Fəsil 3. Dolaşan bətn: qadın diaqnoz kimi

1872-ci ilin avqustunda. Corciya, cərrahiyyə otağı. Stolun üstündə — otuz yaşlı Culiya Omberq. Qıcolmalar. Çanaq nahiyəsində ağrılar. Və həkimin aybaşı dövrü ilə əlaqələndirdiyi vəziyyət. Cərrah Robert Betti skalpeli götürür. Qarın boşluğunu açır və hər iki yumurtalığı çıxarır. Hər ikisini. Sağlam olanları. Nə şiş, nə kista, gözlə görünən heç bir patologiya yox. Yumurtalıqlar tamam sağlam idi və elə buna görə də onları kəsib çıxardılar. Çünki onlar işləyirdi. Çünki onlar fəaliyyət göstərirdi. Bettinin məntiqi hökm qədər sadədir. Əgər qadının “dəliliyi” hər ay qanla birlikdə qayıdırsa, deməli, dəliliyin mənbəyi aybaşının özüdür. Deməli, onu bu imkandan məhrum etmək lazımdır. Dövrü dayandırmaq. Süni menopauza yaratmaq. Kastrasiya etmək.

Sonrakı bir neçə onillikdə dünyanın hər yerində müxtəlif qiymətləndirmələrə görə yüz mindən yüz əlli minə qədər qadın Robert Bettinin “normal ovariotomiya” adlandırdığı, tibb ictimaiyyətinin isə sonralar “Betti əməliyyatı” dediyi şeyə məruz qaldı. Ölüm nisbəti on faizdən iyirmi beş faizə qədər idi. Bıçaq altına düşən xəstələrin dörddə birinə qədəri əməliyyat masasından bir daha qalxmırdı.

Göstərişlər qeyri-müəyyən idi. Betti əməliyyatının tövsiyə olunduğu diaqnozların siyahısı səhifələrlə uzanırdı. Menstrual maniya. Nevrasteniya. Nimfomaniya (patoloji cinsi meyl). Masturbasiya. Epilepsiya. İpoxondriya. Melanxoliya. İsteriya. Və — hamısının tacı — “bütün dəlilik halları”.

1876-cı ildə Robert Betti Amerika Ginekologiya Cəmiyyətinin həmtəsisçilərindən biri oldu.

O, “təbabətin böyük yenilikçisi” idi. Eynilə doktor Ceyms Marion Sims kimi. İkisi də — dünyanı dəyişmiş qabaqcıllarla bir sırada. Tibb tarixi belə deyir. Bu gün. Yüz ildən çox sonra. İndi bir sual verin. Yalnız bir. Qərəzsiz. Əslində onlar kim idi? “Yenilikçi” deyil. “Qabaqcıl” deyil. Cərrahlar. Otuz il dalbadal sağlam qadınları əməliyyat edənlər. Sağlam orqanları çıxaranlar. Süni menopauza yaradanlar. Və buna dəliliyin müalicəsi deyənlər. Otuz il. Sağlam orqanlar. Sağlam qadınlar. Bəlkə də heç olmayan dəlilik. Budur. Bütün “böyük yenilik” budur.

Təsəvvür edək ki, buna 1880-ci illərdə Bostonun, Londonun, Moskvanın və ya Parisin gənc qadınının gözü ilə baxırıq.

Sən iyirmi beş yaşındasan. Evlisən. Bəlkə də uşaqların var. Bu gün depressiya, narahatlıq pozuntusu, bəlkə də premenstrual disforik sindrom adlandırılan şeydən əziyyət çəkirsən. Gecələr ağlayırsan. Narahatlıq hiss edirsən. Diqqətini cəmləyə bilmirsən. Sənə çətindir.

Sən həkimə gedirsən. Həkim kişidir, qara sürtük geyinib, professor saqqalı var. Həkim səni diqqətlə dinləyir. Başını tərpədir. Deyir: “Sizdə, madam, ovarian insanity — yumurtalıq dəliliyi var. Bu sizin günahınız deyil. Bu xəstəlikdir. Mənim bir üsulum var. Mən kömək edə bilərəm”.

Səni klinikaya qoyurlar. Xloroform. Maska üzünə basır. Anesteziya hələ cavandır — aralıq-aralıq nəfəs alırsan, qaranlığa təkanlarla cumursan, kiminsə yad barmaqları biləklərini sıxır. Sən huşsuz ikən qarnını açırlar. Skalpel. Hər iki yumurtalıq — getdi. Heç nə hiss etmirsən. Hələ bilmirsən. Sağ qalsan — “süni menopauza” deyilən şeyi alacaqsan. Dərini yandıran istilik basmaları. Sümükləri içdən qıran osteoporoz. Ölmüş libido. Sonsuzluq. Hər söz — bir hökm. Sağ qalmasan — iyirmi beş faizə qədər şans — səni saymayacaqlar. Adı heç kimin yazmadığı minlərlə qadından biri olacaqsan. Ölüm səbəbi? Bütün varlığın üçün bir sətir. Bütün ömrün üçün. Bütün ağrın üçün: “sinir xəstəliklərinin nəticələri”.

Əməliyyatdan bir ay sonra — əgər hər şey “uğurla” keçibsə — müalicə edən həkim gəlib qürurla deyir: “Siz artıq ailənizin bütün ev işlərini görürsünüz”. Ginekologiya jurnalındakı bir məqalədə bu, “parlaq nəticə” kimi qeyd olunacaq.

“Betti əməliyyatı” barədə akademik hesabatlara diqqətlə baxın. Bettinin özünün 1872-ci ildə çap etdirdiyi “Normal ovariotomiya” məqaləsini açın. Oxuyun. Axtarın. O quru sətirlərin arxasında nə var? Yoxsa şəfa? Yoxsa xilas? Əməliyyatın uğur meyarı — nədir? Onun əzablarını yüngülləşdirmək? Xeyr. Həyat sevincini qaytarmaq? Xeyr. Emosional həyatı bərpa etmək? Yenə xeyr. Yemək bişirmək bacarığı. Paltar yumaq. Ailəyə qulluq etmək. Budur — qorxunc nəticə. Qırmızı dəmirlə basılmış damğa: qadın yenidən ev işlərinə yararlıdır.

Qadını sağaltmaq üçün onu öz bədənindən ayırırdılar — beləcə ailəsinə daha yaxşı xidmət edə bilərdi.

Betti əməliyyatı — psixiatriya və ginekologiyanın keçmiş iki əsrdə qadınlara necə rəftar etdiyinə dair uzun və rüsvayçı tarixdə sadəcə bir epizoddur. Bu tarixi köklərini dərk etmədən başa düşmək mümkün deyil.

Qadın bədəninin — xüsusilə də uşaqlığın — psixi əzabların mənbəyi olduğu fikri Qərb təbabətindən daha qədimdir. Təxminən e.ə. 1900-cü ildə, yəni az qala dörd min il bundan əvvəl yazılmış Misir Kahun papirusunda artıq “qadın xəstəliklərinin” bədən daxilində gəzib digər orqanlara təzyiq edərək simptomlar yaradan “dolaşan bətn”lə bağlı olduğuna dair qeydlərə rast gəlinir.

Platon “Timey” dialoqunda (təxminən e.ə. 360-cı ildə) bu fikri tam hüquqlu təbiət fəlsəfəsinə çevirdi:

Qadınlarda rahim — uşaqlar istəyən canlı bir məxluqdur. Əgər bu orqan müəyyən müddət yetişdikdən sonra sonsuz qalsa, hiddətlənir və bunu ağır qarşılayır, bədən boyu gəzərək tənəffüs yollarını bağlayır, nəfəs almanın qarşısını alır və müxtəlif xəstəliklərə səbəb olur. Bu vəziyyət qadın və kişi bir araya gələnədək davam edir.

Bu, qədim isteriya mifidir — yunan sözü ὑστέρα, yəni “uşaqlıq”dan gəlir. Bu ad XX əsrə qədər gəlib çatıb və yalnız 1980-ci ildən sonra rəsmi olaraq diaqnostik təsnifatlardan çıxarılıb.

Hippokrat məktəbi, epilepsiya ilə bağlı materialist baxışına baxmayaraq, “rahimin əzab çəkdiyi” ideyasını müdafiə edir və qadın tutmalarını rahimin bədəndə yerini dəyişməsi ilə izah edirdi; menstruasiyanı “məyus rahimin qanlı göz yaşları” adlandıran aforizm isə Hippokrat külliyyatında yoxdur. II əsr tibb alimi Soran Efesli, əksinə, “gəzən rahim” nəzəriyyəsini rədd edirdi: rahim heyvan kimi yuvasından çıxıb bədəndə gəzmir. Rahimi “heyvan içində heyvan” adlandıran isə Aretey Kappadokiyalı idi. Qərb tibbində bir min beş yüz il ərzində nüfuzunu qoruyan Qalen isə “qadın cinsəlliyinin xəstəlik mənbəyi olduğu” ideyasını möhkəmləndirdi.

Beləliklə, minilliklər sonra onu XIX əsr klinikalarında, Betti və Simsin əməliyyat otaqlarında, Parisdəki Salpetriyer divarları arasında, Şarkodan Freydə qədər psixiatrların qeydlərində aşkar edirik.

Jan-Marten Şarko (1825–1893). Böyük fransız nevroloqu. Elmi məktəb yaradıcısı. Freydin birbaşa sələfi. Lakin 1870-ci illərin sonu və 1880-ci illərin əvvəllərində Parisdəki Salpetriyer xəstəxanasında nə yaratdı? İsteriyanın əsl teatrı. Həftədə bir dəfə. Çərşənbə axşamları. Şarko böyük zalda tələbələrinə və ictimaiyyətə epilepsiyaya bənzər tutmaları olan xəstələri nümayiş etdirirdi. Onları “böyük isterik böhranlar” adlandırırdı. Bədənlər yerə yıxılırdı. Onurğa “tağ” şəklində əyilirdi. Qışqırıqlar səssizliyi pozurdu. Əzələlər qəribə pozalarda donurdu. Təbiətin sirri? Yox — anatomik dəqiqlik. Şarko bu vəziyyətlərə diqqətlə baxır və “isteriya tutmasının mərhələləri” adlı mürəkkəb təsnifat yaradırdı: “epileptoid faza”, “klounizm”, “ehtiraslı pozalar”, “delirium”.

Tibb tarixçiləri sonralar sadə və dəhşətli bir təxmindən diksinəcəklər. Bu “tutmalar”ın çoxu qəsdən və ya bilməyərək səhnələşdirilmişdi. Salpetriyerdə illərlə əzab çəkən xəstələr digər xəstələrin tutmalarını izləyərək “düzgün” ağrı dilini öyrənmişdilər. Necə sağ qalmaq? Necə səsini çatdırmaq? Yalnız belə. Böyük ustadın bir damla diqqətinə nail olmaq üçün əzablar içində dəqiq ssenari əsasında bükülərək. Və budur sual — qan donduran müəmma: niyə Salpetriyerin divarlarından kənarda belə bir tutma görünməyib? Cavab amansızdır. Xəstəliyin özü klinika tərəfindən yaradılmışdı. Sonra 1893-cü il gəldi. Şarko öldü. Və “böyük isterik böhranlar” dərhal onun palatalarından yox oldu. Silindi. Elə bil olmayıb.

Lakin Şarko — bir çoxlarından fərqli olaraq — kəsmirdi. O hipnoz edirdi. O nümayiş etdirirdi. O təsnif edirdi. Bu onun rolu idi. Atlantik okeanı arxasında, Kanadada və ABŞ-də isə digər həkimlər bu materialdan tamamilə başqa şeylər düzəldirdilər.

Riçard Moris Bak (Richard Maurice Bucke, 1837–1902) — Kanada psixiatrı, Ontario əyalətinin London şəhərindəki ruhi xəstələr xəstəxanasının baş həkimi — “dəliliyin ginekoloji nəzəriyyəsi”nin daha radikal davamçısı idi. Bak psixiatrik xəstələri olan qadınlarda histerektomiya, yumurtalıqların və boruların çıxarılması əməliyyatlarını sistemli şəkildə, illər boyu həyata keçirirdi. O, qadınlarda psixi xəstəliklərin əksəriyyətinin “çanaq orqanlarının qeyri-normal fəaliyyəti” ilə bağlı olduğuna əmin idi. Hesabatlarında “uğurlu hallar” dərc edirdi — uşaq doğurma qabiliyyətindən məhrum edildikdən sonra “daha sakit və itaətkar olan” qadınlar.

Bak öz xəstəxanasının müxtəlif hesablamalara görə iki yüzdən beş yüzə qədər qadın xəstəsini əməliyyat etmişdi. Onların bir çoxu hüquqi olaraq imtina edə bilmirdi — məcburi psixiatrik hospitalizasiyada idilər.

Digərləri isə, həmin dövrdə yaşayıb-yaradanlar, nə uşaqlıq, nə də yumurtalıqlarla maraqlanırdılar — klitorla.

Ayzek Beyker Braun (Isaac Baker Brown, 1811–1873), ingilis ginekoloqu, 1860-cı illərdə Londonda klitoridektomiya — klitorun cərrahi yolla çıxarılması — əməliyyatını epilepsiya, isteriya, katalepsiya, həmçinin — bu ayrı bir rüsvayçılıq səhifəsidir — qadınlarda “masturbasiya”nın “müalicəsi” kimi tətbiq edirdi. Beyker Braun qadın masturbasiyasının “qadın cinsinə xas bütün sinir və psixi xəstəliklərin” kökü olduğuna və onun cərrahi yolla aradan qaldırılmasının xəstəni xəstəlikdən xilas etdiyinə əmin idi.

Əməliyyat sadə idi: xloroform altında, skalpellə, əməliyyatdan sonrakı dövrdə adi ağrıkəsicidən istifadə etmədən. Beyker Braun “heyrətamiz nəticələr” haqqında yazırdı: onun xəstələri “mülayimləşirdilər”, “ərlərinə itaətə qayıdırdılar”, “qeyri-təbii oyanıqlıq göstərməyi dayandırırdılar”.

1867-ci il. London Mamalıq Cəmiyyəti. Beyker Braun — adı illərlə dillərdən düşməyən cərrah. Qalmaqal qalmaqalın ardınca. Və nəhayət — xaric edilmə. Siyahıdan silindi. Qapıdan qovuldu. Nə üçün? O, qadınları şikəst edirdi. Kəsirdi. Eybəcər hala salırdı. Elə deyilmi? Xeyr. Protokolları diqqətlə oxuyun. İfadələrin mahiyyətinə varın. Əsl pozuntu tamam başqa müstəvidə idi. O, tam həcmli məlumatlı razılıq almırdı — onların ərlərindən. O, həmişə patriarxatdan icazə istəmirdi. Əsl problem burada gizlənirdi. Əməliyyatın özü? Tibb ictimaiyyətinin tənqidçiləri ona şər kimi baxmırdılar. Mübahisəli — bəli. Amma potensial faydalı təcrübə. Qadın bədəni — sadəcə material. Kişi sözü — dəyişməz qanun.

Klitoridektomiya tibbi göstərişlər əsasında Qərbi Avropa və ABŞ-da “müalicəvi prosedur” kimi istifadə olunmağa hələ yarım əsr davam etdi — ən azı 1930-cu illərə qədər.

Bunun yalnız okeanın o tayında — Yeni və ya Köhnə Dünyada baş verdiyi illüziyası ilə özünüzü ovutmayın. Eyni təcrübələr Rusiya torpağında da kök saldı, erkən sovet dövrünə qədər uzandı. XX əsrin əvvəlləri. Rusiya psixiatriya jurnallarının səhifələrində qorxunc bir sətir qaralır: “qadınlarda epileptoid və isterik halların müalicəsi üsulu kimi ovariotomiya”. Diqqətlə oxuyun. Ovariotomiya. Yumurtalıqların çıxarılması. Müalicə? Yoxsa itaətsiz qadın təbiətinə qarşı cərrahi cəza? Skalpel canlı ətə soxulur ki, tutmalar yatırılsın. Və bunlar yeraltı təcrübələr deyildi. Bu cür əməliyyatlar Moskva və Sankt-Peterburqun bir neçə ən böyük klinikasının masalarında açıq şəkildə həyata keçirilirdi. Bəli, miqyas başqa idi — ABŞ və ya Kanadadakından az. Amma rəqəmlər sizi aldatmasın. Prinsip eyni idi. Bədən — günahdır. Cərrahiyyə — hökmdür.

Və — bu, mühüm məqamdır — bütün bu təcrübələri özü öyrənənlər, şarlatanlar, cəmiyyətdən qopmuş adamlar həyata keçirmirdi. Bunlar hörmətli professorlar idi. Akademiyaların üzvləri. Kafedra müdirləri. Dövrünün bütün tibb sahəsinin nüfuz sahibi saydığı adamlar.

Yenə və yenə qayıdan bir sual: reallıqla əlaqəni itirmiş kim idi — ona “isteriya” diaqnozu qoyulan xəstə, yoxsa onun göz yaşlarına və təşvişinə cavab olaraq sağlam yumurtalıqlarını çıxarıb bunu tibb hesab edən cərrah?

İsteriya rəsmi diaqnoz kimi uzun və əzabverici bir sona məruz qaldı.

Amerika Psixiatriya Assosiasiyasının Diaqnostik və Statistik Təlimatında (DSM-I, 1952) “isteriya” termini artıq işlədilmirdi: vəziyyət “konversiya reaksiyası” və “dissosiativ reaksiya”ya bölünmüşdü. Lakin 1968-ci ildə o, DSM-II-də “isterik nevroz” adı altında yenidən qayıtdı. Və yalnız 1980-ci ildə, DSM-III-ün üçüncü nəşrində bu termin rəsmi psixiatrik nomenklaturadan qəti şəkildə çıxarıldı.

1980-ci il. Mən artıq dünyaya gəlmişdim. O vaxt həmkarlarımın çoxu artıq işləyirdi.

Şarko Salpetriyer xəstəxanasının səhnəsindən “isterik tutmaları” nümayiş etdirdiyi vaxtdan dünyanın aparıcı psixiatrik təsnifatının belə bir diaqnozun artıq mövcud olmadığını qəbul etməsinə qədər təxminən yüz il keçdi. Bütöv bir əsr psixiatrik təcrübə — qadınların əslində olmayan bir xəstəlikdən müalicə edildiyi bir əsr.

“İsteriya” sözünün arxasında nə gizlənirdi? Diaqnoz deyil. Etiket. XIX əsr həkimlərinin qadınlara vurduğu damğa. Və bu damğanın arxasında — bütöv bir əzab kainatı. Bu gün bu kainatın adları var. Panik tutmaları. Konversiya pozuntuları. Somatoform pozuntular. Psixotik epizodlar. Doğuşdan sonrakı depressiyalar. Posttravmatik stress pozuntusu. Xüsusilə — cinsi və fiziki zorakılıqdan sonra. XIX əsr qadınlarının həyatında isə zorakılıq bol idi. Gicgah payı epilepsiyası. Autoimmün nevroloji xəstəliklər. Və — etiraf etmək istədiyimizdən daha tez-tez — sadəcə həyatın dözülməz şərtlərinə təbii emosional reaksiya. Budur onlar, bu şərtlər. Nə qanuni hüquqlar. Nə iqtisadi müstəqillik. Nə öz bədənini idarə etmək imkanı. Heç nə. Yalnız etiket. Və onun arxasında əzab kainatı.

XIX əsr qadını huşunu itirəndə, hönkürə-hönkürə ağlayanda, qışqıranda, boğulma və sinəsində yanma hiss edəndə — bu heç də həmişə “isteriya” deyildi. Bu, çox vaxt onun həyatına verilən reaksiya idi. Elə bir reaksiya ki, o dövrün tibbi onu qeyri-normal şəraitə verilən normal insan reaksiyası kimi qəbul etməyi bacarmırdı. Elə bir reaksiya ki, onu dinləmək əvəzinə əməliyyat otağına göndərirdilər.

İndi elə bir sual verim ki, o olmasa bu fəsil yarımçıq qalardı.

Dərsimizi öyrəndikmi?

Görünür, belədir. Artıq qadınların yumurtalıqlarını təşviş zamanı əməliyyat etmirik. “İsteriya” zamanı klitoru çıxarmırıq. Paris auditoriyalarında xəstələri “ehtiras pozalarında” sərgiləmirik.

Amma tibbdə ayrı-seçkiliyin ritmləri istənilən qədər tez yox olmur. Çoxsaylı müasir tədqiqatlar heyrətamiz bir mənzərəni üzə çıxarır: qadın həkimə kişi ilə eyni simptomlarla gəlir. Nə alır? Daha az diqqət. Gec diaqnoz. Və — psixoloji şərh. Real diaqnostika əvəzinə ona hökm oxunur: “Bu sizdə əsəb üstündən baş verir.” Miyokard infarktı. Qadınlarda bu, kişilərə nisbətən orta hesabla daha gec diaqnoz edilir. Niyə? Səbəblərdən biri qaranlıq istehzanın içində gizlənib: qadın simptomları çox vaxt “narahatlıq” və ya “panik tutması” kimi qələmə verilir. Ürək bəla harayı çalır, həkim isə yalnız isteriya görür. Xronik ağrı? Qadına tibbi səbəb axtarmaq əvəzinə, daha tez psixiatrik damğa vurulur. Amma qəddarlığın mütləq rekordu — endometrioz. Orta hesabla yeddi-on il. Bu qədər il qadın tükəndirici ağrı ilə yaşayır ki, düzgün diaqnoz eşitsin. Yeddi. On. İl. Və bütün bunlar ona görə ki, ağrı şikayətləri illərlə sadəcə görməzliyə vurulur.

Qədim “dolaşan bətn” fikri — qadın əzablarının birtəhər qadın bədəninin dərinliklərindən qaynaqlandığı və əslində əqli kaprislərdən başqa bir şey olmadığı fikri — hələ də yaşayır. Bu fikir sadəcə ginekologiyadan daha incə mədəni qərəz formalarına keçib.

Və bir başqa məqam da var ki, onu qeyd etməzdən keçmək olmaz.

Müasir qadın. Məyus. Ümidsiz. Real tibb cavab vermədi. Ağrı qaldı. Və o zaman o, “yerləşdirici” və ya “reqressoloq”un qapısını döyür. Tələyə düşür. Elə həmin tələyə. Ona yenidən deyirlər ki, əzabları onun “qadın təbiətindən” gəlir. “Nəsil travmasından”. “Ulu nənəsinin abortlarından”. “Karmik günahdan”. Onun öz ağrısına görə günah yenidən onun boynuna yıxılır. Ona diaqnoz əvəzinə yenidən ayin təklif olunur.

“Dolaşan bətndən” “dolaşan karmaya” — iki yarım minillik. Biz isə hələ də yoldayıq.

2000-ci illərin əvvəllərində Bakıdakı 2 saylı Klinik Psixiatrik Xəstəxananın xronik psixozlar şöbəsində qadınlara baxanda bir fikir məni bir an da olsun tərk etmirdi: onlardan neçəsi bura həqiqətən şizofreniyadan əziyyət çəkdiyi üçün deyil, ailələri və ya ərləri onların xasiyyəti, depressiyası, yaxud onlara biçilmiş rola uyğunlaşmaq istəməmələri ilə barışa bilmədiyi üçün düşmüşdü?

Budur, nəfəsi kəsən sual. Sovet psixiatriyasında — və postsovet psixiatriyasında da — bir fenomen yaşayıb, bu gün də yaşayır. Onun hətta adı da var — “məişət psixiatriyası”. Bu quru terminin arxasında əsası klinika deyil, münaqişə olan hospitalizasiyalar gizlənir. Qadının öz ailəsi ilə münaqişəsi. Baxın, nə qədər sadədir. Qadın — inadkardır. Bir. Qadın — “sözə baxmır”. İki. Qadın — gecələr ağlayır. Üç. Qadın — yemək bişirmək istəmir. Dörd. Dörd maddə. Heç biri psixiatriya dərsliyindən deyil. Dördü də ailə qalmaqalından. Onu gətirirlər. Ona diaqnoz qoyurlar. Onu müalicə edirlər.

Bu təcrübə heç vaxt XIX əsr Amerika ovariotomiyaları qədər geniş yayılmamışdı. Amma burada da eyni məntiq işləyirdi: əgər qadın öz sosial rolunu yerinə yetirmirsə, deməli onunla nəsə düz deyil. Və “səhvi” düzəltmək üçün tibb köməyə çağırılırdı.

Bu hekayə bitmiş bir hekayə deyil. Bu, XXI əsr həkimləri olaraq bizim üçün hələ də uzun müddət səhifə-səhifə bağlamalı olduğumuz bir hekayədir.