Fəsil 15. Antipsixiatriya: Leynq, Bazalya və hərəkatın sərhədləri

1967-ci ilin yay axşamlarından birində Londonun İstend rayonunda, Kinqsli-holl adlanan böyük bir köhnə evdə qəribə bir mənzərə yaşanırdı. Meri Barns adlı gənc qadın yorğana bürünmüş halda yerdə uzanmışdı, başında müxtəlif yaşlarda bir neçə kişi və qadın vardı. Meri keçmiş tibb bacısı idi və “paranoid şizofreniya” diaqnozu ilə kömək axtarmışdı. İndi o, “yenidən doğuş” keçirirdi — kuratoru buna belə deyirdi. Xəstəliyini körpəlik vəziyyətinə qayıdış kimi yaşayırdı: divarlara defekasiya edir və nəcisi yaxırdı. Onu məcbur etmirdilər, aminazin vurmurdular, duşa salmırdılar və danlamırdılar. Özü geri qayıtmaq istəyənə qədər bu yoldan keçməsinə icazə verirdilər.

Bu adı yadda saxlayın: Ronald Devid Leynq. 1927–1989. Bəlkə də XX əsrin ikinci yarısının ən məşhur və ən ziddiyyətli psixiatrı. Şotlandiyalı. Qlazqo Universiteti. Britaniya ordusunda xidmət. Və — Londondakı Tavistok klinikası. Britaniya psixiatriya maşınının onun keçdiyi ağzı. Oradan nə götürdü? Böyük cazibə. Kəskin intellekt. Və bir kitab. “Bölünmüş Mən”, The Divided Self, 1960-cı il. Bir əsər. Bir mətn. Və — partlayış. Bu, XX əsrin ən çox satılan psixiatriya mətnlərindən biridir. Bəs necə oldu ki, bir mətn eyni zamanda ən mübahisəli mətnlərdən birinə çevrildi?

Leynq şizofreniyaya təzə bir baxışla yanaşdı. Ondan əvvəl Kraepelindən miras qalmış təsəvvür hökm sürürdü: şizofreniya — beynin xəstəliyidir, deqradasiyaya aparır, dərk edilə bilməz, dərman nəzarəti tələb edir. Xəstə — obyekt, simptomlar — mənasız, həkimin vəzifəsi — xəstəliyin təzahürlərini boğmaq.

Leynq fərqli bir təklif irəli sürdü. O dedi ki, gəlin fərz edək şizofrenik insan bizə mənalı bir şey deyir, əgər dinləməyi öyrənsək. Onun sayıqlaması xaos deyil, ontoloji qorunmasızlıq qarşısında qorunma strategiyasıdır — mövcudluğunun özünün təhlükə altında olduğuna dair dərin və dözülməz bir hiss. Onun simptomları, “mən”in parçalanaraq dağıldığı bir dünyada heç olmasa bir növ “məni” qoruma cəhdidir.

“Bölünmüş Mən”də Leynq mexanizmi açıb göstərir. Ontoloji təhlükəsizlik təhdidi ilə küncə sıxılmış insan daxilən parçalanır. Xarici bir “yalançı mən” yaradır — cəmiyyətin tələblərinə cavab verən itaətkar maska. İçəridə isə, qaranlıq bir dərinliyə, “əsl mən”i gizlədir — çılpaq, həssas, müdafiəsiz. Yarıq böyüyür. Çat uçuruma çevrilir. Və budur, “yalançı mən” hakimiyyəti ələ keçirir. Sonra nə baş verir? Psixotik çöküş. Xəstə başını bütünlüklə sayıqlamaya qərq edir. Nə üçün? Sayıqlama dağılma deyil, əsl mənin qalıqlarını ümidsizcəsinə qoruyan son qalxandır.

Bu ifadə 1960-cı illərdə inanılmaz dərəcədə məşhur idi. O dövrün minlərlə gənci özünü bu sözlərdə tapırdı. “Bölünmüş Mən” Herbert Markuzenin “Birölçülü insan”ı, Mişel Fukonun “Dəlilik və sivilizasiya”sı və Ken Kizinin romanları ilə yanaşı, mədəni hərəkatın kitabına çevrildi. O vaxt elə görünürdü ki, “normallıq” anlayışının özü də azadlığı boğmaq üçün burjua cəmiyyətinin zorla qəbul etdirdiyi repressiv bir quruluşdur.

Amma Leynq daha irəli getdi. 1960-cı illərin əvvəllərində və ortalarında — Aaron Estersonla birlikdə “Ağıllılıq, dəlilik və ailə” kitabında (Sanity, Madness and the Family, 1964), Devid Kuperlə birlikdə — “antipsixiatriya” termininin özü də, əslində, Leynqə deyil, məhz Kuperə məxsusdur (1967) — Leynq şizofreniyanın xəstəlik kimi mövcud olmadığını iddia etməyə başladı. Bu, cəmiyyətin (ilk növbədə ailənin) uyğunlaşa bilməyənlərə yapışdırdığı etiketdir. Bu, ağılsız dünyaya verilən ağıllı cavabdır. Dəli bir dünyada dəliliyi seçmək — bəlkə də sağlamlıq əlamətidir.

1965-ci il. London. Yoldan keçənlərin doxsan doqquz faizi üçün heç bir məna daşımayan bir söz. Filadelfiya. Amerikan şəhəri deyil. Yunan sözüdür. “Qardaş sevgisi”. Leynq və həmkarları bu sözü götürüb bir assosiasiyanın — okeanın o tayındakı Filadelfiya ilə heç bir əlaqəsi olmayan Filadelfiya Assosiasiyasının təməlinə qoyurlar. Qəribə seçim? Yalnız ilk baxışda. Hər şeyi tərcümə həll edir. Sonra — ünvan. Kinqsli-holl. Assosiasiyanın Londondakı ilk müəssisəsi. Klinika deyil. Xəstəxana deyil. Ev. Bu evdə hamı bir yerdə yaşayır. Xəstələr. Terapevtlər. Bərabər şərtlərlə. Burada diaqnoz yoxdur. Dərman yoxdur. Məcburi müalicə yoxdur. Qeyd kartında bir dənə də ştamp yoxdur. Əldə bir dənə də həb yoxdur. Bir dənə də bağlı qapı yoxdur. Xəstə öz psixozunu sərbəst şəkildə “içəriyə səyahət” kimi yaşaya bilər. Və yanında həmişə əməkdaşlardan biri olur. Dayandırmaq üçün deyil. Düzəltmək üçün deyil. Müşayiət etmək üçün.

Kinqsli-holl beş il fəaliyyət göstərdi. Oradan onlarla insan keçdi. Bəziləri, məsələn, Meri Barns, sonralar hətta yaşadıqları təcrübə haqqında kitablar yazdılar. Rəylərə görə, kimisi oradan həqiqətən də daha yaxşı vəziyyətdə çıxdı, kimisi isə daha pis vəziyyətdə. Statistika aparılmırdı. Eksperiment 1970-ci ildə qonşuların və rəsmilərin təzyiqi altında bağlandı. Eksperimentdən yalnız fotoşəkillər və bir əfsanə qaldı.

Ancaq Leynq bu hərəkatda tək deyildi və hətta ən əhəmiyyətli fiqur da deyildi.

İtaliyanın şimal-şərqi. Yuqoslaviya ilə sərhəddə yerləşən balaca Qoritsiya şəhəri. 1961-ci il. Psixiatriya xəstəxanasına yeni direktor təyin olunub — Franko Bazalya. Müharibə illərində həbs olunmuş antifaşist. Padua Universitetinin dosenti. 1924–1980. Xəstəxananın divarları arxasında onu nə gözləyirdi? Müharibədən sonrakı Avropada ondan əvvəl hər bir gənc psixiatrın gördüyü eyni mənzərə. Ancaq danışılanları eşitmək başqa şeydi, öz gözlərinlə görmək isə tamam başqa. Bazalya xəstəxanaya daxil oldu. Və donub qaldı. Qəfəslər. Dəmir barmaqlıqlar. Xəstələrin bədənlərini sıxacaq məcburi köynəklər. Beyinləri yandırmağa hazır səyyar elektroşok cihazları. Və anbarlar... Tozlu qaranlıqda unudulmuş xəstələrin şəxsi əşyalarının saxlandığı anbarlar. Bu əşyaların sahiblərini çoxdan unutmuşdular. Onların dalınca heç kim gəlməmişdi. Bu insanlar xəstə idi, yoxsa məhbus? Müalicə ilə zorakılıq arasında hədd-hüdud haradan keçirdi? Bazalya barmaqlıqlara baxdı və artıq cavabını bilirdi. Sistem çılpaq şəkildə üzə çıxmışdı. Və o, dəhşətli idi.

Bazalya sadə bir addım atdı. Xəstələri yataqlara bağlamağı ləğv etdi. Təcridi dayandırdı. Qəfəsləri ortadan qaldırdı. İşçilərə dedi: Xəstə də bir insandır. Biz onunla birgə işləyirik. Ona qarşı deyil.

1964-cü ildə Londonda keçirilən konqresdə Bazalya “Psixiatriya xəstəxanasının institusionalizasiya yeri kimi dağıdılması” adlı məruzə ilə çıxış etdi. İdeya sadə və radikal idi: psixiatriya xəstəxanaları özləri patogen varlıqlardır. Onlar insanları xəstə edirlər. Əzabı xroniki vəziyyətə çevirirlər. Onları bağlamaq lazımdır.

Bazalya hərəkatın lideri oldu. İtaliyada buna “demokratik psixiatriya” adı verdilər. Həkimlər, xəstələr, onların ailələri, həmkarlar ittifaqları, siyasi partiyalar — hamısı bir gün bir sıraya səf çəkdilər. 1970-ci illərin sonuna doğru bu artıq sadəcə bir qardaşlıq deyildi — bu, uçqun kimi qarşısıalınmaz bir kütləvi siyasi qüvvə idi. 13 may 1978-ci il. Roma. İtaliya Parlamenti 180 nömrəli Qanunu qəbul edir. Bu qanun tarixə əbədi olaraq “Bazalya Qanunu” kimi daxil olacaq. Bəs bu sənəd nə etdi? İfşa. Dövlət tarixində ilk dəfə qanun qərar verdi: İtaliyada psixiatriya xəstəxanaları bağlanmalıdır. Bu müəssisələrə yeni xəstə qəbulu qadağandır. Yenilərinin tikintisi də. Artıq daş kisələr yoxdur. Yardım bundan sonra başqa yollarla axmalıdır — bilavasitə icma daxilində canlı psixi sağlamlıq mərkəzləri şəbəkəsi vasitəsilə. Centri di Salute Mentale.

İtaliya öz psixiatrik xəstəxanalarını bağlayan dünyada ilk ölkə oldu.

Bu, antipsixiatriya hərəkatının triumfu idi. Lakin tarix, tez-tez olduğu kimi, onun müəlliflərinin gözlədiyindən daha mürəkkəb çıxdı.

Bazalya 1980-ci ildə vəfat etdi, qanun qəbul edildikdən cəmi iki il sonra. O zaman ona əlli altı yaşı vardı. Onun islahatının taleyini görmək ona nəsib olmadı.

Sonra qanun reallıqla üz-üzə gəldi. Xəstəxanaların bağlanması haqqında qanun qəbul etmək bir şeydir. İcmada işləyən yardım mərkəzləri şəbəkəsi qurmaq isə tamam başqa şeydir. İtaliyanın bir çox regionlarında mərkəzlər üçün pul çatmadı. Personal kifayət qədər hazırlıqlı deyildi. Koordinasiya xaotik idi. Keçmiş psixiatriya xəstəxanalarından buraxılan minlərlə xəstə küçədə qaldı. Həbsxanalarda. Keyfiyyəti şübhəli özəl sığınacaqlarda. Ağır xəstə yaxınlarını geri alan qohumlar çox vaxt onlarla nə edəcəklərini bilmirdilər. Və o zaman italyanların il rito della porta girevole — “fırlanan qapı ritualı” adlandırdıqları bir hadisə meydana çıxdı. Xəstə kəskin vəziyyət şöbəsinə düşür. Onu çıxarırlar. Ailəsinə qaytarırlar. Böhran baş verir. Yenidən kəskin vəziyyət şöbəsi. Yenidən çıxarırlar. Yenidən ailə. Yenidən böhran. Qapı fırlanır.

2020-ci ildə European Journal of Public Health jurnalında 180 nömrəli Qanunun qəbulunun sonrakı illərdə İtaliyada intihar səviyyəsində statistik əhəmiyyətli artımla əlaqəli olduğunu göstərən kvazieksperimental araşdırma dərc edilib. Bu, qanunun səhv olduğunu sübut etmir, lakin islahatın faktiki nəticələrinin onun müəlliflərinin idealist gözləntilərindən uzaq olduğunu nümayiş etdirir.

Nəticə sadədir. Pisi bağlamaq yaxşını qurmaq demək deyil. İnstitusiyanı ləğv etmək avtomatik olaraq onun daha insani alternativini təmin etmək demək deyil. Əgər dövlətin icmada real yardım şəbəkəsi yaratmaq üçün iradəsi və pulu varsa — Bazalya islahatı işləyir. Yoxdursa — o, xəstələrin bir müəssisədən heçliyə buraxılmasına çevrilir. İtaliyada bu bəzi regionlarda alındı (ilk növbədə Triestdə, Bazalyanın son illərini çalışdığı yer), bəzilərində isə alınmadı. Bu gün dünyanın hər yerindən psixiatrlar İtaliya təcrübəsini həm uğur, həm də xəbərdarlıq kimi öyrənirlər.

Leynqlə nə baş verdi?

Leynq — bəlkə də, bu kitabın ən faciəvi personajlarından biridir.

1960-cı illərin sonunda o, artıq superulduz idi. Dünyanın hər yerində mühazirələr oxuyurdu. Kitabları milyonlarla nüsxədə satılırdı. Rok ulduzları, aktyorlar, filosoflarla dostluq edir, psixodelik maddələrlə təcrübələr aparır və çox içirdi. Klinik fəaliyyətlə getdikcə az, şəxsi imici və mədəniyyətdəki nüfuzu ilə isə daha çox maraqlanırdı.

1970-ci illərin ortalarında hər şey dağılmağa başladı. Dostlar və həmkarlar bir-bir arxa çevirdi. Evlilik həyatı toz-duman içində qaldı. Oğlu Adrian sonralar bu yaraya toxundu: atası haqqında açıq və sərt bir bioqrafiya yazdı. Alkoqol çay kimi axırdı. 1987-ci ildə yeni bir qorxunc hadisə baş verdi: Baş Tibb Şurasının (General Medical Council) araşdırmasından sonra Leynq adını Tibb reyestrindən sildirməyə məcbur oldu. Praktika bitdi. Depressiya boğazını sıxırdı. Sonra 1989-cu il gəldi. Cənubi Fransa. Tennis kortu. Leynq qəflətən yerə yıxıldı. Ürək tutması. 61 yaşı var idi.

Onun irsi — mina sahəsidir. Bir küncündə — “Bölünmüş Mən”. XX əsri sarsıdan kitab. O ilk dəfə cəsarətlə dedi: şizofrenikin daxili dünyası — xaos deyil. Absurd da deyil. Onun mənası var. Bu inqilab idi. Yeni klinik mədəniyyətin təməli. Amma sonra — çat. O iddia etdi ki, şizofreniya yoxdur. Yalnız yapışdırılan etiket — ailə və sosial siyasətin alətidir. Hallüsinasiyalar, sayıqlamalar — simptomlar deyil, “ruhun səyahətləridir”. Onlara mane olmaq lazım deyil. Onların baş verməsinə icazə vermək lazımdır. Dayan. Nə? Neyrobiologiya. Genetika. Neyrovizualizasiya. Üç elm. Üç müstəqil mənbə. Terabaytlarla məlumat. Hamısı bir nöqtədə birləşir: şizofreniyanın bioloji əsası var. Onu inkar etmək — aşkar olunanı inkar etməkdir. Onun sonrakı iddiaları o zaman yanlış idi. İndi də yanlış olaraq qalır.

Ən ağrılısı isə Leynqin ideyaları üzündən müalicədən məhrum olmuş insanların hekayələridir. 1970-ci illərdə valideynlər onun kitablarını oxuyur, psixiatriya xidmətindən imtina edir, aminazindən istifadə etməkdən çəkinir və övladlarına Leynqin məsləhət verdiyi kimi “bunu özləri ilə dəf etməyə” şərait yaradırdılar. Bu uşaqların bir hissəsi psixozdan keçib sağalmışdılar. Bəziləri isə geri qayıtmadı. Bəziləri intihar etdi. Bəziləri isə ömrünün qalan hissəsini xroniki vəziyyətdə keçirdi, halbuki bu vəziyyət vaxtında müalicə ilə qarşısı alına bilərdi.

Bəs antipsixiatriyadan nəyi qəbul etməli, nəyi rədd etməliyik?

Götürməli olduğumuz budur.

Birinci — xəstəyə insan kimi hörmət göstərmək məcburidir. Onun simptomları mənasızdan ibarət deyil, onlar bir məna daşıyır. Onunla danışmaq, onu dinləmək və onun əzablarını tanımaq lazımdır. Leynqin 1962-ci ildə Palo-Altoda Beytsonla görüşdən sonra möhkəmlənən bu prinsip klinik mədəniyyəti əbədi olaraq daha yaxşıya doğru dəyişdi.

İkinci. Sosial və ailə kontekstinə diqqət. Xəstə vakuumda yaşamır. Ailənin ona necə yanaşması, cəmiyyətin onu necə qəbul etməsi, institusiyanın onu necə saxlaması — bütün bunlar xəstəliyin gedişinə təsir edir. Bazalya göstərdi ki, institusiyanın özü patogen ola bilər və bu, təkzibedilməz bir dərsdir.

Üçüncü. Xəstənin ləyaqət hüququ. Bazalya qanunu italyan xəstələrinə onilliklərlə məhrum edildikləri vətəndaşlıq hüquqlarını qaytardı. Bu, geri döndərilə bilməz mənəvi nailiyyətdir. Hazırda belə hüquqlar BMT-nin Əlilliyi olan Şəxslərin Hüquqları haqqında Konvensiyasında (2006-cı il) və inkişaf etmiş ölkələrin əksəriyyətinin qanunvericiliyində təsbit edilmişdir.

Rədd etmək də vacibdir.

Birinci. Şizofreniyanın mövcud olmaması iddiası. Bu, empirik verilənlərlə təsdiqlənə bilməyən ideoloji tezisdir. Şizofreniya mövcuddur. Onun bioloji əsası var. O, xüsusi müalicə tələb edir. Onun varlığını inkar etmək xəstələrə kömək deyil, zərər gətirir.

İkinci. Psixozun romantikləşdirilməsi. Psixoz — “ruhun səyahəti” deyil. O əzabdır. Dözülməz, dağıdıcı və bəzən də... ölümcül dərəcədə təhlükəlidir. Kəskin fazada insana “bu onun ruh yolu olduğu üçün” antipsixotik verməmək — onun əzabına qarşı zorakılıq etməkdir.

Üçüncü. Dərman terapiyasının prinsipcə pislənməsi. Müasir neyroleptiklər ideal müalicə vasitəsi deyil: çoxsaylı yan təsirləri var, həmişə effektiv olmurlar, bir çox simptomlara qarşı gücsüzdürlər. Lakin psixozun kəskin fazasında olan əksər xəstələr üçün onlar həyat qurtarır — sözün hərfi mənasında. İdeoloji mülahizələrə görə onlardan imtina etmək xəstəyə qarşı cinayətdir.

Və burada — bütün bu kitab üçün daha bir vacib düşüncə.

Antipsixiatriya, bütün səhvlərinə baxmayaraq, elmi hərəkat idi. Onun nümayəndələri oxuyur, yazır, nəşr edir, mübahisə edir, səhv edir və bu səhvlərini düzəldirdilər. Leynq ömrünün sonunda gənclik dövründə dediklərinin çoxunun həddindən artıq olduğunu etiraf etmişdi. Bazalya isə davamlı olaraq vurğulayırdı ki, onun islahatı uzun yolun sonu yox, başlanğıcıdır. Bu, elmi müzakirə çərçivəsində baş verirdi.

Müasir sayentoloq və ya teta-hiler bu ideyaları kontekstdən çıxararaq bir neçə sitatı — “şizofreniya yoxdur”, “psixiatriya xəstə yaradır”, “dərmanlar zəhərdir” — seçib sosial şəbəkələrə atarkən eyni zamanda iki şey edir. O, Leynqin və Bazalyanın arqumentlərini təhrif edərək, çoxrəngli elmi mübahisələri kobud şüarlara çevirir. Həmçinin öz xidmətlərini pul qarşılığı satmaq üçün bu adların nüfuzundan istifadə edir.

Leynq “Leynqçi yerləşdirici” sertifikatları satmırdı. Bazalya “deinstitusionalizasiya təlimləri” üçün pul almırdı. Onlar həkim idi. Səhv edirdilər, amma axtarırdılar. İşləri ilə yaşayır və tez-tez bu uğurda özlərini məhv edirdilər. Bu, onları Leynq və Bazalyanın adlarına öz mənafeləri üçün istinad edən müasir “mənəvi müəllimlər”dən fərqləndirir.

Antipsixiatriya elmi psixiatriya tarixinin bir hissəsidir. Onun dilindən istifadə edən müasir “şəfavericilər” onun davamı deyil, parodiyasıdır.