Fəsil 7. Buz çubuğuna görə Nobel mükafatı: lobotomiya və onun qiyməti

17 yanvar 1946-cı ildə Vaşinqtonda, həkim Frimenin kabinetində Salli Ellen İonesku adlı bir amerikalı qadın psixiatrik müayinəyə gəldi. Qadın ağır depressiyadan əziyyət çəkirdi. Həkimi Volter Frimen onu ayrıca otağa dəvət etdi. Oturtdu. Elektroşok aparatını birləşdirdi. Tok vurdu. Qadın huşunu itirdi.

O, huşsuz halda uzanmışdı. Frimenin barmaqlarında bir alət parıldadı. Buz çubuğu. Adi buz parçalamaq üçün dəstdən götürülmüş buz çubuğu. Belə bir alət necə ola bilərdi ki, həkimin əlində olsun? Bir tapmaca. Amma cavab artıq cərrahın ölümcül niyyətində gizlənirdi. Frimen alətin ucunu xəstənin üzünə yaxınlaşdırdı. Hədəf — göz yuvası idi. O, buz çubuğunu yuxarıdan, yuxarı göz qapağının altından, göz alması ilə göz yuvasının damı arasındakı o xırda boşluğa soxdu. Bir saniyəlik sükut. Və — zərbə. Çəkic sap üzərinə kəskin şəkildə endi. Xırtıltı. Gözün üstündəki nazik sümük lövhəsi deşildi. Alətin ucu beynin ön payına girdi. Frimen sapı möhkəm sıxdı. Soldan sağa apardı. Yuxarıdan aşağıya. Ön pay ilə beynin qalan hissəsi arasındakı əlaqələri kəsərək, sanki şəxsiyyəti ağıldan ayırırdı. Aləti çıxardı. Qan üzdən çəkildi. Amma əməliyyat hələ bitməmişdi. Eyni şeyi digər göz yuvasından da etdi.

Bütün prosedur təxminən on dəqiqə çəkdi.

Xanım İonesku özünə gələndə Frimen onu taksiyə mindirib evə yola saldı.

İyirmi ildən artıq. İki min beş yüz insan beyni. Bir buz çubuğu. Bu necə mümkün ola bilər? Transorbital lobotomiya. Sadəcə desək — “buz çubuğu ilə lobotomiya”. Alət? Bar stolunda buz qıran eyni alət. Giriş nöqtəsi? Göz yuvası. Düz beynə. Onun adı Volter Frimen idi. Və ilk şok budur: o cərrah deyildi. O, həvəsli bir nevroloq idi. Bir furgon. Frimen ölkəni bu adi furgonla gəzirdi. Həftədə yüz xəstə. Əsas qorxunc hadisə isə Qərbi Virciniyada baş verdi: on iki günlük bir səfərdə iki yüz iyirmi beş nəfər. İki yüz iyirmi beş. On iki gündə. Dayanın. Düşünün. Artıq əməliyyat otağına ehtiyac yox idi. Artıq neyrocərraha ehtiyac yox idi. Nə qalırdı? Yalnız buz çubuğu. Çəkic. Və elektrik şoku cihazı. Hamısı budur. Bütün dəst. Çəkic. Buz çubuğu. Elektrik.

ABŞ-da cəmi nə qədər xəstəyə lobotomiya edilib? Təxminən qırx-əlli min. Onlardan təxminən üç min beş yüzünü Frimen şəxsən etmişdi, iki min beş yüzə yaxınını — öz üsulu ilə, buz çubuğu ilə. Qalanlarının çoxu isə daha əvvəlki prefrontal lobotomiya metodikası ilə, onu başqa bir adam icad edib. 1949-cu ildə buna görə Nobel mükafatı alan həmin adam.

Portuqaliyalı nevroloq Antoniu Eqaş Moniş (António Egas Moniz, 1874–1955) — sözün tam mənasında akademik. Parlament deputatı, 1919-cu ildə Paris sülh konfransında Portuqaliyanın xarici işlər naziri, diplomat. Amma təkcə bunlar deyil. O, parlaq bir nevroloq, serebral angioqrafiya metodunun — beyin damarlarının rentgen şüaları ilə görüntülənməsi üsulunun müəllifidir. Kəllə içərisinə baxış, gizlini görünən edən bir baxış. Məhz bunun üçün onu Nobel mükafatına namizəd göstərmək lazım idi. Əgər o, bu mükafatı məhz bunun üçün almış olsaydı. Bəs niyə belə deyil? Bu “əgər”in arxasında hansı dəhşətli sirr gizlənir?

1935-ci ildə Londonda keçirilən beynəlxalq konqresdə Moniş iki amerikalı tədqiqatçının — Con Fulton və Karlayl Yakobsenin məruzəsini eşitdi. Onlar şimpanzelər üzərində təcrübə aparırdılar. Xüsusilə, Bekki və Lusi adlı iki meymunun ön paylarını çıxarmışdılar. Əməliyyatdan əvvəl, tapşırığı yerinə yetirə bilmədikdə, Bekki qəzəbli tutmalara düşürdü — yırğalanır, qışqırır, qəfəsin barmaqlıqlarına çırpınırdı. Əməliyyatdan sonra isə hər hansı uğursuzluq zamanı sakit qalırdı və bir daha qəzəblənmirdi.

Fulton və Yakobsen quru bir elmi müşahidə dərc etdilər. Sadəcə məlumat. Sadəcə faktlar. Və bu kifayət etdi. Londonda onların məruzəsini dinləyən Eqaş Moniş oldu və müəlliflərin görmədiyini gördü. Müşahidə yox. Silah. Evə qayıtdı. Neyrocərrah tapdı — Pedro Almeida Lima. Və 1935-ci ilin noyabrında əməliyyat otağına girdilər. Xəstə — altmış üç yaşlı qadın. Ağır depressiya. Nə həblərin, nə də zamanın aradan qaldıra bilmədiyi ümidsizlik. Lima qazmağı götürdü. Kəllədə iki dəlik. İçəriyə spirt yeridildi — ağ maddəni məhv etmək üçün. Bir neçə əməliyyatdan sonra spirtin yerini leykotom tutacaq — ucunda çıxarıla bilən tel ilgək olan dar bir alət. Fırlanma. İlgək frontal payın ağ maddəsini gəmirirdi. Mişarlayırdı. Beynin kiçik bir parçası — ümid müqabilində. Yaxud boşluq müqabilində. O vaxt bunu hələ heç kim bilmirdi.

Növbəti üç ay ərzində Moniş və Lima təxminən iyirmi belə əməliyyat keçirdilər ki, bunu leykotomiya adlandırdılar. Moniş nəticələri nəşr etdi. Onun qiymətləndirməsinə görə, yeddi xəstədə “yaxşılaşma”, yeddi xəstədə “qismən yaxşılaşma”, altı xəstədə isə “dəyişiklik olmadı” müşahidə edildi.

İyirmi xəstə. Altı ay müşahidə. Bir dənə də nəzarət qrupu yox. “Yaxşılaşma”nın təyini o qədər sərbəst idi ki, hətta bir cəsəd də buna uyğun gələrdi. Təvazökar, metodoloji cəhətdən uğursuz bir sıra. Əsas belə görünürdü. Elə bir əsas ki, onun üzərində tezliklə bütöv bir sənaye quruldu. 1936-cı ildə bu kövrək körpüləri Atlantikanın o tayında da gördülər. ABŞ-da işə gənc psixiatr Volter Frimen (Walter Freeman, 1895–1972) başlayır. Onun əlində ambisiyalar skalpeli və bir müttəfiqi var — neyrocərrah Ceyms Uotts. İkisi birlikdə Monişin metodunu götürür və onu bir az da sadələşdirirlər. Artıq olan — kənara. Mahiyyət qalır. Öz yaratdıqlarına prefrontal lobotomiya deyirlər. Səsi demək olar ki, zərərsiz səslənir, bahalı restoranda yeməyin adı kimi. Amma bunun arxasında artıq bir uçqun qalxır.

1945-ci ilə qədər Qərbdə artıq minlərlə lobotomiya əməliyyatı həyata keçirilmişdi. 1946-cı ildə Frimen özünün transorbital “buz çubuğu” modifikasiyasını ixtira etdi — beləliklə, əməliyyat daha sadə, sürətli və neyrocərrahi avadanlıq tələb etməyən bir prosesə çevrildi.

1949-cu ildə Nobel Komitəsi Monişə “müəyyən psixozlar zamanı leykotomiyanın terapevtik təsirinin kəşfinə görə” mükafat verdi. Dəqiq belə bir ifadə istifadə edilmişdi.

Prefrontal lobotomiya zamanı xəstə ilə nə baş verirdi? Əvvəlcə — ümumi narkoz və ya Frimen vəziyyətində elektroşok. Sonra cərrah kəllədə iki dəlik açırdı. Dəliklərdən metal ilgəkli bir alət — leykotom daxil edirdi. Alət ön payın ağ maddəsinə — ön qabığı beynin qalan hissəsi ilə birləşdirən sinir liflərinə çatırdı. İlgək irəli çıxarılır, fırlanır, lifləri kəsirdi. Alət çıxarılırdı. Bir tərəfdəki əməliyyat tamamlanırdı. Prosedur digər tərəfdə təkrarlanırdı.

Bəs xəstə bundan sonra nə yaşadı? XX əsr psixiatriya tarixinin ən dəhşətli sualı elə budur.

“Cərrahi yolla yaradılmış uşaqlıq”. Frimen məqalələrində nəticəni belə — hərfiyən — adlandırırdı. Onun məntiqi amansız dərəcədə aydın idi: əməliyyatdan sonra xəstə uşaqlıq emosional asılılığı vəziyyətinə qayıdırdı. Və bu, onun iddiasına görə, sağalmanın zəruri mərhələsi idi. Amma yaxınları üçün bu necə idi? Gəlirdilər və dəhşətdən donub qalırdılar. Onların anası. Onların bacısı. Lobotomiya sonrası o “hərəkətsiz”, “yavaş”, “passiv” olmuş, “yaşamaq iradəsini itirmiş”di. Onlar bu yaşayan, amma boşaldılmış bədənlərə baxır və yaxınlarını tanımırdılar. Frimen onların nə gördüyünü bilirdi. Və onun həmişə hazır cavabı var idi: bu keçəcək. Bu — ancaq keçici vəziyyətdir. Sonra o az qala əvvəlki kimi olacaq.

Bir çox xəstədə bu vəziyyət heç vaxt keçmədi.

Keçmirdi. Çünki bu əməliyyat müalicə etmirdi — şikəst edirdi. Tamamilə. Həmişəlik. Alın payları. İnsanı insan edən məhz budur. Planlaşdırma. İnisiativ. Zaman anlayışı. Emosiyalar. “Nə olacaq?” sualını başa düşmək qabiliyyəti. Hamısı — oradadır. Milyonlarla sinir lifi ilə beynin qalan hissəsinə bağlanan bu paylarda. Cərrah alət daxil edir. Kəsir. Liflər qopur. Alın payları ilə beynin digər hissələri arasındakı əlaqə məhv olur. İnsan sağalmır. Sadəcə düzləşir. Emosional düzlük. İntellektual düzlük. İradə düzlüyü.

Frimen lovğalanırdı ki, lobotomiyadan sonra o, xəstələri “əsl ev heyvanına” çevirə bilir. Yazılarında bunu heç bir istehza olmadan, düz beləcə yazırdı. Onun fikrincə, bu, klinik ideal idi.

ABŞ-da əməliyyat olunmuş o əlli min nəfərin arasında adlarını bildiyimiz konkret insanlar da var idi.

Rozmari Kennedi, Cozef və Roz Kennedilərin böyük qızı, gələcək prezident Con F. Kennedinin bacısı idi. Uşaqlıqda onun inkişafı qardaşları və bacılarından geri qalırdı. Yeniyetməlik dövründə onun təhsilində çətinliklər, əhvali-ruhiyyə dəyişiklikləri, mümkün epileptik tutmalar müşahidə edilirdi. Gəncliyində ona yüngül zehni geriliklə və müşayiət edən affektiv pozuntu diaqnozu qoya bilərdilər, bəlkə də heç bir diaqnoz qoymazdılar. Sadəcə, o fərqli idi. Sadəcə, Kennedi sülaləsinin əzəmət layihəsinə uyğun gəlmirdi.

Cozef Kennedi narahat idi. Oğulları üçün siyasi ambisiyaları getdikcə daha israrla bəsləyirdi. Rozmari isə iyirmi üç yaşında — 1941-ci ildə — gecələr monastır məktəbindən qaçmağa başladı. Atası onun kişilərlə görüşdüyünü güman edirdi. Narahat olurdu: birdən hamilə qalsa? Birdən qalmaqal çıxsa?

O, Volter Frimenə müraciət etdi. Frimen lobotomiya ilə “həll yolu” təklif etdi. Cozef Kennedi arvadına bu qərarından xəbər vermədi. Digər uşaqlarından da heç kimə demədi. 1941-ci il noyabr ayında Corc Vaşinqton Universitetinin xəstəxanasına gətirilən Rozmarini əməliyyat masasına yatırdılar. Frimen və Uotts onun başında deşiklər açdı.

Proses zamanı — kəsiyin nə qədər dərin olacağını müəyyən etmək üçün — Frimen ona suallar verirdi. “Atamız” duasını oxumasını, “God Bless America” mahnısını oxumasını və əks ardıcıllıqla saymasını istəyirdi. “Biz kəsiyin dərinliyini onun cavablarına görə qiymətləndirdik”, — Uotts sonralar belə xatırlayırdı. Onlar kəsirdilər və soruşurdular, kəsirdilər və soruşurdular. Cavabları qarışıq və rabitəsiz olduqda isə dayandılar.

Artıq çox gec idi.

Rozmari Kennedi, əməliyyatdan sonra gəzə bilmirdi. Aydın danışa bilmirdi — yalnız bir neçə söz deyə bilirdi. Özünə qulluq edə bilmirdi. Sfinkterlərini idarə edə bilmirdi. Onun zehni və emosional səviyyəsi kiçik bir uşağın səviyyəsinə qədər geriləmişdi.

Onu Viskonsindəki Müqəddəs Kolettanın katolik internatına göndərdilər. Anası iyirmi il boyunca onu ziyarət etmədi. Atası isə heç vaxt yanına gəlmədi. Qardaşları və bacıları 1960-cı illərin əvvəllərinə qədər onun harada olduğunu və ona nə olduğunu bilmirdilər. Rozmari 2005-ci ildə vəfat edənə qədər internatda yaşadı — əməliyyatdan sonra keçən 63 il. O, 86 yaşında dünyasını dəyişdi. Kennedi ailəsinin tarixindən bu illər ərzində sanki tamamilə silinib atılmışdı.

O, bəlkə də lobotomiyanın ən məşhur qurbanı idi. Amma o, on minlərlə insandan yalnız biri idi.

Volter Frimen hər kəsə lobotomiya tətbiq edirdi. Depressiya? Lobotomiya. Narahatlıq? Lobotomiya. Şizofreniya? Lobotomiya. Yuxusuzluq? Lobotomiya. Migren? Lobotomiya. Homoseksuallıq? Lobotomiya (bəli, bir neçə sənədləşdirilmiş halda əməliyyat xüsusi olaraq “homoseksual meyli müalicə etmək” üçün istifadə edilmişdi). “Yeniyetmələrin sözə qulaq asmaması”? Bəzi hallarda Frimen 12 yaşlı uşaqlara belə lobotomiya tətbiq edirdi.

Onlardan biri — Hovard Dalli — 1960-cı ildə, on iki yaşında ikən, Frimen tərəfindən lobotomiya əməliyyatına məruz qaldı. Ögey ana uşağın “tənbəl”, “xəyalpərəst” və “itaətsiz” olduğundan bir neçə psixiatra şikayətlənmişdi, lakin hamısı oğlanı normal saymışdı. Sonra ögey ana özü Frimenə müraciət etdi. Frimen uşağa “uşaq şizofreniyası” diaqnozu qoydu — bu, müasir təsnifatda mövcud olmayan bir diaqnoz idi — və transorbital lobotomiya həyata keçirdi. Dalli sonradan sağ qaldı. Böyük çətinliklərlə həyat qurmağı bacardı — avtobus sürücüsü oldu. 2005-ci ildə o, National Public Radio-nun “Mənim Lobotomiyam” sənədli layihəsində öz hekayəsini danışdı. Bu, lobotomiya qurbanının sonradan ictimai şəkildə danışa bildiyi nadir hallardan biridir.

Əksəriyyəti — bacara bilmədi.

Əldə etdiyimiz statistik məlumatlar tam olmasa da, şoka salır.

1935–1960-cı illər arasında bütün dünyada müxtəlif təxminlərə görə yüz mindən iki yüz minə qədər lobotomiya aparılmışdır. Əksəriyyəti ABŞ-da həyata keçirilmişdir ki, burada metod ən fəal tətbiq olunurdu. Lakin həmçinin Böyük Britaniyada, Skandinaviyada, Kanadada, Yaponiyada, Fransada, İtaliyada, Almaniyada, Sovet İttifaqında da.

Müalicənin ölüm dərəcəsi 2 ilə 6 faiz arasında dəyişirdi. Yəni hər 50 xəstədən biri, bəzi hallarda isə hər 16 xəstədən biri sağ qalmırdı.

Sağ qalanların müxtəlif hesabatlar əsasında təqribən 40 faizində “yaxşılaşma” müşahidə olunub. Burada “yaxşılaşma” anlayışı demək olar ki, yalnız davranış baxımından müəyyən edilib: xəstə sakitləşib, idarəolunan hala gəlib, daha az aqressiv və etiraz etməyə daha az meylli olub.

Təxminən 40 faiz xəstədə heç bir gözəçarpan dəyişiklik olmadı.

Təxminən 20 faizində isə aşkar pisləşmə müşahidə olunub: ağır koqnitiv və emosional pozuntular, “tərəvəz” vəziyyəti, epileptik tutmalar, sidik və nəcisi saxlaya bilməmə, tam müstəqillik itkisi.

Lakin hətta “yaxşılaşdırılmış” 40%-də də şəfa deyildi. Bu, şəxsiyyətin məhv edilməsi bahasına edilən davranış dəyişikliyi idi. Bu xəstələr narahat olmağı, hirslənməyi, etiraz etməyi dayandırdılar. Və yaradıcılığa son qoydular. Şadlıq hissini itirdilər. Xəyal qurmaqdan vaz keçdilər. Sevgi hissini unutdular. Frimenin yazdığı o “ev heyvanlarına” çevrildilər.

1950-ci il. Qərbdə neyrocərrahların skalpeli diri beyinləri metodik şəkildə itaətkar sıyığa çevirərkən, Sovet İttifaqı ağlasığmaz görünən bir addım atır. Lobotomiyanın rəsmi qadağası. Planetdə “dayan!” deməyə cəsarət edən azsaylı ölkələrdən biri. Səhiyyə Nazirliyinin quru əmrinin altında nazir Yefim Smirnovun imzası var. Amma hər şey bu qədər sadədirmi? Doğrudanmı bu addımın arxasında yalnız humanizm durur? Səthin altına baxaq. Qadağanın səbəbi soyuq müharibənin dadını daşıyır — “burjua təbabəti”nə qarşı ideoloji qarşıdurma. Yad skalpelin amansızlığı çürüyən Qərbin növbəti sübutuna çevrildi. Yenə də fakt faktlığında qalır: Qərb klinikalarında lobotomiya öz dəhşətli şöhrətinin zirvəsini yaşayarkən, SSRİ-də onu kökündən yandırıb yox edirlər. XX əsrin sovet psixiatriyasının qaranlıq tarixində işıqlı bir üz də boylanır.

Lakin bu o demək deyil ki, Sovet İttifaqında psixocərrahiyyədən heç istifadə olunmurdu. Ayrı-ayrı hallar — xüsusilə stereotaksik əməliyyatlar şəklində — sonrakı onilliklərdə də davam edirdi. Ancaq ABŞ-dakı kimi lobotomiya kütləvi xarakter almadı.

ABŞ-da lobotomiya ancaq 1954-cü ildən sonra, amerikan bazarına ilk antipsixotik dərman olan xlorpromazinin gəlməsindən sonra tədricən tərk edildi. Bu dərman artıq iki ildən çox idi ki, Fransada istifadə olunurdu. Şizofreniya xəstələrinə kömək edən həqiqi dərmanların ortaya çıxması aydın etdi ki, beyni buz çubuğu ilə kəsməyə ehtiyac yoxdur. Bizim həblərimiz var.

Frimen 1967-ci ildə son lobotomiya əməliyyatını həyata keçirdi. Bu əməliyyatın xəstəsi — Helen Mortensen — əməliyyat zamanı kəllədaxili qanaxma nəticəsində həlak oldu. Bu, Frimenin rəhbərliyi altında Mortensenin üçüncü əməliyyatı idi — o, əvvəlki illərdə artıq iki dəfə lobotomiya olunmuşdu. Bəlkə də Frimen artıq metodun vəd etdiyi kimi işləmədiyini başa düşürdü.

Bu hadisədən sonra Frimenə cərrahiyyə əməliyyatları aparmaq qadağan edildi. O, 1972-ci ildə vəfat etdi və ölümünə qədər öz təcrübəsini müdafiə edərək həyata keçirdiyi 3500 lobotomiya ilə fəxr etməyə davam etdi.

Lakin ən dəhşətli şey Frimenin özü deyil. Dəhşətli olan, Nobel Komitəsinin 1949-cu ildə, metodun ən aktiv şəkildə tətbiq olunduğu bir dövrdə Monişə mükafat verməsidir. Bu, keçmişdəki pioner işin tanınması deyildi. Bu, mövcud təcrübəyə aktiv dəstək idi. Bu, dünyanın ali elmi instansiyasından verilmiş yaşıl işıq idi.

2011-ci ildə Torsten Vizel, özü də tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı, 1949-cu il Nobel mükafatı haqqında açıq şəkildə belə demişdi: “Bu, dəhşətli bir səhv idi.”

Komitə isə həmin mükafatı heç vaxt rəsmi şəkildə geri götürmədi. Stokholmda Medal Zallarında hələ də Monişin portreti asılıb. Adı laureatlar siyahısındadır. Nobel laureatlarını sayanda onun adı da hamı ilə birlikdə sayılır.

Və burada bu fəslin ən acı nəticəsinə gəlirik. Nobel mükafatı kimi təqdim edilmiş psixiatriya səhvi — onu törədən elə həmin institut tərəfindən düzəldilmədi. Nobel komitəsi öz səhvini ayrı-ayrı alimlərin səsləri ilə etiraf etdi. Amma rəsmi olaraq — yox. İnstitusional olaraq — yox.

Bu, vacib bir dərsdir. Elm səhv edir. Lakin onun özünü düzəltmə mexanizmləri də var: randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatlar, plasebo, sistemli təhlillər, meta-analizlər. Bu mexanizmlər yavaş, lakin qaçılmaz şəkildə nəyin işlədiyini, nəyin işləmədiyini göstərir. Nəticədə lobotomiya elm tərəfindən ifşa edildi. Buz çubuğu tibbdən uzaqlaşdırıldı. Frimenə əməliyyat aparmaq qadağan edildi.

Lakin elmin institusional orqanları — akademiyalar, komitələr, redaksiyalar — çox vaxt bu prosesdən geri qalır. Onlar öz səhvlərini tanımaqda tərəddüd edirlər. Mükafatları geri çağırmaqdan çəkinirlər. Səssiz qalmağa üstünlük verirlər.

Və bu, ön sözdə bəhs etdiyim o “səssiz razılığın” başqa bir tərəfidir. Ezoterika satıcıları minlərlə insanı gözü önündə aldadanda susan təkcə cəmiyyət deyil. Elmi qurumlar isə bir zamanlar fəlakəti mükafatlandırdıqlarını etiraf etməkdən çəkindikləri zaman da sakit qalırlar.

Bu gün müasir psixiatriyada lobotomiya yerinə bir neçə başqa yanaşma — neyrocərrahi və nevromodulyasiya üsulları istifadə olunur. Dərin beyin stimulyasiyası (DBS) ağır obsessiv-kompulsiv pozuntu və müqavimətli depressiya hallarında tətbiq edilir. Sinqulotomiya son dərəcə nadir hallarda, yalnız bütün digər üsullar kömək etmədikdə istifadə olunur. Həmçinin stereotaksik əməliyyatlar və transkranial maqnit stimulyasiyası da həyata keçirilir.

Bütün bu üsullar Frimenin etdiklərindən prinsipcə fərqlənir. Onlar nöqtəvi, geri çevrilə bilən və ya yarımgeri çevrilə biləndir. Bunları yalnız istisna hallarda tətbiq edirlər. Onlar xəstənin məlumatlı razılığını nəzərdə tutur, etik komitələrdən keçir və konkret nevrofizioloji modellərə əsaslanır.

Amma Frimenin qoyub getdiyi qorxu irsi — transorbital lobotomiya irsi, “buz çubuğu” irsi — indiki psixi pozuntuların neyrocərrahiyyəsində öz ağırlığını hələ də hiss etdirir. DBS-nin kömək edə biləcəyi bir çox xəstə, “beyin əməliyyatı” sözlərini eşidən kimi bundan imtina edir. Və bu imtinada müəyyən qədər haqlılıq var. Onun ölümündən yarım əsr sonra belə biz hələ də Frimenin əks-sədasını müşahidə edirik.

Bu da onun arxasında qoyub getdiyi bir səhvdir. O, sadəcə əməliyyat etdiyi xəstələrin həyatını dağıtmaqla qalmadı. O, bütöv bir tibb sahəsinə olan inamı nəsillər boyu zəhərlədi.

Nobel mükafatı — bir bədheybətin doğulmasına kömək edən ağır bir yükdür.

Frimenin ölümündən bir neçə onillik sonra onun adı psixiatriya dərsliklərində demək olar ki, söyüş sözünə çevrildi. Nobel mükafatçısı Moniş isə dərsliklərdə hələ də görkəmli alim kimi qalır. Məhz bu boşluqda — dərsliklərdəki qəbul ilə real qiymətləndirmə arasında — elm tarixindəki ən böyük həll olunmamış etik problemlərdən biri öz varlığını davam etdirir.

Bu gün faciəli səhvlərə çevrilmiş metodlara görə Nobel mükafatlarını geri çağırmaq üçün əlimizdə dürüst bir mexanizm varmı?

Hələlik — yox. Amma elm dünyasının qarşısında duran bu sual, durmağa da davam edəcək. Biz cəsarət edib də belə məsələləri rəsmi səviyyədə qoyduğumuz gün isə — elm adını layiqincə daşıyan bir psixiatriyaya bir addım daha yaxınlaşacağıq.

Düsturun izi. Bir çimdik həqiqət: frontal lobların zədələnməsi davranışı dəyişir — şimpanze Bekki narahatlığını itirdi. Həddindən artıq ümumiləşdirmə: “deməli, frontal əlaqələrin kəsilməsi ruh xəstəliklərini müalicə edir”. Metod: leykotomiya — iki meymun haqqında məruzədən bir neçə ay sonra. Sənaye: yüz mindən iki yüz minə qədər əməliyyat, Frimenin konveyeri, Nobel mükafatı. Qurbanlar: ölənlər və əlil qalanlar, Rozmari Kennedi, Hovard Dalli və nəsillər boyu bütöv bir tibb sahəsinə olan inam.