aidiyyəti qədərdir. Maye oxşardır. Sistemlər — fərqli.

Bağırsaq beynə pıçıldayır. Bu şeir deyil. Bu anatomiyadır. Azan sinir — canlı naqildir. İmmun mexanizmlər — gizli dişli çarxlar. Mikrobiom — trilyonlarla bakteriya, həqiqətən də davranış iplərini dartıb oynadan. Canlı, nəbz vuran, yarımçıq qalmış elm. Burada hər şey dürüstdür. İndi isə baxın. “Bağırsaq–beyin oxu mövcuddur və öyrənilir” faktından satıcı tək bir nəticə çıxarır. Tək bir addım. “Klizma depressiyanı müalicə edir.” Hamısı bu. Fikirləşin, indi nə baş verdi. Müşahidə hökmə çevrildi. Aralarında — uçurum. Və onu bir tullanışla keçdilər. Bu artıq olub. Yada salın: “qızdırma spiroxeti öldürdü.” Müşahidə? Bəli. Buyurun, sulfozin xaçı — qızdırma silah kimi, xəstə yandırılmış döyüş meydanı kimi. Eyni kobud tikiş. Eyni məntiq. Görülənlə hökm verilən arasında eyni uçurum. Depressiya sınaqdan keçmiş üsullarla müalicə olunur. Psixoterapiya ilə. İlk növbədə — koqnitiv-davranış terapiyası ilə. Antidepressantlarla. Göstərişlərə uyğun. Nöqtə. Heç bir “təmizləmə” protokolu bu sınaqdan keçməyib. Heç biri.

Sidik məsələsi.

London. 1944. Pəncərənin arxasında müharibə ulayır, Con Armstronq isə dünyaya bomba kimi bir kitab buraxır — partlayışı planeti yalnız yarım əsr sonra bürüyəcək. “Həyat suyu” — bütün xəstəliklərdən qurtuluş təlimatına belə ad qoyur. Vasitə? Öz sidiyi. Amma bu absurdun əsl zəfəri hələ qabaqda idi. 1990-cı illər. Postsovet məkanı. Kitab mağazalarının rəfləri “urinoterapiya” haqqında bestsellerlərin ağırlığı altında çatırdayır. Milyonluq tirajlar. Ən adi dərmanların belə çatışmadığı poliklinikalarda insanlar yavaş səslə “qəbul sxemlərini” müzakirə edirlər. Dağılma yaşayan ölkə bu saman çöpündən var gücü ilə yapışır. Özgə qoxusunu içinə çəkir. İçir. Ümid edir. Fakt: sağlam insanın sidiyində mikrob azdır... amma o, steril deyil — sidik kisəsinin öz mikroflorası var. Hamısı bu. Burada elm bitir. Ondan sonrası — aldatmadır. Dəqiq hesablanmış sxem: metod, sənaye, milyonlarla aldadılmış insan. Bu orta əsrlər cəhaləti deyil. Bu — sizin 90-cı illərinizdir. Sizin qonşularınızdır. Bəlkə də — sizin valideynlərinizdir. Şeytan tarixlərdə deyil, unutduğumuz bir şeydə gizlənir: dəlilik keçmişdən gəlmir. O həmişə yanımızdadır.

“Psixosomatik yeddilik” işi.

1950-ci ildə psixoanalitik Frans Aleksander yeddi xəstəliyin siyahısını dərc etdi və onları boğulmuş emosional konfliktlərin törətdiyini hesab edirdi: bronxial astma, mədə xorası, hipertoniya, tireotoksikoz, revmatoid artrit, xoralı kolit, neyrodermit. “Çikaqo yeddiliyi”, “psixosomatikanın müqəddəs yeddiliyi” — bu adlarla siyahı günümüzə qədər gəlib çıxdı və bütöv bir sənayenin müqəddəs kitabına çevrildi.

Burada həqiqət dənəsi var, həm də az deyil: stress həqiqətən də bu xəstəliklərin gedişinə təsir edir. Narahatlıq fonunda astmanın kəskinləşməsi — klinik reallıqdır. Hipertoniya ilə xroniki stress bağlıdır. Hamısı belədir.

Amma düstur həmişəki kimi “gedişinə təsir edir”i “səbəbdir”ə çevirir, “səbəbdir”i isə “emosiyanı götür, xəstəlik də çıxıb gedəcək”ə. Və artıq müasir “psixosomatoloq” cədvəllərlə qəbul aparır — hər xəstəliyə bir emosiya yazılıb: astma — “boğulmuş ağlama”, xora — “yeyib-dağıdan narahatlıq”, onkologiya — “içəridə gizlədilmiş kin”. Meditasiya et, bağışla, rahatla — xora sağalacaq.

Budur iyirminci əsrin tibbində ən gözəl hekayələrdən biri saydığım sonluq. Mədə xorası. Psixosomatikanın əsas nömrəsi. “Narahat və iddialıların” xəstəliyi. İnfeksiya olduğu ortaya çıxdı. 1980-ci illər. Avstraliya. İki nəfər — Barri Marşall və Robin Uorren — xora xəstələrinin mədəsindən götürülmüş biopsiyalarda bir bakteriya tapırlar. Helicobacter pylori. Xlorid turşusunun içində. Bütün dərsliklərə görə həyatın mümkün olmadığı yerdə. Onlara inanmırlar. Hansı bakteriya mədə şirəsində sağ qalacaq? Axı hamı bilir: xora — sinirdən. Stressdən. Xarakterdən. Bu psixosomatikadır, mikrobiologiya deyil. Onda Marşall hər kəsin cürət edə bilməyəcəyi bir şey edir. Bakteriya kulturasını içir. Öz bədəni — son arqument. Və qastrit alır. Canlı. Əsl. Sınaq şüşəsindən çıxmış iltihablı mədə. Sonra onu antibiotiklərlə müalicə edir — qastrit keçib gedir. 2005-ci il. Hər ikisi — Nobel mükafatı. Bu gün xoranı bir neçə həftəyə antibiotik kursu ilə müalicə edirlər.

Baş verənləri bir düşünün. Elm onilliklərlə xoranın psixosomatik hipotezinə bağlı qaldı — öz hipotezinə, hörmətli, kafedralarda tədris olunan. Məlumatlar ortaya çıxdı — elm onu kənara atdı. Səhvini qəbul etdi, yenidən öyrəndi, dərslikləri yenidən yazdı, onu təkzib edənləri mükafatlandırdı. Düzəliş mexanizmi iş başında belə görünür.

İndi isə 2026-cı ildə “psixosomatika” sənayesinə baxın. Xora qırx ildir infeksiyadır, amma “psixosomatoloqların” cədvəllərində hələ də “yeyib-dağıdan narahatlıq”dır. Məlumatlar gəldi — və heç nəyi dəyişmədi. Çünki cədvəl düzgün olmaq üçün tərtib edilməyib. O, satılmaq üçün tərtib edilib.

Budur xətt. İncə. Amma mən onu həkim kimi çəkəcəyəm — skalpel dəqiqliyi ilə. Bir tərəfdə — faktlar. Somatik xəstələrə psixoloji yardım sadəcə lazım deyil. O, sübut edilib. Stresslə iş həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır, müalicəyə sadiqliyi artırır. Bəzən — xəstəliyin gedişinə təsir edir. Relaksasiya, şüurluluq — hamısı sınaqlardan keçib. Klinik. Nəzarətli. Kor. Amma — yalnız müalicəyə əlavə kimi. Yalnız belə. Digər tərəfdə — inhalyator əvəzinə tənəffüs gimnastikası, antibiotik əvəzinə meditasiya, kimyaterapiya əvəzinə kinləri bağışlamağı təklif edənlər. Onlar qaydaları dəlilik tərəfindən yazılmış oyunu oynayırlar. Xüsusilə onkologiyada. Orada bu düstur öldürür. Hərfi mənada. “Xərçəng — kindir. Bağışla — və o, yox olacaq”. Bu sözlər “şəfaçıların” kabinetlərində hər gün səslənir. Hər gün. Belə “kinlə iş”dən bir il sonra onkoloqa gələn xəstələrdən nə qaldığını görmüşəm. İnsan deyil. Kölgə. Və çox gec.

Pəncərədən gördüyüm iş.

İndiyə qədər verdiyimiz nümunələr ümumdünya miqyasında idi. İndi isə yaşayıb işlədiyim yerdə müşahidə etdiklərimdən bəhs edəcəyəm.

Azərbaycanda və ümumilikdə regionda pandemiyanın qədim, kökləşmiş bir kanalı var — xalq-dini şəfaçılıq. Ailələr xəstələri müqəddəs yerlərə — pir və ocaqlara aparırlar ki, nəsildən-nəslə deyilir: burada pis gözü, cadunu açırlar, burada cin qovurlar, burada “qorxu”nu müalicə edirlər. Psixozu olan insanın üzərində dualar oxuyurlar. Ona bazubənd və dualar bağlayırlar. Onu tüstüləyir, müxtəlif şərbətlər içirir, müqəddəs yerdə gecələməyə məcbur edirlər. Bunu deyərkən inanca istehza etmək məqsədi güdmürəm: inanc xəstəlik deyil, din də özü-özlüyündə bu kitabda mənim qarşımda duran deyil. Qarşı çıxdığım şey əvəzedicilikdir: müalicə yerinə mərasim təklif edildikdə, diaqnoz yerinə “cinə tutulma” deyildikdə.

Budur bu əvəzediciliyin qiyməti. Mən onu zamanla ölçürəm. Psixozun ilk epizodu olan xəstə mənə səsləri eşitməyə başladıqdan bir həftə sonra deyil, aylar sonra çatır. Bu ayları ailə pirlərə, molla və şəfaçılara verib. Səslər hələ diaqnoz deyil. Səslər işləyən saatdır. Psixiatriyanın bu saatlar üçün sayğacı var: müalicəsiz keçən psixozun müddəti. Bu müddət nə qədər uzun olsa, uzunmüddətli proqnoz bir o qədər pisdir. Bu fikir deyil — göstəricidir. Şəfaçı yanında keçirilən hər ay neytral “sınadıq, kömək etmədi” deyil. Bu, irəliyə uzanan illər üçün pisləşən proqnozdur.

Ailələr niyə belə edir? Axmaqlıqdan deyil. Stiqmadan. Ənənəvi ailədə psixiatrik diaqnoz damğadır. Nəsil üçün utanc. Arxadan pıçıldaşma: “bu evdə dəli var”. Belə adama qız verməzlər. Beləsi ilə qohumluq etməzlər. Cin — utanc deyil. Cin kənardan gəlir. Cini qovmaq olar. Ailə təmiz qalar. Şəfaçı müalicə satmır. O, ailəyə xəstəliyi tanımamaq imkanını satır. Və bu baxımdan moskvalı reqressoloqdan fərqi yoxdur — o da müştərisinə depressiyanı tanımamaq imkanını təklif edir, axı onun depressiyası yoxdur, “yaşanmamış keçmiş həyatı” var.

Düstur eynidir. Yalnız geyim dəyişir: təsbeh, ağ xalat, lavanda rəngli kardigan.

Son mexanizm: niyə daşıyıcı əmindir.

Bir şeyi izah etmək qalır — intonasiyanı. Niyə həqiqi onkoloq deyir: “Biz bu şişin mexanizmlərini tam başa düşmürük, terapiyanın üç variantı var, hər birinin öz şansı var”, qığırdaq satan isə deyir: “Xərçəngin səbəbi aşkar edilib, al bu banka”? Niyə əminlik bu qədər ədalətsiz paylanıb — biliklə tərs mütənasib?

1999-cu ildə psixoloqlar Deyvid Danning və Castin Kruqer indi onların adını daşıyan effekti təsvir etdilər: müəyyən sahədə ən az səriştəli insanlar sistemli şəkildə öz qabiliyyətlərini olduğundan çox qiymətləndirirlər, çünki öz çatışmazlıqlarını anlamaq üçün elə biliklər lazımdır ki, onların özündə yoxdur. Cahillik sadəcə cavablardan məhrum etmir. O, cavab olmadığını görmək imkanından da məhrum edir.

Köpəkbalığını son qığırdaq hüceyrəsinə qədər öyrənmiş zooloq, heç vaxt “Köpəkbalıqları xərçəng xəstəliyinə tutulmur” yazmazdı. Bunu ancaq tək bir fəsli oxuyan yaza bilər. Qastroenteroloq, ömrünü serotonin fiziologiyasına həsr etmiş həkim heç vaxt depressiyanı klizma ilə müalicə edəcəyini vəd etməz. Bunu yalnız serotonin haqqında bir abzas udan vəd edə bilər. Satıcının əminliyi — bilik əlaməti deyil. Tibbdə bu, demək olar ki, həmişə insanın həqiqi sualların başladığı həddə hələ çatmadığını göstərir.

Bu tonu yadda saxlayın. “Bütün xəstəliklərin səbəbini bilirəm” — düstur belə səslənir. “Biz bunu bilirik, bunu bilmirik və bundan sizin üçün nə çıxır” — elm belə səslənir. Onları məzmunundan əvvəl tonundan fərqləndirmək olar.

İndi bütün mənzərə aydındır. Cinnət pandemiyası tək bir bazarın epidemiyası deyil. Bu, insanlığın anlamadığı hər bir əziyyətlə ünsiyyət üsuludur və bu kitabda psixiatriya yalnız bir prizma rolunu oynayıb — düsturun ən aydın göründüyü sahə, çünki burada satıcının üzünə vurula biləcək ən az sübut və onun qidalandığı ən çox ümidsizlik var.

Hər bir pandemiyada patogen var — biz onu təsvir etdik: düstur. Həssas qruplar var — biz onları gördük: əziyyət çəkənlər və sevənlər. Yoluxma mexanizmləri var — sayı on səkkizinci fəsildə izah edilmiş yeddi növə bərabərdir.

Keçid yolu qaldı. O haqda — növbəti fəsildə. Çünki son on beş ildə bəşəriyyət bu pandemiya üçün ideal ventilyasiya sistemi qurdu və onu cibində daşıyır.