Fəsil 18. Bu niyə işləyir: möcüzənin anatomiyası

Adlarını çəkməyə keçməzdən əvvəl — Hellingeri, Stibalı, reqressoloqları, Hubbardı — bir suala cavab verməliyəm. Bu cavabsız qalsa, kitabın qalan hissəsi vicdansız olar.

Sual belədir. Əgər bu kitabda təsvir olunan metodlardan heç biri işləməyibsə — bəs niyə hamısı “işləyirdi”?

Xəstələr Zakelə təşəkkür edəndə ağlayırdılar. Səmimi. Göz yaşları ilə. İnsulin komalarına görə. Yaxınları oturub məktub yazırdılar — Frimenə, şəxsən — və kağıza köçürürdülər: lobotomiya “qızımızı bizə qaytardı”. Betti əməliyyatından sonra qadınlar deyirdilər: yüngülləşdi. Şikayət etmirdilər. Deyirdilər — yüngülləşdi. İndi baxın. Bu gün. Zalda dayanmışdım və öz gözlərimlə gördüm. Yetkin qadın. Ağıllı. Savadlı. Yerləşdirmədən çıxır — üzü göz yaşından islanıb, amma gülümsəyir. Xoşbəxt. Və deyir: “Mənə kömək etdi. İçimdə nəyinsə azad olduğunu hiss etdim”. Bütün sirr buradadır. O yalan danışmır. Zərrə qədər yox. O, doğrudan da bunu hiss edib.

Demək asandır: təlqin, cəfəngiyat. Amma həkimin belə lovğalığa haqqı yoxdur. Əgər min illər boyu milyonlarla insan işləməyən metodlardan rahatlıq tapıbsa — deməli, hardasa nə isə həqiqətən işləyir. Sadəcə, lövhədə yazılan deyil.

Elə o “nə isə”ni indi mexanizmləri ilə birlikdə araşdıracağıq. Çünki oxucu möcüzənin hardan gəldiyini başa düşməyincə, o möcüzəni satan hər kəsin qarşısında müdafiəsiz qalır.

Birinci mexanizm. Plasebo.

Plasebo aldatma deyil. Boş qutu deyil. “Heç nə” deyil. Bu, real neyrofizioloji fenomendir — tibbdə ən çox öyrənilmiş hadisələrdən biri. Bəs rahatlıq gözləntisi necə fizioloji prosesə çevrilir? Cavab kəllənin içində gizlənir. Beyin əmr alır və özünün real proseslərini işə salır. Toxumaların dərinliyinə güclü boşalmalar çatır: endogen opioidlər, orqanizmin daxili ağrıkəsiciləri ifraz olunur. Damarlara xilaskar istilik yayılır. Dopamin sisteminin fəallığı dəyişir. Ağrının, narahatlığın, yorğunluğun qavranması dəyişir. Bədən illüziyaya güvənir və kimyasını yenidən qurur. Klassik təcrübə. Plasebo artıq ağrını kəsmiş adama nalokson vurulur — opioid reseptorlarını bloklayan dərman. Və ifşa baş verir: plasebonun ağrıkəsici təsiri yox olur. Ağrı qayıdır. Niyə? Çünki reseptorlar bloklanıb. Açar dönmür. Bu o deməkdir ki, təsir “xəyalda” deyildi. Beynin kimyasında idi.

Amma plasebonun sərt bir həddi var. İllüziyaların çırpılıb dağıldığı şüşə günbəz. O, insanın öz vəziyyətini necə yaşadığını dəyişir — xəstəliyin özünü isə dəyişmir. Plasebo subyektiv ağırlığı götürür — psixozu dayandırmır, şişi əritmir, mədəaltı vəzini bərpa etmir. Niyə? Cavab xəstəliyin toxumasının özündə gizlənir. Orta ağırlıqlı depressiyası olan adam “müalicəçi”dəki seansdan sonra həqiqətən bir həftə yüngüllük hiss edə bilər. Canlı, isti rahatlıq bədənə yayılır. Amma şizofreniyası olan adamın vəziyyəti yüngülləşməyəcək — heç vaxt. Bir həftə isə itiriləcək. Həmişəlik.

Əsas qəddarlıq da budur: plasebo realdır və elə də buna görə təhlükəlidir. O, müvəqqəti rahatlığı sağalmanın başlanğıcı kimi göstərir. Daxilində heç nə olmayan bir metod üçün ideal pərdədir.

İkinci mexanizm. Ritual.

Ritual — insanlığın tibbdən çox-çox əvvəl kəşf etdiyi, narahatlıqla məşğul olmağın qədim texnologiyasıdır. Ritualın quruluşu var: başlanğıc, ardıcıl hərəkətlər, sonluq. Xəstəlik səbəbilə qeyri-müəyyənləşən dünyada təxmini proqnoz imkanı var. Əsası da budur: çarəsizlik əvəzinə fəaliyyət. Əzab çəkən insan ən çox ağrıdan deyil, çarəsizlikdən əziyyət çəkir. Ritual ona ediləcək bir iş verir.

Şam və dua — ritualdır. Otaqda düzülmüş fiqurlar — ritualdır. Gözləri yumaraq daxil olmalı olduğunuz “teta dalğası” — ritualdır. Hətta divan və ciddi şəkildə saatları qeyd edərək keçirilən əlli dəqiqə belə — ritual çərçivəsidir və dürüst psixoterapiya da bunu gizlətmir. Fərq ritualın olub-olmamasında deyil. Fərq çərçivənin daxilində ondan başqa bir şeyin olub-olmamasındadır.

Üçüncü mexanizm. Diqqət.

Biz bunu insulin komaları haqqında fəsildə də görmüşük: Zakelin xəstələri komatik şöbələrdə o dövrdəki psixiatriyanın digər sahələrində aldıqlarından daha çox insani diqqət alırdılar və bu diqqəti insulinin təsiri kimi qəbul edirdilər. Bəs ya burada dərmanın heç rolu yoxdursa? Bəs ya əsl dərman elə yanında olmağın özüdürsə? Müalicəçi sizi dinləyir. Bir saat. Gözünü çəkmədən gözlərinizə baxır. Xatirələri deşifrə edir: uşaqlıq, ana, yuxular haqqında. İndi müqayisə edin. Rayon həkimi. Səkkiz dəqiqə. Monitora ciddi şəkildə ilişmiş baxış. Belə qəbula alışmış insan üçün bölünməmiş bir saatlıq diqqət — terapevtik gücün zərbəsidir. İnsanlar müalicəçilərə pul ödəyirlər. Və çox baha ödəyirlər. Bəs nəyə görə? İstənilən tibbin pulsuz norması olmalı olan şeyə görə. Sadəcə onları dinlədiklərinə görə.

Dördüncü mexanizm. Narrativ.

İnsan hekayəsiz ağrıya dözmür. Nə səbəbi, nə adı, nə də günahkarı olmayan əziyyət ikiqat dözülməzdir. Ağrıya xaos da əlavə olunur. Və onda o gəlir. Sizə gözlərinizə baxaraq deyən adam: — Mən bilirəm sizə nə olub. Fasilə. — Sizin depressiyanız sizin ulu nənənizin bağışlanmamış küdurətidir. Var-yoxu müsadirə olunub qolçomaq elan edilmiş həmin qadının. Düşünün. Bu saniyədə nə baş verdi? Ağrı ad aldı. Səbəb. Və günahkar. Üstəlik — siz deyilsiniz. Ardınca, dərhal, qiymət siyahısında — kəffarə ritualı.

Bu pis izahdır. Lakin beyin dürüst qeyri-müəyyənlikdən çox, yalançı müəyyənliyi üstün tutur. Dürüst həkim deyir: “Depressiya çox amilli pozuntudur, bütün səbəblərini bilmirik, amma onu müalicə etməyi bacarırıq.” Narrativ satıcısı deyir: “Səbəb budur.” Təxmin edin, kimin ifadəsi daha yaxşı yadda qalır.

Beşinci mexanizm. Barnum effekti.

1948-ci il. Psixoloq Bertram Forer auditoriyaya daxil olur və tələbələrə vərəqələr paylayır. Onların şəxsiyyətlərinin “fərdi” portretləri. Güya testin nəticələrinə əsasən tərtib edilmişdir. Tələbələr oxuyurlar. Özlərini tanıyırlar. Qiymət verirlər. Dəqiqlik orta balı — 5 üzərindən 4,26. Dörd tam yüzdə iyirmi altı. Demək olar ideal uyğunluq. Demək olar. Çünki bir “lakin” var idi. Mətn hamıda eyni idi. Eyni. Hərfi-hərfinə. Hər kəsə uyğun gələn ifadələr toplusu: “Siz bəzən ünsiyyətcil olsanız da, bəzən tənhalığa ehtiyac duyursunuz. Sizdə açılmamış potensial var. Dərin hisslərə qadirsiniz, baxmayaraq ki, bunu hər kəsə göstərmirsiniz.” Onlar özlərini oxuyurdular — olmayan bir güzgüdə.

Bu effekt — ümumi ifadələrin dəqiq şəxsi uyğunluq kimi qəbul edilməsi — dəfələrlə təkrar olunub. Bürclər, “fotoşəkilə görə diaqnoz”, “nəsil oxuma” kimi şeylər və ezoterik mütəxəssisin ilk seansında müştərinin “o, mənim içimi görür” kimi hiss etdiyi hər şeyin yarısı da məhz buna əsaslanır. Heç kəs sizin içinizi görmür. Sizə hər kəsin əks olunduğu bir güzgü göstərirlər.

Altıncı mexanizm. Təbii gedişat və orta səviyyəyə qayıdış.

İnsan kömək üçün təsadüfi bir gündə deyil, ən pis günündə, zirvədə, artıq dözülməz olduqda müraciət edir. Və burada ilk tələ yatır. Əksər halların dalğaları var. Zirvədən sonra demək olar həmişə eniş gəlir — sadəcə xəstəliyin təbiəti belədir. Depressiya epizodu öz-özünə yumşalaya bilər. Narahatlıq azalır. Vəziyyətə bağlı böhran həll olunur. İndi təsəvvür edin ki, bu anda insan müalicəçiyə gedibdir. Yaxşılaşmanı müalicəçiyə aid edəcəklər. Dalğaya deyil, zamana deyil, xəstəliyin təbiətinə deyil. Müalicəçiyə. Amma seçim var idi. Əgər o, eyni həftələrdə başqa müalicəçiyə getsəydi, nəticə eyni olardı. Falçıya getsəydi — eyni. Heç yerə getməsəydi — yenə eyni. İşin sirri budur: sağalma öz-özünə gələ bilərdi. Amma bu, zirvədə yanında olan adama nəsib oldu.

Buna sağ qalanların səhvi də əlavə olunur. Kömək görənlər bunu hər kəsə danışır — danışacaq şeyləri var. Kömək görməyənlər susurlar: utandıqları üçün, özlərini günahlandırdıqları üçün və ya artıq yeni müalicəçi axtarırlar. Rəylərdə yalnız möcüzələr qalır. Uğursuzluqlar qəbiristanlığı Instagramda paylaşım etmir.

Yeddinci mexanizm. Ödənilən pullar.

Kursa üç yüz min ödəyən insan seçim qarşısında qalır: metodun işləmədiyini etiraf etmək — yəni üç yüz min və bir il həyatını boşa xərcləmiş insan olmaq; ya da yaxşılaşma tapmaq — yəni özünə ağılla sərmayə qoyuluşu etmiş insan olmaq. Psixika demək olar ki, həmişə ikincini seçir. Buna “sərf olunmuş xərclər səhvi” deyilir və onun gücü qiymət artdıqca artır: metod nə qədər bahalıdırsa, müştəri özündə nəticəni bir o qədər inadla tapır. Psevdoterapiyanın bahalığı yan effekt deyil. Bu mexanizmin bir hissəsidir.

Və son halqa: ictimai şahidlik. Müştəridən qrupda danışmaq, video-rəy çəkmək, “transformasiya”sını paylaşmaq tələb olunur. Aşkar söylənən sözlər, eşidiləndən daha çox danışanı inandırır. Şəxs sağalması haqqında danışaraq bunu öz bioqrafiyasına əlavə edir.

Gəlin hamısını bir araya gətirək.

Plasebo real bədən rahatlığı verir. Ritual narahatlığı aradan qaldırır. Diqqət isindirir. Hekayə qarmaqarışıqlıqda nizam salır. Barnum effekti “məni gördülər” hissi yaradır. Təbii gedişat yaxşılaşmalar gətirir. Ödənilmiş pul inam möhkəmləndirir. İnsan psixikasının yeddi dürüst mexanizmi — onlardan heç birinin elan edilmiş metodla əlaqəsi yoxdur.

Bütün bu fəslin yazılma səbəbi olan üç nəticə çıxarılır.

Birinci. Yalançı sağaldıcıların qurbanları axmaq deyil. Bu mexanizmlər hər birimizin psixikasına həkk olunub — mənimki də daxil olmaqla. Ağıllı insan onlardan qorunmur; bəzən daha həssas olur, çünki qorunduğuna əmindir. Əgər özünüzü “bəlkə bunun içində nəsə var” fikri ilə tutmusunuzsa — bu ağılsızlıq deyil. Bu insanın quruluşudur.

İkinci. “Mənə kömək etdi”. Üç söz. Tibbdə ən dürüst sübut və ən yararsız. Bu sözləri deyən adam yalan danışmır. O, yaşadığını dəqiq təsvir edir. Amma bunun məhz nədən qaynaqlandığını bilə bilməz. Metodun əsl təsirini yeddi daxili mexanizmin kor oyunundan ayırmağa nə xəstənin özü, nə çarpayının üstünə əyilmiş həkim, nə də metodun dahi müəllifi qadirdir. Buna yalnız bir alət qadirdir. Nəzarətli tədqiqat. Bir qrup əsl metodu alır. Digəri — onun qüsursuz təqlidini. Və heç kim sona qədər kimin nə aldığını bilmir. Plasebo nəzarəti. Bu, elmin möcüzəni ayırd etdiyi yeganə üsuldur. Ayırd etdikdən sonra qalan hər şey — müalicənin özüdür.

Üçüncü. Yalançı sağaldıcı axmaqlığı istismar etmir — o, yüngülləşmənin əsl mexanizmlərini müalicədən qopararaq onlardan istifadə edir. Elə buna görə də onun metodu hər seansda “işləyir”, amma heç vaxt sağaltmır. Və elə buna görə də təhlükəlidir: yeddi mexanizm xəstəyə həftələrlə subyektiv yüngülləşmə bəxş edərkən, xəstəlik də həmin həftələri üstünlük kimi qazanır.

Yeri gəlmişkən, həkim də həmin yeddi mexanizmdən istifadə edir. Yaxşı həkim dinləyir, izah edir, çərçivə qurur, ümid verir və bu düzgündür: yüngülləşmə varsa, onu xəstəyə təklif etməmək günah olar. Fərq bir tək məqamdadır: həkimin çərçivəsinin içində möcüzənin çıxılmasından keçmiş müalicə dayanır. Sağaldıcının çərçivəsinin içində isə — yalnız çərçivə.

Budur, indi hazırıq. Metodun hansı düsturla qurulduğunu bilirik. Onun “işləməsini” təmin edən yeddi mexanizmi bilirik. İndi bütün bunlardan bir sənaye quranlara baxmaq qalır.

Postsovet məkanına yad adamları otaqda düzüb onlara “baba” deməyi öyrədən adamdan başlayaq.