Fəsil 9. Ququ quşu yuvasının üzərindən uçarkən: bir hekayənin iki tərəfi

Romada, 1938-ci ilin aprelində, La Sapienza Universitetinin psixiatrik klinikasında iki həkim tibb tarixinə düşəcək bir eksperimentə hazırlaşırdı.

Onların adları Ugo Çerletti (Ugo Cerletti, 1877–1963) və Luçio Bini (Lucio Bini, 1908–1964) idi. Amma onları psixiatriya palatalarının qaranlığından keçirən ideya onlara məxsus deyildi. Bundan bir neçə il əvvəl macar psixiatr Ladislaus Meduna (Ladislas von Meduna, 1896–1964) maraqlı bir klinik fakt aşkar etmişdi. Eyni zamanda şizofreniyadan əziyyət çəkən epilepsiya xəstələrində sayıqlama geri çəkilirdi. Hər epileptik tutmadan sonra psixotik simptomatika zəifləyirdi. Doğrudanmı dəliliyi tutma ilə aradan qaldırmaq mümkündür? Meduna təcrübə keçirməyə qərar verdi. Qıcolma tutmaları şizofreniyada müalicəvi ola bilər. O, bunları süni yolla yaratmağa başladı — əvvəlcə kobud kamfora inyeksiyaları ilə, sonra daha idarəolunan bir preparatla — kardiazol ilə. Metod işləyirdi. Bəs hansı qiymətə? İnsanın daxilində ibtidai qorxu artırdı. Bədəni silkələyən qıcolma bükməzdən əvvəl xəstə boğulma hissi keçirirdi. Kəskin ölüm qorxusu boğazı sıxırdı. Yenə də klinik effekt var idi.

Çerletti və Bini fikirləşdilər: bəlkə qıcolma tutmasını başqa üsulla — daha idarəolunan və daha az travmatik bir yolla çağırmaq olar? Elektriklə?

Onlar Romadakı qəssabxanalarda donuzlara kəsimdən əvvəl elektrik cərəyanı verildiyini müşahidə edirdilər. Cərəyan donuzlarda qısa qıcolmalar yaradırdı. Çerletti optimal parametrləri öyrənmək üçün icazə istədi, təcrübələr apardı və müəyyən etdi: gərginlik təqribən 80–120 volt, təsir müddəti — saniyənin bir neçə payı, elektrodlar gicgahlarda.

Birinci xəstə. Qırx yaşlarında kişi. Diaqnoz — ağır paranoid psixoz. Onu klinikaya gətirdilər və o, metodu sınadıqları ilk adam oldu. Birinci cərəyan — gərginlik azdır. Bədən reaksiya vermədi. Nə qıcolma, nə tutma. Çerletti gərginliyi artırdı. İkinci cərəyan. Qısamüddətli əzələ spazmı. Yenə də — tam tutma yoxdur. Köməkçi dayanmağı təklif etdi. Xəstə iki cərəyan zərbəsindən sonra özünə gəldi və aydın italyan dilində dedi: “Non una seconda! Mortifera!” — “Bir də yox! Öldürücüdür!”

Çerletti bu ifadəni yadda saxladı. Sonrakı xatirələrində etiraf etdi: bu, fəlsəfi etiraz kimi səsləndi. Amma o zaman dayanmadı. Gərginliyi artırdı. Üçüncü cərəyan. Bu dəfə — tam epileptiform tutma. Bir neçə dəqiqə sonra xəstə özünə gəldi. Çerletti və Bininin hesabatlarına görə, psixotik simptomatikada yaxşılaşma müşahidə olundu.

Metod elektrokonvulsiv terapiya (EKT) və ya elektrotutma terapiyası adını aldı. Bu üsul tez bir zamanda bütün dünyaya yayıldı.

İlkin formasında EKT anesteziyasız, miorelaksantsız, monitorinqsiz tətbiq olunurdu. Xəstəni çarpayıya uzadır, əlləri ilə saxlayırdılar. Canlı bədən — yad bir vəhşi güclə. Elektrodları gicgahlara qoyur, cərəyan verirdilər və bədən partlayırdı. Ümumiləşmiş qıcolma tutması insanı bütövlükdə bürüyür, əzələləri elə dağıdıcı güclə bükürdü ki, toxuma cırılır, skelet çatırdayırdı. Onurğa fəqərələrinin, bud sümüklərinin sınıqları. Çiyin oynaqlarının çıxıqları. Əzələ yırtıqları. Çənələr elə sıxılırdı ki, dişlər dili qan içində kəsirdi — amansız zədələr hər nəfəsi ağrı ilə deşirdi. Tutma keçirdi. Amma arxada nə qalırdı? Yandırılmış boşluq. Qarışıqlıq. Dezorientasiya. Müvəqqəti amneziya və nitq pozuntuları — bir anda lövbərindən qoparılmış şüur.

Bütün bunlara baxmayaraq, metod tətbiq olunmağa davam edirdi. Və sadəcə tətbiq olunmurdu, 1940–1950-ci illərdə psixiatrik xəstəxanaların əsas metodlarından birinə çevrilirdi. Niyə? Çünki sulfozin və ya lobotomiyadan fərqli olaraq, o, həqiqətən kömək edirdi. Çerletti və Bininin düşündüyü kimi şizofreniyada yox, ağır depressiyada, katatoniyada, affektiv komponenti aydın ifadə olunmuş bəzi psixoz formalarında. Həftələrlə dərin depressiyada qalan və ya katatonik stuporda hərəkətsiz uzanan xəstələr bir neçə EKT seansından sonra həyata qayıdırdılar. Bu nəzərə çarpırdı. Bu klinik cəhətdən inandırıcı idi.

Amma bunun necə göründüyü — fiziki, vizual, insani baxımdan — dəhşətli idi.

1959-cu il. Menlo-Park, Kaliforniya. Gecə. Gənc yazıçı Ken Kizi veteran xəstəxanasının astanasından keçir. İyirmi dörd yaşı var. O, Stenfordu təzəcə bitirib, yazıçılıq ustalığı şöbəsində bədii qələmini şəxsən Uolles Stegnerin rəhbərliyi altında itiləyib. Amma indi onun iş aləti artıq mürəkkəb deyil. Onun yeri — psixiatrik şöbədir. Zülmət qaranlıqda növbətçilik. O nə görür? Amansız elektroşok cərəyanı altında qıcolmalarla silkələnən bədənlər. Xlorpromazinin böyük dozaları ilə əzilmiş şüurlar — sakit, itaətkar, sıfıra silinmiş. Burada kim hökmranlıq edir? Sanitar qadınlar. Baş tibb bacıları. Onların hakimiyyəti mütləqdir, sərhədsizdir. Onlar nəzarətçilərdir, xəstələr isə eyni otaqların əbədi məhbuslarıdır. İllər boyu. Ümidsiz. Çıxışsız. Kizi baxır. Kizi yadda saxlayır. Elə bu qaranlıq yanacağa çevriləcək. Elə bu sistem içdən partlayacaq.

O dövrdə dəbdə olduğu kimi Kizi də psixiatrik araşdırmalarda iştirak edirdi — hələ qadağan olunmayan və ciddi alimlər tərəfindən mümkün müalicə vasitəsi kimi tədqiq edilən LSD-nin təsiri ilə bağlı təcrübələrdə iştirak edirdi. Preparatı proqram üzrə qəbul edir və hisslərindən yazırdı. Bu təəssüratlar onun psixiatriya şöbəsindəki müşahidələri ilə birləşdi.

1962-ci ildə o, ilk romanını — “Ququ quşu yuvasının üzərindən uçarkən” əsərini nəşr etdirdi. Kitab böyük uğur qazandı. Əsərin qəhrəmanı, irlandiyalı avara Randl Patrik Makmerfi həbsdən yayınmaq üçün özünü psixi xəstə kimi göstərir və qəddar baş tibb bacısı Reçedin idarə etdiyi psixiatriya şöbəsinə düşür. Kitabın kulminasiyasında Makmerfi nizam-intizamı pozduğuna görə cəza kimi elektroşok müalicəsinə məruz qalır. Əsərin sonunda isə onu tamamilə iradəsiz edən lobotomiya əməliyyatından keçir.

Roman 1975-ci ildə çex rejissoru Miloş Forman tərəfindən Cek Nikolsonun baş rolda oynadığı filmə çevrildi. Film “Ən yaxşı film”, “Ən yaxşı rejissor”, “Ən yaxşı kişi rolu” (Cek Nikolson), “Ən yaxşı qadın rolu” (Reçed rolunda Luiza Fletçer) və “Ən yaxşı uyğunlaşdırılmış ssenari” nominasiyalarında beş “Oskar” mükafatı qazandı. Bu, antipsixiatriya tarixinin ən parlaq əsərlərindən birinə çevrildi.

Və bu, bütöv bir nəslin psixiatriyanın nə olduğu barədə təsəvvürünü formalaşdırdı.

“Ququ quşu yuvasının üzərindən uçarkən” — öz dövrünə qarşı ağır zərbə idi. Həqiqəti üzə çıxaran və üstündəki bütün pərdələri yırtan bir kitab idi. XX əsrin ortalarında psixiatriya şöbələrinin qapıları arxasında nələr gizlənirdi? Xəstələrin eşidilməyən səsi. İşçilər tərəfindən özbaşınalıq. “Müalicə” adı altında gizlədilən, amma əslində kobud şəkildə nəzarət üçün istifadə edilən üsullar. Elektroşok. Anesteziya olmadan. Cərəyan bədəni yandırır, əzələləri qıcolmaya salır, şüur isə səssiz qışqırıq içində əzilir. Son çarə kimi lobotomiya. Polad bıçaq beynə girir və şəxsiyyətin görünməz iplərini həmişəlik kəsir. İnsan hələ nəfəs alır, amma artıq yoxdur — yalnız bir “tərəvəz vəziyyəti”, işıqsız bədən qalır. Bütün bu mənzərə heç də karikatura deyil. Bu, reallığın tarixən doğru əksidir. Kizi bunları öz gözləri ilə görmüşdü. 1959-cu il. O, orada dayanmış, xəstəxana efirini inhalə edir, boş gözlərə baxırdı və hamı üçün ümumi, heç kim tərəfindən mübahisə olunmayan reallığı qeyd edirdi.

Formanın 1975-ci ildə çəkdiyi film ən həlledici anda meydana çıxdı. Tomas Sas, Ronald Leynq və Franko Bazalya tərəfindən başladılmış antipsixiatriya hərəkatının zirvəsinə təsadüf etdi. Üç il sonra, 1978-ci ildə, İtaliyada 180 nömrəli Bazalya Qanunu ilə böyük psixiatriya xəstəxanalarının bağlanmasına başlanıldı. Bütün Qərb dünyasında psixiatriya xidmətlərinin islahatı müzakirə edilirdi. İctimai rəy köhnə üsullara qarşı kəskin şəkildə döndü.

“Ququ quşu yuvasının üzərindən uçarkən” filminin bu dönüşdə böyük rolu oldu. Film milyonlarla tamaşaçının gözündə psixiatriyanı bütöv bir repressiya sistemi kimi dərin və emosional şəkildə canlandırdı. Adi insanın şüurunda elektroşok işgəncənin sinoniminə çevrildi, lobotomiya — insanı “tərəvəzə” döndərməyin, psixiatrlar isə soyuq, mexaniki və qəddar Reçedin.

Problem ondadır ki, bu obraz XX əsrin ortalarına həqiqətən uyğun gəlir. Amma müasir psixiatriya praktikasına uyğun gəlmir. Faciə də elə bundadır.

Gəlin dürüst olaq. Gəlin iki ayrı məsələni bir-birindən ayıraq.

Birinci sual: XX əsr psixiatriyasında sistemli sui-istifadələr, köhnəlmiş üsullardan istifadə, xəstələrin insan ləyaqətindən məhrum edilməsi, cəza tədbirləri mövcud idimi?

Cavab: bəli. Bəli, mövcud idi. Snejnevski dövründə sovet xüsusi psixiatrik xəstəxanalarında. Frimenin dövründə Amerika müəssisələrində. Avstraliyadakı Çelmsford “dərin yuxu terapiyası”nda (Chelmsford Deep Sleep Therapy) — 1963–1979-cu illərdə psixiatr Harri Beylinin tətbiq etdiyi və on altı il boyunca heç kimin dayandırmadığı təcrübə nəticəsində 24 xəstə həyatını itirmişdi; Kral Komissiyası (1988–1990) bunu yalnız sonra araşdırdı. Çətin yeniyetmələr üçün amerikan “islahxanalar”ında. 1940–1950-ci illərin klinikalarında, elektroşokun anesteziya olmadan tətbiq edildiyi yerlərdə. Bu siyahını uzatmaq olar. Kizi və Formanın təsvir etdiyi dünya — realdır.

İkinci sual: bu metodlar bu gün də eyni şəkildə tətbiq olunurmu? Müasir psixiatriya Reçed sistemi kimi fəaliyyət göstərirmi?

Cavab: xeyr. Halların böyük əksəriyyətində — xeyr. Və bu barədə köhnə sui-istifadələr qədər uca səslə danışmaq lazımdır.

Konkret bir nümunəyə baxaq — elektrokonvulsiv terapiya.

Müasir EKT 1940–1950-ci illərin prosedurları deyil. O vaxt bədən qıcolmalar içində əzilirdi. Sümüklər sınırdı. Əzələlər cırılırdı. Qışqırıqlar hələ də qulaqlarda səslənir. Bu gün hər şey başqadır. Xəstəyə ümumi anesteziya verilir. Şüur sönür. O, proseduru dərk etmir. Heç bir narahatlıq hiss etmir. Qana miorelaksantlar yeridilir. Onlar əzələ qıcolmalarını iflic edir. Sınıqlar? Cırılmalar? Artıq baş vermir. Cərəyan səviyyəsi ciddi dozalanır. Nəzarət EEQ vasitəsilə həyata keçirilir — beynin hər impulsu nəzarət altındadır. Prosedur xüsusi avadanlıqla təchiz edilmiş palatada keçirilir. Reanimasiya dəstəyi hazır vəziyyətdədir. Xəstə yalnız narkoz verilənə qədər şüurlu qalır. Nəfəs alır. Qaranlıq. Növbəti xatirə — oyanma palatasında gözlərini açır. Bütün prosedur təxminən otuz dəqiqə çəkir. Yan təsirlər? Yalnız ilk saatlarda yüngül çaşqınlıq. Bəzən — kurs dövrünə və ondan əvvəlki həftələrə aid müvəqqəti yaddaş pozulması; əksər hallarda yaddaş aylar ərzində bərpa olunur. Keçmişin kölgələri məğlub edilib.

Bu, Formanın filmində göstərilənlə tamamilə fərqlidir.

Amma əsas olan göz önündə gizlədilib. Müasir EKT sübuta əsaslanan effektiv metoddur. Tibb tarixində ən yaxşı öyrənilmiş üsullardan biri. Bu necə mümkündür? Həlli tələb edən sirr. Lakin faktlar amansızdır. Cochrane Library-dəki sistematik icmallar, Amerika Psixiatriya Assosiasiyasının (APA) təlimatları, Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik Milli İnstitutunun (NICE) protokolları, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) sənədləri — hamısı EKT-ni tanıyır. Müəyyən hallarda effektiv müalicə metodu kimi tanıyır. Dərman müalicəsinə cavab verməyən ağır depressiyada — ilk növbədə. Kimya aciz qaldıqda, cərəyan qaranlığı deşib keçir. Psixotik xüsusiyyətlərlə müşayiət olunan ağır depressiyada da vəziyyət eynidir. Katatoniyada — xüsusilə həyat üçün təhlükəli, ölümcül olduqda, bədən daşa döndükdə və nəfəs tükəndikdə. Ayrı-ayrı hallarda — ağır maniya ilə müşayiət olunan bipolyar pozuntuda. Yaşlılarda bəzi psixoz formalarında.

ABŞ-da, köhnə hesablamalara görə, hər il 100 000-ə qədər xəstə EKT alır. İngiltərədə — təxminən iki-iki yarım min xəstə. Əksər hallarda — məlumatlı razılıq alınmaqla, anestezioloji müşayiətlə, sənədləşdirilmiş klinik göstərişlə.

Burada psixiatr kimi mövqeyim tamamilə aydın olmalıdır.

Mən psixiatriyanın XX əsrdə etdiyi hər şeyin müdafiəçisi deyiləm. Bu kitabın səkkiz əvvəlki fəslində psixiatriyanın necə səhv etdiyini, insanlara ziyan vurduğunu və öldürdüyünü yazmışam. 2000-ci illərin əvvəllərində Bakı və Sankt-Peterburq klinikalarında köhnəlmiş metodlara özüm şahid olmuşam. Mən hər hansı bir korporativ həmrəyliyin tərəfdarı deyiləm.

Məhz buna görə də əminliklə deyə bilərəm: müasir EKT (elektrokonvulsiv terapiya) işgəncə deyil. Bu, ağır depressiyadan əziyyət çəkən xəstələrin həyatını xilas edən, elmi əsaslandırılmış müalicə üsuludur.

Ağır depressiyalı bir qadın özünə qəsd etmək fikirləri ilə mübarizə aparır, yemək-içməkdən, yatmaqdan imtina edir, şəxsi gigiyenaya qayğı göstərə bilmir, həftələrlə antidepressantlar fayda vermir, ümidsizlik və intihar riski getdikcə artırsa — EKT onu həyata qaytaran yeganə üsul ola bilər. Və qaytarır da. Hər gün. Dünyanın yüzlərlə klinikasında.

Ən qəribəsi isə budur: Kizinin romanı və Formanın filminin yaratdığı bu əfsanə yaşamaqda davam edir və hər bir xəstəyə psixoloji təzyiq göstərir. EKT təklif edilən hər kəsə. Prosedura göndərən psixiatr əvvəlcədən bilir ki, bu söhbət mütləq baş tutacaq. Yarım saat. Ən azı. Əvvəlcə — anesteziya. Bəli, istifadə olunur. Sümükləri sındıracaq qədər güclü konvulsiyalar olmayacaq. İnsan tərəvəzə çevrilməyəcək. Yaddaş bərpa olunacaq. Bu, adi tibbi prosedurdur. Əməliyyat otağında. Hər hansı digəri kimi.

Bu inandırma mübarizəsi — həm resursları aparır, həm stiqmanı gücləndirir, həm də qərar vermə prosesini uzadır. Bəzi hallarda — EKT-dən fayda görə biləcək xəstənin imtina etməsinə və əziyyətini davam etdirməsinə səbəb olur, bəzən isə faciəli nəticələnir.

Beləliklə, 1950-ci illərin real sui-istifadələrinə cavab olaraq doğulan mif XXI əsrdə xəstələrin əleyhinə işləyir.

Və burada yan keçə bilməyəcəyimiz mürəkkəb bir həqiqət çıxır.

1960–1970-ci illərdə güclənən antipsixiatriya hərəkatı düzgün və lazımlı bir iş gördü. Onlar real sui-istifadələri ifşa etdilər. Onlarla “ilan quyuları”nın — xəstələrin onilliklərlə unudulduğu nəhəng psixi xəstəxanaların bağlanmasına nail oldular. Xəstələrə səs qazandırdılar və müasir psixiatriya islahatı üçün etik baza yaratdılar.

Onlar başqa bir şey də etdilər. Psixiatriyanı təbiəti etibarilə repressiv bir elm kimi möhkəm bir şəkildə təsvir etdilər. Bu təsvir bir dəfə formalaşdıqdan sonra dəyişikliyə qarşı davamlı oldu. Psixiatriya həqiqətən də dəyişsə belə, bu təsvir olduğu kimi qaldı.

Bu obrazın, bu köhnəlmiş kölgənin üzərində bu gün bütöv bir sənaye çiçəklənir. Elə bir sənaye ki, keçmişin real faciələrindən istifadə edərək müasir sübuta əsaslanan psixiatriyanı nüfuzdan salır və öz alternativlərini təbliğ edir; çox vaxt bu alternativlər 1950-ci illərdə olanlardan qat-qat daha cəfəng olur.

Təsəvvür edin: 1969-cu il. Keçmiş dənizçi, fantast yazıçı və Sayentologiya Kilsəsinin qurucusu Ron Hubbard demək olar ki, zərərsiz ad daşıyan bir təşkilatın yaradılması sənədini imzalayır — İnsan Hüquqları üzrə Vətəndaş Komissiyası (Citizens Commission on Human Rights, CCHR). Dinləyəndə insan hüquqları təşəbbüsü kimi səslənir. Lakin bu etiketin arxasında dünyanın ən aqressiv antipsixiatriya kampaniyalarından biri gizlənir. Onlar müzakirə etmirlər. Mübahisə etmirlər. Birbaşa ürəyə zərbə endirirlər. Onların üsulu budur. Sənədli filmlər. Ekranda — lobotomiya kadrları. Qurbanların real şahidlikləri. “Ququ quşu yuvasının üzərindən uçarkən” filmindən fraqmentlər. Üç obraz, bircə hekayədə birləşdirilib. Tamaşaçıya seçim şansı qoymayan montaj. Bax. Bu həkim. Bu xəstə. Bu alət. Və izləyicinin şüuruna vurduqları nəticə: müasir psixiatriya — ölüm sənayesidir. Psixotrop dərmanlar — zəhərdir. Psixiatrlar — qatildir. Üç tezis. Üç zərbə. Xatırla bunları. Çünki sonra bu maşının necə işlədiyini araşdıracağıq.

Eyni zamanda Sayentologiya Kilsəsi öz “alternativ müalicə”lərini satır. Onun əsasında Hubbardın “enqram” adlanan cəfəng konsepsiyası durur. Enqramlar — hüceyrələrdə qeyd olunmuş ağrı izləridir. Elmi səslənir? 1950-ci ildə Erix Fromm soyuqqanlılıqla bu nəzəriyyəni təhlil edib onu “səhv başa düşülmüş və tərsinə çevrilmiş freydizm, yeni lüğət paltarına bürünmüş” adlandırıb. Bu — elm deyil. Bu — kommersiya sektasıdır. Bəs o necə bu qədər möhkəm şəkildə gücünü qoruyur? Onun təbliğatı XX əsrin psixiatrik faciələrinə söykənir. O, Frimenin xəstələrinin və Rozmari Kennedinin diri, əzabverici, geri dönməz ağrıları hesabına parazitlik edir. Onların qırılmış taleləri üzərində biznes qurur, öz “təmizlənmə kursları”nı satır.

Buna görə də bu kitabda hər şeyi aydın şəkildə ayırmaq istəyirəm. Bir şey köhnəlmiş üsulları tənqid etməkdir. Digəri isə müasir sübuta əsaslanan psixiatriyanı inkar etməkdir. Birincisi zəruridir. İkincisi isə xəstələr üçün təhlükəlidir və təəssüf ki, müasir alternativ təkliflər satanların çoxunun etdiyi şeydir.

“Ququ quşu yuvasının üzərindən uçarkən” filmi möhtəşəm bir əsərdir. Onun bədii dəyərini azaltmaq istəmirəm. O, haqlı olaraq kino tarixində ən güclü antiutopik filmlərdən biri kimi qalır.

Lakin o, 1959-cu ilin psixiatrik reallığına əsaslanan bədii əsərdir. 2026-cı ilin yox.

Biz psixiatrlar xəstədən belə bir söz eşidəndə: “Mən EKT-dən qorxuram, filmlərdə görmüşəm ki, ondan sonra insan tərəvəzə çevrilir” — səbirlə izah etməliyik ki, kino 1959-cu ilin həqiqətini göstərib, 1959-cu il çoxdan keçib, müasir prosedur tamam başqadır, biz başqa bir zamanda yaşayırıq və sübuta əsaslanan tibb xeyli irəli gedib.

“Psixiatriya yalandır. Dərmanlar zəhərdir. Yerləşdiriciyə gedin: kimyasız, elektroşok olmadan hər şey düzələcək.” Bu sözlər daş kimi ürəyə dəyir. Onları dost pıçıldayır. Qohum təkrar edir. Tanış iddia edir. Biz cavab verməliyik. Sakitcə. Möhkəm. Psixiatriya elmdir. Yetmiş il. Özünü tənqid edən yeddi onillik amansız yol. Mükəmməl deyil. Bitmiş deyil. Amma tamamilə realdır. Bəs “yerləşdirici” kimdir? Sizə ideologiya satan bir insan. Bu ideologiyanın yalnız otuz ili var. Otuz yetmişə qarşı. Əsas zərbə isə budur: bu ideologiya heç bir plasebo-nəzarətli sınaqdan keçməyib. Heç birindən. Sübut yoxdur. Yalnız havadır.

Mən psixiatrlara kor-koranə inanmağı tələb etmirəm. Mən bunun əvəzinə elmi fənni kommersiya mistikasından ayırmağı tələb edirəm. Bunlar tamamilə fərqli şeylərdir və bu fərq əsaslıdır, hər iki tərəf nə qədər qeyri-adi və ya qorxuducu görünsə də.

Müasir psixiatriya səhv edir. Hələ də səhv edəcək. Lakin onun içində elə mexanizmlər var ki, tədqiqatlar, meta-analizlər və təsnifatların yenidən nəzərdən keçirilməsi yolu ilə xətaları düzəldir. “Yerləşdirici”nin bu cür mexanizmləri yoxdur, çünki onun sistemi elmi yoxlamaya tabe deyil — o, elmi olmayan fərziyyələr irəli sürür ki, onları təkzib etmək mümkün deyil.

Bundakı fərq də məhz budur. Bu kitabın oxucusu artıq onun adını bilir: düzəliş mexanizmi. Elmdə bu var. Cinnət düsturunda isə yoxdur və ola da bilməz.

Formanın filmini ilk dəfə görəndə Tibb Universitetinin tələbəsi idim. O vaxt gənc idim və heyran qalmışdım. Elə bilirdim: budur, psixiatriyanın həqiqəti. Budur, mənim seçdiyim peşə.

Sonra internaturaya daxil oldum və tamam başqa bir şeylə üzləşdim. Reçedlə yox — postsovet sistemində onun kimilərinə də rast gəlinirdi. Həqiqətən pis vəziyyətdə olan və müasir tibbin kömək edə biləcəyi xəstələrlə. Çox vaxt səmimi şəkildə çalışan həmkarlarla. İşləyən üsullarla və işləməyən üsullarla. Kino filmindən daha mürəkkəb çıxan həqiqətlə.

Formanın filminə baxanda peşəyə gəldiyim ideallara xəyanət etmədim. Onları daha da dərinləşdirdim. Anladım ki, pis psixiatriya ilə mübarizə aparmaq vacibdir. Yaxşı psixiatriya uğrunda mübarizə aparmaq isə daha da vacibdir.

Və budur — tələ. Görünməz. Ölümcül. Birini digərindən ayırmamaq — yaxşı, mərhəmətli insanın heyrətamiz müntəzəmliklə düşdüyü tələdir. Reçed olmaq qorxusu ilə dəhşət içində geri çəkilir. Öz anası suisidal depressiyanın dibinə batanda EKT-dən imtina edir. Frimenə nifrət edir, amma məhz bu qəzəb onun gözünü tutur. Şizofreniya xəstəsi qardaşını yerləşdiriciyə aparır, “orada heç olmasa kimya yoxdur” illüziyasından yapışaraq. Özünü psixiatriyanın tənqidçisi hesab edir. Sistemə meydan oxuyur. Amma əslində kimə çevrilir? Qurbana. Ya da psevdotibb sənayesinin iştirakçısına — daha betərinə.

Əslində seçim pis psixiatriya ilə elmi əsası olmayan alternativ arasında deyil. Əsl seçim, yaxşı və sübuta əsaslanan psixiatriya ilə digər hər şey arasındadır. Buraya həm pis psixiatriya, həm də kommersial mistika daxildir.

Bu tənliyin ikinci tərəfinə — psixiatriyanın çatışmazlıqlarından qidalanaraq özünün daha da şübhəli üsullarını satan müasir “şüura alternativ yardım” sənayesinə də toxunacağıq. Hellingerə. Stibala. Hubbarda. Bu kitabda onların da vaxtı gələcək.

Amma əvvəlcə — araşdırmamızın üçüncü hissəsi. Qaydaları qəbul etməyənləri mühakimə etməzdən əvvəl qaydaların özünün necə doğulduğunu dürüst göstərmək lazımdır: iyirminci əsr elminin şizofreniyanı anlamağı və — daha vacibi — özünü öz kölgəsindən ayırmağı necə öyrəndiyini. Psixiatriyanı ilk dəfə dərinliyə aparan adamdan — Ziqmund Freyddən başlayaq.