Fəsil 27. Bir sağalmanın hekayəsi

Bu kitab demək olar ki, bütünlüklə “necə etmək lazım deyil” hekayələrindən ibarətdir. Kəllə açma, komalar, buz çubuğu, sulfozin, ailə yerləşdirmələri, “nəsil oxuma”. Əgər kitabı əvvəlki fəsildə bağlasan, oxucunun cavabsız qoymağa haqqım olmayan bir sualı qalar: bəs necə etmək lazımdır? Bu səhifələrin yazılmasına səbəb olan həmin sübuta əsaslanan psixiatriya necə görünür — bəyannamələrdə deyil, konkret bir insanın həyatında?

Danışacağam. Hekayə real xəstələrimin hekayələrindən toplanıb — bu kitabda hər yerdə olduğu kimi, adlar və təfərrüatlar dəyişdirilib, mahiyyət saxlanılıb. Nə ən asan, nə də ən ağır halı seçdim. Tipik olanı seçdim. Onda möcüzə olmayacaq. Elə əsas da budur.

Elçinin iyirmi yaşı vardı. Üçüncü kurs, proqramlaşdırma fakültəsi, dəqiqəbədəqiqə planlanmış həyat. Payız. Sadəcə dərslərə artıq getmirdi. Valideynlərinə dodaqaltı deyirdi: “Yorulmuşam”. Amma həqiqət başqa idi. Üç həftə altı gün idi ki, Elçin bunu bilirdi. Kurs yoldaşlarının qapalı çatı. Onun adı — hər ikinci sətirdə. Auditoriyalardakı kameralar — hamısı, istisnasız olaraq — hiss olunmadan onun tərəfinə çevrilib. Və səs. Kişi səsi. Sakit. Aydın. Sağ çiyninin arxasından gəlirdi, sanki kimsə əyilmişdi ki, pıçıldasın: “Ayağa qalxdı”. “Fincanı götürdü”. “Yenə oturdu”. Nə hədə, nə əmr. Yalnız təsbit. Söndürə bilmədiyin radio kimi. Elçin susurdu. Ağıllı oğlan. Bu hekayənin necə səslənəcəyini yaxşı bilirdi.

Sonrasını artıq bilirsiniz, çünki üçüncü hissədən sonrakı interlüdiyanı oxumusunuz — bu yol bizim regionda çoxdan döyülüb. Nənə dedi: “Edilib”. Molla oldu, qorxunu çıxaran qadın oldu, bir də tumar — Elçin onu, yeri gəlmişkən, sözə baxıb gəzdirirdi, ona fərqi yox idi, nənəyə isə rahatlıq gətirirdi. Beş ay keçdi. Yaza yaxın çiyninin arxasındakı səs artıq tək deyildi.

Onu yanıma atası gətirdi — səssiz, dirsəyindən tutub, uzun sürən ailə məğlubiyyətindən sonra adamı belə gətirirlər. Elə buradan da fəslin yazılmasına səbəb olan hissə başlayır. Baxın, metod necə görünür — addım-addım, sehrsiz.

Birinci — bir baxışda qoyulmayan diaqnoz. İlk qəbulda “şizofreniya” sözünü demədim. Bir dəfə də. Başqa cür dedim: təsvir etdiyiniz şey psixoz adlanır. Psixozun səbəblərinin siyahısı var — biz də o siyahını başdan-başa keçməliyik. Sona qədər. Müayinə. Analizlər. MRT. Maddələrlə bağlı suallar. İyirmi yaşda psixotik başlanğıc olanda onları mütləq soruşurlar. Həmişə. Buna inciməyin də yeri yoxdur. Yalnız qalanını istisna etdikdən sonra. Yalnız mənzərəyə dinamikada — hərəkətdə, inkişafda, simptomun gizləndiyi, yalan danışdığı, başqa bir şeyin maskası altına girdiyi o həftələrdə baxdıqdan sonra. Elə o zaman diaqnozu ucadan dedim. Düstur satan diaqnozu bir dəqiqədə qoyur. Onun diaqnozu da həmişə birdir — müalicə etdiyi diaqnoz. O, “özünü” tapıb, artıq axtarmır. Həkim həftələrlə yoxlayır ki, səhv etməyibmi. Hər gün. Hər görüşdə. Əlindəki hər analizdə. Bu yavaşlıq deyil. Elə peşə budur.

İkinci mərhələ — müalicə. Onun adı var — doza və plan. Biz antipsixotik dərman verməyə başladıq. Tək preparat. Minimal effektiv doza. Və heç nəyi gizlətmədən açıq danışıq: nəyi gözlədiyimizi, nə qədər vaxt lazım olduğunu, hansı yan təsirlərin ola biləcəyini və onlarla necə mübarizə aparacağımızı izah etdim. Səslər üçüncü həftədə geri çəkilməyə başladı. Yox olmadı — yox, sadəcə geri çəkildi. Daxili “radio” daha sakitləşdi. Sonra daha seyrək oldu. Sonra isə Elçin bir an fikirləşdi və tükləri biz-biz oldu: axşam şərhçisiz keçdi.

Üçüncü. Və bu barədə — heç nəyi ört-basdır etmədən. Mənim səhvim. İkinci ay.

Elçin yerində dura bilmir. Mənzilin içində dolanır. Qəfəsdəki vəhşi heyvan. “Ayaqlarda narahatlıq”dan şikayət edir — sıx, əzələləri dartan bir narahatlıq.

Mənim diaqnozum? Narahatlıq.

Və — bunu yazmaq fiziki ağrı qədər utandırıcıdır, amma dürüstlük vəd etmişdim — korrektoru tətbiq etmədim.

Xeyr.

Antipsixotikin dozasını artırdım. Məntiq dəmir kimi görünürdü: proses tam müalicə olunmayıb — daha güclü vur.

Daha pis oldu. Qat-qat pis.

Çünki bu narahatlıq deyildi.

Bu akatiziya idi. Əzabverici hərəki narahatlıq. Dərmanın özünün yan təsiri.

Fikirləşin. Mən, həkim, öz əllərimlə zəhəri onun qurduğu tələyə tökürdüm. Klassik tələ. Hər dərslikdə təsvir olunub. Tələbəlik illərindən bəri bilirdim və yenə də açıq ağzın içinə addım atdım.

Elçin mənim korluğumun əvəzini üç ağır həftə ilə ödədi.

Bəs niyə mən bunu sağalma barədə olan fəsildə danışıram? Çünki məhz bu nöqtədə tibb ilə cinnət düsturu arasındakı bütün fərq görünür. Səhvlərin olmamasında deyil. Sonra baş verənlərdə. Mən gördüm ki, xəstənin vəziyyəti pisləşdi. Bunu fərq etmək mənim vəzifəm idi: bizim nəzarət görüşlərimiz var idi. Mən şkalalar üzrə qeydlər aparırdım. “Yaxşı, yaxşılaşırsan?” deyə soruşmadım, konkret və maddələrlə soruşdum. Mən akatiziyanı tanıdım. Səhvimi ucadan etiraf etdim — Elçinə və onun atasına. Dozanı azaltdım. Dərmanı dəyişdim. On gün sonra “ayaqlardakı narahatlıq” yox oldu. İndi mənim yerimdə şəfaçının olduğunu təsəvvür edin. O heç nəyi fərq etməzdi. Onun nəzarət görüşləri yoxdur. Şkalalar yoxdur. “Sizin metodunuzdan pisə getdim” kateqoriyası yoxdur — onun sistemində pisə getmək yalnız xəstənin “müqaviməti” və ya “neqativ enerjisi” səbəbilə baş verə bilər. Budur fərq nöqtəsi. Həkimin səhvi — müalicənin gedişatını dəyişən hadisədir. Şəfaçının səhvi — heç olmayan hadisədir.

Dördüncü. Müalicənin bir hissəsi kimi ailə. Diaqnozdan daha tez marağı öldürən bir söz var. Psixotəhsil. Yorucu. Bürokratik. Bunu ucadan deyin — otaqdakı işıqların söndüyünü eşidəcəksiniz. Amma bu sözün arxasında rəqəmlər durur. Və bu rəqəmlərə inanmaq çətindir. Araşdırmalar eyni şeyi göstərir: valideynlərlə işləmək residivləri azaldır. Hər birimizin qəbul etməyə hazır olduğundan daha çox. Etiraf etmək rahat olduğundan daha çox. Özümüzün inandığından daha çox. Mən Elçinin valideynləri ilə ayrıca işlədim. Və onlar bunları öyrəndilər: Psixoz nədir. Remissiya nədir. Niyə “özünü ələ almaq” üsul, məsləhət və ya dərman deyil. Niyə danlama və həddindən artıq qayğı eyni dərəcədə zərər verir. Və vaxtında tərpənmək üçün hansı erkən əlamətlərə baxmaq lazımdır. Nənə öz fikrində qaldı. Olsun. Biz bir şey barədə razılaşdıq: tumar və həblər bir-biri ilə uyğundur. Bir şərtlə: tumar inhisar iddiasında deyil. Mən xəstələrimin inancı ilə müharibə etmirəm. Mən mübarizə aparıram ki, inanc müalicəni ləğv etməsin.

Beşinci. Həyatın qaytarılması. Həb bir şey edir — simptomları söndürür. Yalnız bunu. O, buraxılmış ili geri qaytarmır. Özünəinamı qaytarmır. Onun yerinə dərslərə oturmur. Sonra — iş. Universitetdə bərpa. İkinci cəhddən. Koqnitiv məşqlər: psixozdan sonra ilk növbədə diqqət və iş yaddaşı sıradan çıxır və onları zədələnmiş vətər kimi yenidən bərpa etmək lazım gəlir. Psixoterapiya: Elçin “siqnalları” düşüncələrdən ayırmağı öyrənir və diaqnoz faktı ilə yaşamağı, onu bioqrafiyaya çevirmədən. Bir ildən çox. Bu ilin heç bir ayı möcüzəyə bənzəmirdi. Sınıqdan sonrakı fizioterapiyaya bənzəyirdi: az-az, geri dönüşlərlə, darıxdırıcı.

Altıncı — residiv. Bu sözü yadda saxlayın. Lazım olacaq. Üçüncü il. Remissiya — yaxşı, dayanıqlı, dərslik üzrə. Elçin çoxlarının etdiyini etdi: sağlam olduğuna qərar verdi. Və dərmanı sakitcə dayandırdı. Heç kimə demədi. Sadəcə içməyi dayandırdı. İki aydan sonra şərhçi qayıtdı. Bu fəsli yazmaya bilərdim. Residivsiz hekayə daha yaxşı satılardı — hamar, qələbəli, finalda alqışlarla. Amma şizofreniya haqqında həqiqət belədir: bu xroniki xəstəlikdir. Bu fəsildə “sağalma” sözü “xəstəlik yox oldu” demək deyil. O deməkdir: xəstəlik idarəolunandır, insan öz həyatını yaşayır. Residivi ilk epizoddan daha tez aradan qaldırdıq. Niyə? Birincisi: ailə erkən əlamətləri Elçinin özünün fərqinə varmasından iki həftə əvvəl tanıdı. İki həftə — idarəolunan pozuntu ilə fəlakət arasındakı uçurumdur. İkincisi: kabinetimin qapısını beş ay axtarmaq lazım deyildi. O artıq tapılmışdı. Bir dəfə. Əbədi. İndi o, dəstəkləyici terapiyadadır. Kiçik doza. Və bilir ki, bu nə üçündür — mən ona toxunmağı qadağan etdiyim üçün deyil. Bir dəfə özü yoxladığı üçün. Yetkin qərar itaətkar qərardan daha dəyərlidir.

Beş il. Zaman xəttində — rəqəm. Arxasında — uçurum. Qarşısında — möhkəm torpaq. Aralarında — Elçin. O, ixtisası üzrə işləyir. Elə bir şirkətdə ki, diaqnozu barədə yalnız özünün pərdə arxasına baxmağa icazə verdiyi adamlar bilir. Sirr qorunub. Amma kölgə heç yerə getməyib. Sağ çiyninin arxasındakı səs hələ də qayıdır. Yalnız güclü stress dövrlərində yaranır. Sakitcə. Eşitmə həddinin lap sərhədində. Görünməz xordan gələn pıçıltı kimi. Elçin ondan mənimlə sakit danışır. Sanki bu şeytan deyil. Sanki bu, sadəcə ocağa baş çəkən qoca qonşudur. Son gəlişində cəmi iki sual verdi. Dostlarla dağlara gedə bilərmi? Və saat fərqi olanda həblərlə nə etməli? Hamısı bu. Yarım il ərzində onun bütün psixiatrik sualı bu idi.

Sağalma belə görünür. Nə “DNT sağlamlaşdırması”. Nə qrup seansında hönkürüb “babanın əvəzedicisi” ilə qucaqlaşmaq. Analizlər, titrləmə həftələri, həkimin bir səhvi — tanınıb düzəldilmiş, — darıxdırıcı psixotəhsil, bir il reabilitasiya, bir residiv, dəstəkləyici doza. Və dağlar barədə soruşan bir insan.

Qarşınıza iki şəkil qoyun. Birinci. Parlaq reklam: “Şizofreniya? Bir seansda sağaldırıq!”. Yanında gülərüz bir qadın — bioenergetik gurunun müştərisi. Altı ay sonra — həmin qadın. Amma indi xüsusi müəssisənin barmaqlıqları arxasında, üzü boşalmış, baxışları heç bir yerə dikilmiş. İkinci. Ağ xalatlı, qaşqabaqlı həkim: “Tam sağalma yoxdur”. Onun xəstəsi — əlləri əsən oğlan — beş il sonra. Elbrusun ətəyində bel çantasını bağlayır. Gözləri alovlanır. Cinnət düsturu uduzur. Gözəl sözlərdə yox — orada o kraliçadır. O burada uduzur, reallığın tıqqıldayan saniyələrində, vədlərin toza çevrildiyi yerdə. Yalnız işləyənin qaldığı yerdə. Elm — təmtəraqsız, zəmanətsiz — yavaş-yavaş, qaçılmaz şəkildə qalib gəldiyi yerdə.

Möcüzənin həmişə reklamı yaxşıdır. Metodun isə katamnezi yaxşıdır.

Və əgər bütün bu kitabdan bir cümlə yadda qalacaqsa — qoy bu olsun.