Fəsil 28. Nəticə: əslində kim dəlidir?

Kitab bir fikirlə başlamadı. O, bir iynə ilə başladı. Bakı. 2 saylı Klinik Psixiatrik Xəstəxana. 2000-ci il. Palata. Mən — o vaxt gənc intern həkim — orada dayanıb sulfozin inyeksiyasının necə hazırlandığına baxırdım. Xroniki şizofreniyalı xəstə. Dünya elmi tərəfindən onilliklər əvvəl rədd edilmiş üsul. Onilliklər keçdi. Dünya elmi “yox” dedi — burada hələ də “bəli” deyirdilər. Özündən başqa heç kimə real təhlükə törətməyən bir insan. Budur, o, qarşımda uzanıb. İynə parıldadı. İndi başlayacaq ağrı. İndi baş verəcək mənasızlıq. Bu palatanı yadda saxlayın. Çünki sonra oxuyacağınız hər şey məhz buradan boy atır.

Özümə sual verdim: burada kim dəlilik vəziyyətindədir?

İndi, bütün bu kitabı arxada qoyub, bu suala qayıtmaq istəyirəm. Və ona cavab vermək. Daha doğrusu — etiraf etmək ki, bu sualın sadə cavabı yoxdur və elə bu mümkünsüzlükdə əsas dərs var.

Dəlilik halında kim olub?

O, burada öz iradəsi ilə uzanmamışdı. Bədənini görünməz qısqaclar sıxırdı. Xəstəliyin qısqacları. Reallıqla əlaqəni qıran elə həmin şizofreniyanın. Onun alışıb-yanan baxışının arxasında nə baş verirdi? Səslər? Görüntülər? Həkimlər cavabı bilirdilər. O — yox. Beyni ona yalan deyirdi. Qorxusu sinapslarda kimyəvi fırtına idi. Sayıqlaması — metafora deyildi. Sınmış neyron zənciri. Dəlilik? Xeyr. Bu, iblis tutması haqda nağıl deyil. Ümidsizliyin seçimi deyil. Bu diaqnozdur. Quru. Dəqiq. Amansız. Belə də olur. Beyin sıradan çıxır. Ağciyərlər sətəlcəmdə olduğu kimi. Mədəaltı vəzi diabetdə olduğu kimi. Damarlar insultda olduğu kimi. Yalnız burada hədəf — reallığın özüdür. Və “mən”lə dünya arasındakı sərhəd yavaş-yavaş əriyir. Xəstəliyin turşusunda.

Yanında dayanan həkimlər deyil. Onlar da mənim kimi mütəxəssis idilər. Diplomları vardı. Təhsil almışdılar. Etdikləri işə inanırdılar. Onlar klinik dəlilik vəziyyətində deyildilər — heç bir psixiatr onların heç birinə “psixoz” diaqnozu qoymazdı.

Amma onlar dəliliyə struktur baxımdan yaxın bir şey edirdilər — elmi əsası olmayan bir üsulu sistemli şəkildə tətbiq edirdilər və onun faydalılığına tam əmin idilər. Universitetlərdə öyrədilənlərlə praktikada etdikləri arasındakı ziddiyyəti görmürdülər. Dünya elmi ictimaiyyətinin nöqteyi-nəzərindən anomaliya olanı onlar normal sayırdılar.

Bu — ayrı bir beynin dəliliyi deyil. Bu — sistemin dəliliyidir. İllər boyu təkrarlanan, özünü düzəltməyə qadir olmayan, korporativ həmrəylik və institusional ətalətlə qorunan kollektiv səhv.

Pəncərə yanındakı gənc intern — mən də deyil. Mən təcrübəsiz, gənc idim, baş verənləri dayandırmaq hüququm və imkanım yox idi. Baxırdım və susurdum. Sükutum, ən kiçiyi və ən zəifi olduğum sistemdə sağ qalma aktı idi.

Amma mənim susmağım da həmin sistemli xəstəliyin bir hissəsi idi. Hər bir gənc həkim, hər bir ordinator, hər bir gənc işçi tibbi yardım standartları pozulanda susaraq kollektiv xəstəliyə töhfə verir. O zaman mənim susmağım bağışlanıla bilərdi, çünki nə edəcəyimi bilmirdim. Amma bu gün, bilə-bilə susmaq qəbul olunmazdır. Buna görə də bu kitabı yazıram.

Bu günlərdə dəlilik

Bu səhnə iyirmi altı il əvvəl baş verdi. O vaxtdan bəri çox şey dəyişdi.

Yaxşı ki, çox şey dəyişdi: postsovet klinikalarının əksəriyyətində sulfozin artıq tarixə qarışdı. Psixiatrik köməyin beynəlxalq standartları tədricən bizim regionda tətbiq olunur. Gənc həkimlər dünya ədəbiyyatına daha geniş çıxış əldə edirlər. Xəstələr getdikcə öz hüquqlarını daha yaxşı bilirlər. Etik kodekslər, Madrid bəyannaməsi, WPA 2020 Kodeksi — bunların hamısı istəyən hər kəs üçün əlçatandır. Şizofreniya üçün farmakoterapiya inkişaf edib: ikinci və üçüncü nəsil antipsixotiklər daha az yan təsirlə tətbiq olunur.

Pis tərəfə dəyişənlər də var: keçmiş sistemli çılğınlıq — sovet psixiatriyasının çılğınlığı — yerini yenisinə verdi. Bu çılğınlıq tibbdən kənar olsa da, eyni xəstələrə yönəlmişdir. “Yerləşdiricilər”, teta-hilerlər, reqressoloqlar, “bənzərsiz metodların müəllifləri”, “irsi müalicəçilər”, “nəsil yaddaşı üzrə mütəxəssislər”, “tez xoşbəxtlik vəd edən kouçlar”. Sosial şəbəkələrdə milyonlarla abunəçi. İllik milyardlarla rubl. Yüz minlərlə xəstə müalicə əvəzinə real vəziyyətlərini daha da pisləşdirən saxta müalicə alırlar.

Cinnət pandemiyası formasını dəyişdi, amma azalmadı. Daha geniş yayıldı. Daha dərin nüfuz etdi. Daha çevik oldu. Daha aldadıcı hala gəldi.

Oxucuya üç sual

İndi isə — bu kitabı bağlayarkən özünüzə cavab verməyinizi istədiyim üç sual.

Kim daha çox təhlükədədir: bağlı palatada səslər eşidən, antipsixotik qəbul edən və bir neçə həftədən sonra reallığa qayıdan adam — yoxsa hər gün yüz minlərlə izləyiciyə “nəslin sahəsini oxuduğunu” bildirən və onun vəziyyəti heç vaxt remissiyaya çıxmayacaq adam, çünki bu diaqnoz qoyulmur, uğur kimi görünür və hər yeni müştəri ilə daha da güclənir?

Cəmiyyət üçün hansı daha təhlükəlidir: həftədə qırx beş dəqiqə öz hisslərini peşəkar ilə müzakirə edən depressiv xəstə — yoxsa milyonlara “rəsmi tibbin bir hiylə olduğunu” bildirən və bu milyonların həyatına təsir edən qanunlar qəbul edən hakimiyyət sahibi?

Yaxınlar üçün kim daha təhlükəlidir: dərman qəbul edən və həkim müayinəsində olan şizofreniya xəstəsi — çox vaxt əla həyat yoldaşı, valideyn, işçi — yoxsa sosial şəbəkələrdə gördüyü məsləhətlərə əsasən ilk psixoz epizodu keçirən uşağını psixiatra yox, reqressoloqa aparan “normal” valideyn?

Bu üç cütün hamısında cavab eynidir. Və hər üçündə bu cavab minilliklər boyu cəmiyyətin yanlış şeydən qorxmaq vərdişinə ziddir.

Təqdim etdiyim dəlilik tərifi

Bu tərifi birinci hissənin intermezzosunda vermişdim — bütün diplomlardan, mükafatlardan və qiymət siyahılarından əvvəl. İndi, arxasında bütöv bir kitab dayandığı üçün burada onu təkrarlayıram.

Dəlilik — klinik mənada — insanın reallıqla əlaqəsini və adekvat fəaliyyət qabiliyyətini pozan bir pozuntudur.

Dəlilik — bu kitabın adında istifadə etdiyim geniş mənada — reallığın sistematik, davamlı, özünüdüzəltməyə qadir olmayan inkarıdır ki, bu da həm daşıyıcısına, həm də ətrafındakılara zərər vurur.

İkinci — geniş — tərifə görə, hər kəs dəlidir: — göstərilməsi fiziki cəhətdən qeyri-mümkün olan xidmətləri sistematik şəkildə satan; — sübutlardan asılı olmayaraq, öz inanclarının xeyrinə elmi faktları sistematik şəkildə inkar edən; — öz təcrübələri ilə başqa insanlara zərər vuran, lakin bunu “öz missiyası”, “istedadı”, “çağırışı” ilə əsaslandıran; — ətrafında onu tənqiddən qoruyan ardıcıllar dairəsi yaradan; — öz səhv ehtimalını nəzərdən keçirməyə qadir olmayan.

Bu tərifə görə — psixiatrik klinikaların bəzi xəstələri dəli deyillər. Onlar xəstədirlər, amma xəstə olduqlarını bilirlər. Müalicəni qəbul edirlər. Öz reallıqlarını düzəldirlər. Öyrənirlər.

Lakin psixiatrik klinikalardan kənarda olan bəzi insanlar — sərbəst yaşayan, uğurlu, məşhur, varlı — bu sözün tam mənasında dəlidirlər. Onlar tibbi meyarlara görə xəstə deyillər. Amma reallığa ağıllı münasibət meyarlarına görə qeyri-normaldırlar. Və onlar — klinika xəstələrindən fərqli olaraq — öz vəziyyətlərini fəal şəkildə başqalarına yoluxdururlar.

Mənim öz mövqeyim

Mən psixiatr həkiməm. Xəstəlikləri müalicə edirəm. Mən siyasətçi deyiləm. Məsih deyiləm. Bütün suallara cavabım yoxdur.

Yalnız bir şeyi bilirəm. Hər gün qarşımda eyni dram oynanılır. Artıq son ümiddən başqa hər şeyini itirmiş insanlar qarşımda otururlar. Həyatları dağıdılmışdır — amma xəstəlik tərəfindən deyil. Yalan tərəfindən. Təqlid tərəfindən. Aldatma tərəfindən. On il. On beş il. İyirmi il. İki onillik onlar korlar kimi dairəvi şəkildə gəzib, yanlış qapıları döydülər. Görünməz saatlar saniyələri, dəqiqələri, illəri sayırdı. Yüz minlərlə. Milyonlarla rubl — tər və qanla qazanılmış pullar — boşluğa getdi. İşləməyən xidmətlər ödənildi. Dünyada heç bir güc bu illəri geri qaytara bilməz. Heç vaxt. Yanlarında isə — onların övladları. Taleləri yumruqda əzilmiş kağız kimi əyilib-bükülmüş uşaqlar. Onları ezoterik təcrübələrlə zəhərlədilər — valideynlər özləri də anlamadan ailələrini bu zəhərə yoluxdururdular. İtirilmiş illər. Onlar əbədi olaraq getdi. Artıq onları qaytarmaq mümkün deyil. Heç vaxt.

Və bu insanların hər birinin arxasında — onları “müalicə edən” həmin influenserlərin yüz minlərlə izləyicisi dayanır. Və hər gün yeni izləyicilər qazanan minlərlə başqa eyni influenser.

Bu — bir epidemiyadır. Metaforik deyil. Realdır: real həyat itkiləri və real iqtisadi zərərlərlə. Və real, lakin hələ ki həyata keçirilməmiş dayandırma imkanı ilə.

Oxucuya xahişim

Bu səhifəni gözünüzün önündə tutursunuz. Oxuyub bitirdiniz. Bəs niyə? Bu kitab sizi buraxmadı. Deməli, nəsə sizi dərindən yaraladı. Dərinizə işlədi. Bəlkə siz özünüz bu qaranlıqdan keçmisiniz. Burada təsvir olunanların içdən necə yandırdığını hiss etmisiniz. Bəlkə yaxınınız bu uçuruma düşüb — siz isə onun genişlənmiş göz bəbəklərinə baxıb orada bir cavab axtarmısınız. Bəlkə də siz həmkarısınız. Psixi sağlamlıq sahəsində peşəkarsınız. Hər gün onların arxasınca qapını bağlayan adamsınız. Ya da yeniyetməsiniz — daha yolun əvvəlindəsiniz, amma yaxınlaşan dumanın soyuğunu artıq duyursunuz. Siz valideynsiniz — əllərinizi arxanızda ağrıyanadək yumruq düyünləyib övladınız üçün narahat olan. Siz jurnalistsiniz, siyasətçisiniz, müəllimsiniz. Onların yaşayacağı dünyanı formalaşdıran adamsınız.

Bu mövqelərin hər hansında olsanız da, nəsə etmək imkanınız var. Ən sadəsi — bu kitabı, onun bir neçə il ömür qazandıra və ciddi məyusluqlardan xilas edə biləcəyi bir adama tövsiyə etmək. Daha çətini — açıq çıxış etmək: auditoriyanız varsa, hətta ən kiçiyi olsa da, onunla elmi baxışı paylaşın. Daha da çətini — öz peşə sahənizdə fəaliyyət göstərmək: həkimsinizsə — daha yaxşı müalicə edin, müəllimsinizsə — daha dəqiq öyrədin, jurnalistsinizsə — daha hərtərəfli yoxlayın, hüquqşünas və siyasətçisinizsə — qaydaları dəyişin.

Ən çətini isə müqavimətlə üzləşəndə geri çəkilməməkdir. Və siz onunla mütləq üzləşəcəksiniz. Pandemik dəlilik sənayesi nəhəng və gəlirli bir sahədir. Onun müdafiəçiləri fəal və aqressivdirlər. Sizi dözümsüzlükdə, hissləri təhqir etməkdə, totalitarizmdə, saxta elmdə (ironikdir — məhz bunda) və cəhalətdə ittiham edəcəklər. Əllərindən gələn bütün ritorik üsulları işə salacaqlar. Çünki onların iqtisadi modeli sükuta bağlıdır.

Geri çəkilməyin. Sadəcə — danışmağa davam edin.

Son söz — xəstələrə

Və son olaraq, ən əsası.

Bu kitabda yazdığım o insan sizsinizsə: narahatlıq, depressiya, OKP, psixoz, ailə problemləri və ya travma ilə yaşayan xəstə. Elə bir xəstə ki, indi düşünür: “Mən pisəm. Hara gedəcəyimi bilmirəm. Bu kitabı oxumuşam və psixiatr Kənan Rəhimov deyir ki, əsl mütəxəssisə getmək lazımdır. Bəs mən necə bilim kim əsl mütəxəssisdir?”

Qısaca cavab verməyimə icazə verin — tam cavabı isə bu kitabın sonundakı əlavədə tapın. Orada “Əsl mütəxəssisi necə ayırd etmək olar” adlı yoxlama siyahısı və qırmızı xəbərdarlıq işarələrinin siyahısı toplanıb. O, fotoşəklini çəkmək, göndərmək və divardan asmaq üçün yazılıb.

Burada əsas olanı deyim. Əsl mütəxəssis möcüzə vəd etmir və tələsmir. Onun diplomu dövlət reyestrində yoxlanıla bilər; onun metodları elmə aiddir, şəxsən özünə yox; onun kabinetində nəsil proqramlarına, enerjilərə və keçmiş həyatlara yer yoxdur. O, yan təsirlər barədə açıq danışır, sizi qorxu içində saxlamır və sizdə vəhyə ehtiyacı olan birini deyil, tərəfdaş görür.

Əgər belə bir insan tapmısınızsa, bu böyük bəxtiyarlıqdır. Onunla işləyin. Əgər ilk cəhddə tapmasanız da, axtarışı davam etdirin: ikinci, üçüncü cəhd normal haldır.

Amma yerləşdiriciyə getməyin. Reqressoloqa getməyin. Teta-hilerə getməyin. “Nəsil yaddaşı mütəxəssisi”nə getməyin. “Ekstrasenslər döyüşü” şoumeninə getməyin.

Sizin həyatınız onların biznes modeli deyil.

Son səhnə

Mən Bakıdakı 2 saylı Klinik Psixiatrik Xəstəxanaya qayıdıram. 2000-ci ilə. Bu kitabın başlanğıc səhnəsinə.

Xəstəyə iynə vurdular. O, üzüstə gözlərini bərk yumub uzanıb — sonrakıları bilir, burada ilk ili deyil. Bir neçə saatdan sonra qızdırma başlayacaq. Sonra isə üç gün ərzində sızısı keçməyən dörd ağrı nöqtəsi. Palata kafur və xlor iyi ilə dolub. Pəncərənin o tayında isə adi bir Bakı günü, xəstəxana həyətində kimsə paltar asır.

Pəncərədə gənc həkim dayanıb. İyirmi dörd yaşı var. Başa düşür — artıq başa düşür ki, indi ediləcək şeyin tibblə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bunu demək üçün lazım olan bütün sözlər ondadır. Amma heç birini demir.

İyirmi altı il. İyirmi altı ildir ona baxıram və iyirmi altı ildir ki, yaxınlaşıb soruşa bilmirəm: niyə susursan? Cavabı bilirəm. Həmişə bilirdim. Cavab — mənəm. O susur, çünki kiçikdir. Çünki qaydalar belədir. Çünki bu sistemdə sual — küstahlıqdır. Küstahlıq isə cəzalandırılır. Nöqtə. Cinnət düsturu budur. Bunu yadda saxlayın, çünki o, yalnız əməl edənlərin üzərində deyil, yanında duranların, baxanların və səssiz qalanların üzərində qurulub. Səssizlik — onun oksigenidir.

O palata artıq yoxdur — tanış olduğum formasında. Sulfozin bizim şöbələrdən çıxıb; hər yerdə deyil, dərhal yox, amma çıxıb. O xəstə isə, çox güman ki, çoxdan dünyasını dəyişib. Onun adını bilmirəm. Bu kitabı ona həsr etdim — onun üçün edə biləcəyim yeganə şey budur və bu utanc doğuracaq qədər azdır, amma o palatada duranlardan heç kimin onun üçün etdiyindən daha çoxdur.

Yaxınlarda öz klinikamızda, klinik müzakirə zamanı gənc həmkarım, ordinator xanım əlini qaldırıb, hamının qarşısında, sakitcə, meydan oxumaqdan uzaq şəkildə soruşdu: “Bəs ikinci preparatı nə əsasla əlavə etdiniz? Hansı məlumatlara əsasən bu halda kombinasiya monoterapiyadan üstündür?”

Yaddaşımın palatasında çox sakit oldu.

Hiss etdim ki, o sistemdən gələn reflekslə içimdə anlıq bir qəzəb qalxır: necə cürət edir. Və sonra, onu örtüb basdıran, uğrunda iyirmi altı il çalışdığım şey gəldi: o cürət edir. Cürət etməyə borcludur. Kiçiyin böyükdən soruşması küstahlıq deyil. Bu, tibbin immun sistemidir. Klinikanı sektadan, kafedranı kilsə icmasından, üsulu düsturdan ayıran yeganə şeydir.

Onunla məlumatları müzakirə etdik. Bir nöqtədə haqlı olduğunu gördük və sxemi düzəltdik. Xəstə bunu heç vaxt öyrənməyəcək — sadəcə bir az daha tez yaxşılaşacaq.

Bu, 2000-ci ilə cavabımdır. Bu kitab deyil — kitab yalnız izahdır. Cavab — ucadan verilən həmin sualdır. Pəncərədəki gənc həkim nəhayət danışdı. Buna iyirmi altı il getdi və o, mənim səsimlə danışmır — bu isə daha düzgündür.

Yetmiş əsr. Yetmiş əsr boyu bəşəriyyət kəllədə deşik açıb — əzab çəkənin başından orada olmayan bir şeyi çıxarmaq üçün. Trepan. Xaç. Skalpel. İnsulin. Buz çubuğu. Kükürd. Fiqurlar. Efirlər. Səkkiz alət. Bir nəticə. Deşik yanlış yerdə açılırdı. Hər dəfə — yanlış yerdə. Çünki çıxarılmalı olan xəstənin beynində oturan şey deyildi. Müalicə edənin beynində oturan şey idi. Əminlik. Yoxlanılmadan.

Nəhayət onun üçün bir çıxış yolu tapıldı. Bu yol trepan tələb etmir. Ucadan verilən sual və ona dürüst cavab tələb edir.

Sual verin. Əsas tələb edin. Pəncərənin önündə susmayın.

Və o zaman kəllədəki deşiklər — hamısı, hər cürü, bütün formaları ilə — nəhayət lazımsız olacaq.

Kənan Rəhimov — həkim-psixiatr, psixoterapevt. Bakı, 2026