Fəsil 23. Peşənin öz içində: keyfiyyətə nəzarət olmadıqda

Bu hissədə mən elmi psixiatriyanı təhdid edən xarici təhlükələrdən danışırdım: elmdən əvvəlki dövrlərdən qalma sənayeyə çevrilmiş praktikalardan və tibbin yanında boy atan saxta tibbi istiqamətlərdən.

Bu fəsildə daxili təhlükədən danışmalıyam. Peşənin özündən çıxan təhlükədən. Bu, kitabın mənim üçün ən ağrılı hissəsidir. Çünki burada yad adamlardan, hellingerlər və stiballardan deyil, öz həmkarlarımdan yazıram. Eyni ordinaturada oturduğum insanlardan. Mənim dərs aldığım şəxslərdən. Formal olaraq mənimlə eyni diplom və vəzifəyə malik olanlardan.

Lakin bunu deməmək olmaz. Çünki problemin susqunluqla keçirilməsi onun mövcud olmasının əsas səbəblərindən biridir. Daha da əhəmiyyətlisi, bu cinnət pandemiyası təkcə xarici dələduzlarla deyil, həm də peşənin öz daxili zəifliyi ilə qidalanır.

Üç halı nümunə gətirəcəyəm. Hamısı öz təcrübəmdəndir. Anonimliyi qorumaq üçün detallar dəyişdirilib. Mənası isə olduğu kimi qalıb.

Birinci hal. Neyroleptik əvəzinə dua

2001–2003. Mən V. M. Bexterev adına Sankt-Peterburq Elmi-Tədqiqat Psixonevroloji İnstitutunun klinik ordinaturasında təhsil almışam. Bu, ən qədim müəssisələrdən biridir. Bütün postsovet məkanında ən nüfuzlu akademik psixiatriya mərkəzlərindən biri. Bu divarların arxasında bir sirr gizlidir: bu institut necə davam gətirdi? Cavab tarixdə gizlidir. 1907-ci il. Qurucusu Vladimir Mixayloviç Bexterevdir. Dünya miqyaslı ən böyük nevromorfoloqlardan və psixiatrlardan biri. Beynin ən dərin qatlarına nəzər salan insan. O özündən nə qoyub? Bu gün bu Milli Tibbi Tədqiqat Mərkəzidir (NMTM). Çoxsaylı elmi şöbələr. Dünya jurnallarında nəşrlər. Mütəxəssislər arasında tanınma. Zehnin sirləri burada saxlanılır.

İkinci şöbə. Qapı arxamda bağlandı və mən professor Viktor Davıdoviç Vidin mülkünə daxil oldum — postsovet məkanında hörmətlə qəbul edilən bir ad. Psixoanalitik oriyentasiyalı ən tanınmış psixiatr-psixoterapevtlərdən biri. Amma niyə məhz o? Bu nüfuzun arxasında nə dururdu? Viktor Davıdoviç — böyük mədəniyyətə, nəhəng klinik təcrübəyə və beynəlxalq tanınmışlığa malik insan. Şizofreniya psixoterapiyası və psixodinamika ilə bağlı kitabları rusdilli psixiatrların bütün bir nəsli üçün dərs vəsaitinə çevrilib. Hər bir səhifə — bir koddur. Hər bir nəzəriyyə — uçuruma sürüşən ağlın açarıdır. Ondan dərs almaq — bir imtiyazdır. Mən bunu bu gün də qiymətləndirirəm.

Amma həmin şöbədə başqa bir həmkar da işləyirdi — onu doktor S. adlandıraq. Yetkin, bir qədər yaşlı, institutda çox illərdir çalışan bir insan idi. Diplomuna görə psixiatr idi. Təcrübəli klinisist. Xəstələr tərəfindən diqqətliliyi və mülayimliyi ilə hörmət görürdü.

Doktor S. dərin dindar bir xristian idi. Bunda qeyri-adi heç nə olmazdı — hər bir insanın şəxsi inancı onun hüququdur. Məsələ ondaydı ki, doktor S. öz imanını klinik praktikası ilə necə birləşdirirdi.

O dua yazırdı. Öz əli ilə. Kağız vərəqinə. Və xəstəyə verirdi — tapşırıqla birlikdə: gündə filan qədər oxu. Ruhani praktika kimi yox. Müalicəyə əlavə kimi yox — bunun öz inancı olduğunu, həb olmadığını anlayan insanın razılığı ilə. Xeyr. Məhz bu, adamı sayıq salmalı idi. Hər şey elə buradan başladı. Doktor S. — keşiş deyil, şəfa verən deyil, meydandakı şarlatan deyil. Həkimdir. Diplomu var. Əlində xəstəlik tarixçəsi. Və o, duanı bu tarixçəyə yazırdı. Resept kimi. Doza kimi. Terapevtik alət kimi. Sətir-sətir — milliqramların və qəbul tezliyinin yazılmalı olduğu yerə. Onun öz ifadəsi bütün sübuta əsaslanan tibbə hökm kimi səslənir: — Mən effekti görürəm. Fərqi görürəm. Xəstə dua edəndə — özünü yaxşı hiss edir.

Bu, aparıcı akademik müəssisələrdən birində baş verirdi. 2002-ci ildə. Şizofreniya şöbəsində. Diaqnozu təsdiqlənmiş psixotik pozuntuları olan xəstələrdə.

Mən gənc ordinator idim. Bununla nə edəcəyimi bilmirdim. Baxırdım və susurdum.

O, heç bir bəndi pozmadı. Heç birini. Postsovet etik məcəllələrini açın — duanın qadağan edilməsi haqqında bir kəlmə yox. “Dua terapiyasının” qadağan edilməsi haqqında bir sətir yox. Boşdur. Nöqtə. İyirmi beş il fərq. Dörddə bir əsr klinik təcrübə mənim nəzəriyyəmə qarşı. Onun intuisiyası — daha müdrik. Belə güman edilirdi. Xəstənin çarpayısı başında onu görən hər kəsin şüuraltına belə həkk olunub: hər hansı kitabdan daha çox xatırlayan bu əllər. Bəs əgər bu işləyirsə? Əgər xəstələr həqiqətən palatadan başqa cür çıxırsa — plasebo vasitəsilə, dəstəkləyici ünsiyyət vasitəsilə, nə vasitəsilə olursa olsun — onda nə? Xəta haradadır? Pozuntu haradadır? Budur sual. Budur tapmaca. Və bir dənə də cavab yox.

Bunun pis tərəfi budur:

Psixiatr dua ilə neyroleptiki bir sıraya qoyanda, elmi tibbin öz statusunu sarsıdır. Xəstəyə deyir: “Haloperidol qəbul etmək — bir təsirdir, dua isə — başqa. İkisi də işləyir”. Xəstə mesaj alır: elm və dini praktika eyni terapevtik statusa malikdir. Və sonra xəstənin qaçılmaz olaraq özü inkişaf etdirdiyi məntiq başlayır: əgər dua kömək edirsə — bəlkə tək başına da kifayətdir? Əgər fəal dua etsəm — bəlkə dərmanlara ehtiyacım olmayacaq?

Biz indi şizofreniyası olan xəstələrdən danışırıq. Kəskin fazada antipsixotiklərlə müalicə aparılmasa, vəziyyətin getdikcə pisləşməsi, sosial dezadaptasiya, reallıqla əlaqənin itirilməsi və intihar təhlükəsi olan insanlardan. Onların sübuta əsaslanan farmakoterapiya ilə əlaqəsini zəiflədən hər hansı mesaj — son nəticədə ölümə gətirib çıxaran mesajdır.

Amma daha pisi başqa idi. Doktor S.-i gənc həmkarlar müşahidə edirdilər: internlər, ordinatorlar, aspirantlar. Onlar üçün Bexterev ilk həqiqi klinik təcrübə olurdu. Burada səhvlərin qiyməti başqasının psixikası idi. Və onlar görürdülər: professor həmkarı birbaşa klinikada “dua terapiyası” tətbiq edir. Heç kim onu dayandırmır. Heç kim əlindən tutmur. Yeni başlayan üçün bu nə deməkdir? Bu normaldır? Elmi tibbi ruhani praktikalarla qarışdırmaq normaldır? Öz subyektiv dini intuisiyasını neyroelmlə eyni dəyərdə saymaq normaldır? Onilliklərlə klinik tədqiqatlar? Yandır. At. Görməzdən gəl. Axı əsas olan — öz gözünlə “effekti görməkdir”.

Hesab edirəm ki, doktor S. — cinnət pandemiyasının strukturunu onun əsas düşməni daxilində, akademik psixiatriya daxilində yenidən yaradırdı. Bu — elmi tibbə daxili xəyanətin bir formasıdır. Qəsdli deyil — o yaxşı insan idi. Ancaq bundan zərəri heç də az deyil.

Ən narahatedicisi isə odur ki, belə həkim tək deyildi. Bexterev adına institutda və digər postsovet məkanlarındakı müəssisələrdə onlarla var idi. Kimi dualar yazırdı, kimi “keşişə getməyi” tövsiyə edirdi, kimi “bioenergetik” üsullardan istifadə edirdi, kimi xəstələrə mantralar oxuyurdu, bəziləri isə “nəsil yaddaşı üzrə mütəxəssislərə” yönləndirirdi (!). Bunlar heç də istisna deyildi. Postsovet psixiatriyasının bir hissəsi üçün bu, normal hədd daxilində baş verirdi.

Buna görə də bu fəslin mövzusunu sosial şəbəkələrdəki saxta müalicəçilər mövzusundan daha az əhəmiyyətli hesab etmirəm. Əgər elmi psixiatriyanın qalasının özündə belə çatlar varsa — qalanın xaricində saxta elmlərlə mübarizənin heç bir faydası olmaz.

İkinci hal. On üç illik OKP və “seksoterapiya”

Mənim qəbuluma 33 yaşlı bir qadın gəldi. Adını Leyla qoyaq. Ali təhsilli, daimi işi olan, iqtisadi cəhətdən müstəqil. Heç evlənməyib. Dindar ailədən olsa da, ciddi dini əməllər yerinə yetirmir.

Onun problemi 16 yaşından başlayıb. Obsessiv-kompulsiv pozuntu. Çirklənmə ilə bağlı vəsvəsəli qorxular. Saatlar boyu əl yuma. Kompulsiv şəkildə sobanın söndürülüb-söndürülmədiyini, qapıların bağlı olub-olmamasını yoxlamaq. Onu əzablandıran və qurtula bilmədiyi vəsvəsəli fikirlər. Davamlı narahatlıq. Gecələri yalnız 4-5 saat yatırdı. Həyatının öz beyni ilə mübarizədə keçdiyini hiss edirdi.

Görüşümüzə qədər, 16 yaşından 29 yaşına kimi, 13 il ərzində Leyla mütəxəssislərə müraciət edib. Əvvəlcə doğma şəhərində psixiatrlara. Sonra Moskvada. Daha sonra valideynləri onu “ən yaxşı həkimi” görmək üçün İstanbula aparıblar.

On üç il. Tam on üç il — buna qarşılıq nə aldı? Demək olar ki, heç nə. Yalnız bir ovuc həblər. Birinci psixiatr. Fluoksetin. Doza aşağı idi. Altı ay ərzində vəziyyəti yüngülləşdi. Sonra hər şey yenidən qayıtdı. Qaranlıq yenidən onu əhatə etdi. İkinci. Paroksetin. Dərman dəyişdirildi. Üçüncüsü kvetiapin əlavə etdi. Narahatlıq üçün. Dördüncüsü klonazepam yazdı. Yatmaq üçün. Beşincisi — risperidon. Kiçik dozalarda. 28 yaşına çatanda Leyla artıq eyni vaxtda dörd preparat qəbul edirdi: antidepressant, iki atipik neyroleptik və benzodiazepin. İşgəncə çəkən bədənin hər hüceyrəsinə açılan dörd kimyəvi açar. Bu dərmanların hər biri ona vaxtilə verilmişdi. Hər biri qısa müddət kömək etmişdi. Hər biri ya işləməyi dayandırmışdı, ya da yan təsirlər vermişdi. Və sonra amansızcasına növbəti ilə əvəz olunmuşdu.

Bu psixiatrların heç biri ona OKP üçün sübut olunmuş psixoterapiyanı — ERP-ni — təklif etməyib.

Bu şoka salardı — əgər təəssüf ki, tipik hal olmasaydı.

Obsessiv-kompulsiv pozuntunun (OKP) müalicəsi üzrə beynəlxalq protokollar — Amerika Psixiatriya Assosiasiyasının və NICE-in (Böyük Britaniya) tövsiyələri — bir məsələdə hamılıqla razıdır: OKP-də birinci sıra terapiya reaksiyanın qarşısını almaqla ekspozisiya (exposure and response prevention, ERP) adlanan, xüsusi koqnitiv-davranış terapiyası növüdür. Bu terapiya düzgün tətbiq edildikdə xəstələrin yarıdan çoxunda əhəmiyyətli yaxşılaşma təmin edir. Dərmanlar terapiyanı tamamlaya bilər; orta ağırlıqlı hallarda bəzən ERP olmadan təkbaşına SSRI dərmanları kifayət edir; lakin illərlə psixoterapiya təklif etmədən yalnız dərmanları dəyişmək səhiyyə standartlarının pozulmasıdır.

Bəs niyə Leyla 13 il ərzində lazımi psixoterapiyanı ala bilmədi?

Səbəblər boğucu bir çələngə dönüb. Birincisi — postsovet məkanında həqiqi ERP üsullu koqnitiv-davranış terapiyasına praktiki olaraq çatmaq mümkün deyil. Dünya standartlarında təlim keçib bu üsulu tətbiq edən mütəxəssislərin sayı hər böyük şəhərdə barmaqla sayılacaq qədərdir. Digərlərinin “koqnitiv-davranış terapiyası” adlandırdığı şey nədir? Ümumiyyətlə, hər şey. “Pozitiv düşün” kimi şablon məsləhətlərdən tutmuş ezoterika qatılmış şarlatanlıqlara qədər. Xilas əvəzinə saxtakarlıq. İkinci səbəb daha dəhşətlidir: psixiatrların özləri çox vaxt ERP-nin real effektivliyindən xəbərsizdirlər. Onlar biomedikal paradiqmanın dəmir qapıları arxasına kilidləniblər, yeganə çarə uyğun həb seçməkdir. Resept yazmaq. Simptomu boğmaq. Üçüncü səbəb isə ürəyinə enən zərbədir — sırf iqtisadiyyat. Psixiatr qəbulu sığorta tərəfindən ödənilir. Psixoterapevt qəbulu ya ödənilmir, ya da cüzi məbləğdir. Psixiatr xəstəni 15 dəqiqəyə qəbul edir. Psixoterapevt həftədə bir saat vaxt ayırmalıdır. Uzun aylar boyu. İqtisadiyyat amansızcasına dərman həllinə sövq edir. Sistem insanları həblər dəyirmanında əzir.

On üç il Leyla həkimlərə gəldi. Dərman qəbul etdi. Gözlədi. “Bəlkə bu dərman fayda eləyəcək”. Fayda eləmədi. Ya da iki-üç ay kömək etdi, sonra effekti bitdi.

Sonra — və bu onun hekayəsinin ən ağır hissəsinin başlanğıcıdır — müalicə edən psixiatrlarından biri, dərmanların faydasız olduğunu görüb, ona başqa bir “müalicə” təklif etdi. Bu həkimin dilində buna “seksoterapiya” deyilirdi.

Təklif belə idi: “Sizin otuz yaşınız tamam olur. Sizin heç vaxt cinsi əlaqəniz olmayıb. Freyd göstərib ki, nevrozların çoxu basdırılmış cinsi istəklə bağlıdır. Əgər cinsi əlaqəyə girsəniz, OKP-niz keçəcək”. Daha sonra psixiatr özünü cinsi tərəfdaş kimi təklif edirdi — “əyləncə üçün deyil, müalicə prosesinin hissəsi kimi”. İzah edirdi ki, məhz buna görə “seksoterapiya” etibarlı mütəxəssis tərəfindən, hər hansı kimsə tərəfindən deyil, aparılmalıdır.

Leyla razılaşdı.

Gəlin burada dayanaq. Bəs niyə razılaşdı?

O axmaq deyildi. Yüngülxasiyyət də deyildi. On üç il nəticəsiz müalicə onu tükəndirmişdi. Həkimə inanırdı — bu, onun ilk psixiatrı deyildi, bu konkret şəxslə bir neçə aydır əlaqədə idi. Ümidsizliyə qapılmışdı. Peşəkar hesab etdiyi bir adam ona son çarəni təklif edirdi. Onun etnik və dini görüşləri nikahdan əvvəlki münasibətlərə zidd idi, lakin xəstəlikdən qurtulmaq istəyi hər şeydən ağır gəldi. Daxili müqavimətini qıraraq razılaşdı — necə ki, insan cərrahiyyə əməliyyatına razılaşır.

Nəticələr məhz gözlənildiyi kimi oldu. Leyla bu psixiatrla intim münasibətə girdi — əvvəlcə bir dəfə, sonra bir daha. Onun OKP-si heç yerə getmədi. Psixiatr bir neçə görüşdən sonra marağını itirdi və onun vəziyyətini yenə adi dərmanlarla müalicə etməyə qayıtdı. Özünə hörmət, dini özünü dərk etmə, tibbə inam — hamısı dağıdıldı.

Bir neçə ay sonra isə — o, baş verənləri dərk etdi. Bu “terapevtik proses” deyildi. Bu — müalicə maskası altında cinayət idi.

Gəlin indi bu hadisəyə beynəlxalq etika baxımından baxaq.

Madrid. 1996-cı il. Artıq bəhs etdiyimiz mətn — Madrid Bəyannaməsi — qanı donduran bir düstur həkk edir. Yavaş oxuyun. Sətirlər arasında oxuyun. Niyə burada xəstənin razılığı müdafiə deyil, hökmdir? Çünki bəyannamə hakimiyyətin dəhşətli anatomiyasını açır. Bilik. Psixiatrın xəstə haqqında bildikləri ilə xəstənin bildikləri əvvəlcədən qeyri-bərabərdir — hələ heç bir toxunuş olmadan. Bəs hakimiyyət fərqi? O, həkimə başqasının iradəsi və başqasının bədəni üzərində xüsusi güc verir. Və bu şəraitdə razılıq artıq razılıq olmaqdan çıxır. O, istismara çevrilir. Təmiz. Amansız. Və o zaman bəyannamə şillə kimi vurur. Heç bir halda — eşidirsinizmi? — heç bir halda psixiatr xəstəsi ilə hər hansı formada cinsi davranışa girməməlidir. Heç bir halda. İlk addımı kimin atmasının əhəmiyyəti yoxdur. Bunu xəstənin, yoxsa terapevtin təşəbbüs etməsinin əhəmiyyəti yoxdur. Sərhəd möhürlənib.

“Kimin təşəbbüs etməsinin əhəmiyyəti yoxdur” düsturu — əsas məqamdır. O, adi məntiqi parçalayan çəkicə çevrilir. O, pozucuların klassik bəhanəsini kökündən qoparır: “o özü razılaşdı”, “o özü birinci təklif etdi”, “bunlar yetkin insanlar idi”. Zərbə. Bir zərbə də. Psixiatrik etika məcəllələri amansız həqiqəti üzə çıxarır: terapevtik münasibətlərdə hakimiyyət asimmetriyası əsl razılığı qeyri-mümkün edir. Təsəvvür edin: nəzarətçi məhbusa güzəşt müqabilində “könüllü” cinsi əlaqə təklif edir. Formal olaraq razılıq mümkündür. Reallıqda — bu zorlamadır. Niyə? İmtina məhbusun üzərinə ağır nəticələr yağdırır. Terapevtik münasibətlərdə vəziyyət struktur baxımından eynidir.

ABŞ-ın təxminən yarısında psixiatrın xəstəsi ilə cinsi əlaqəsi qanunla birbaşa qadağandır, bir çox ştatda isə cinayət məsuliyyətinə səbəb olur. Bir sıra Avropa ölkələrində də vəziyyət eynidir. Ştatın lisenziya şurası belə bir hadisədən xəbər tutan kimi həkimin lisenziyasını birdəfəlik ləğv edə bilər.

Azərbaycan. Rusiya. Keçmiş İttifaqın qırıntıları olan daha onlarla ölkə. Heç bir sanksiya tətbiq olunmadı. Heç biri. Bu psixiatr — o, indi də kabinetdədir. Xəstə qəbul edir. Resept yazır. İmza atır — o geniş, arxayın imzanı. Onun soyadı heç bir intizam işində çəkilmədi. Bir dəfə də. Bütün bu illər ərzində. Bəs Leyla? Leyla susur. Ailəsi bilmir. Nə anası, nə atası, nə qardaşı — heç kim. Və o, bilməmələri üçün əlindən gələni edəcək. İman ona danışmağı qadağan edir. İman qəzəbdən də güclüdür, ağrıdan da, o kabinetdən sonra ondan qalan hər şeydən də. Bəs səhiyyə sistemi? O hadisədən sonra onun sistemə inamı — sıfırdır.

O, mənə tövsiyə ilə gəldi. Bir il müalicə etdiyim qadın — klassik KDT, oxşar pozuntu — ona nömrəmi verdi. Leylanın otuz üç yaşı vardı. Otuz üç yaş və bir dənə də adekvat müalicə yox. Bir dənə də. İl yarım. Klassik koqnitiv-davranış terapiyası. Ekspozisiya. Reaksiyanın qarşısının alınması. Tədricən — milliqram-milliqram — dərman yükünün azaldılması. Onun hər gün yerinə yetirdiyi rituallar, saatları oğurlayan kompulsiyalar — yox oldu. Vəsvəsəli fikirlər — illərlə beynini dəmir qandallarda saxlayan o fikirlər — sadəcə yaşamağa imkan verən səviyyəyə qədər geri çəkildi. Normal yaşamağa. Dərman dozasını azaltdı. Sonra böyük hissəsini tamamilə dayandırdı. Otuz üç yaşında Leyla ilk dəfə pozuntusuna adekvat müalicə aldı.

Terapiyanın aktiv mərhələsi bitdikdən bir il sonra Leyla çətin bir qərar verdi. Ölkədən getdi. İqtisadi səbəblərdən deyil — yaxşı işi vardı. Ona görə getdi ki, doğma şəhərində “müalicə” tarixini bilən insanlar arasında artıq yaşaya bilmirdi. Başqa ölkədə, başqa mədəniyyətdə həyata yenidən başladı və bu gün — mənə məlum olduğu qədər — xoşbəxtdir.

Üçüncü hal. Psixoterapiyasız farmakoloji rutin

Üçüncü hadisəni qısa danışacağam, çünki strukturu əvvəlkinə bənzəyir, sadəcə cinsi komponenti yoxdur.

Qırx iki yaşlı qadın. Ona Mehri deyək. Orta ağırlıqlı depressiv pozuntu, ilk epizod otuz iki yaşında, boşanmadan sonra. O vaxtdan — on il fasiləsiz dərman müalicəsi. Bu on il ərzində ardıcıl olaraq: mirtazapin, sertralin, venlafaksin, essitalopram, duloksetin, vortioksetin, bupropion qəbul edib. Cəmi yeddi antidepressant. Buna müxtəlif dövrlərdə müxtəlif preparatlar da əlavə olunurdu: “yatmaq üçün” kvetiapin, “təsiri gücləndirmək üçün” litium, “gümrahlıq üçün” modafinil.

Effektivlik? Müvəqqəti. Hər yeni dərman bir neçə ay yaxşılaşma verirdi, sonra yenidən üstünə gəlirdi. Psixiatrlar bunu rezistent depressiya kimi yozur və növbəti kombinasiya axtarırdılar.

Psixoterapiya — on il ərzində bir dənə də seans yox. Nə KDT, nə şəxsiyyətlərarası, nə davranış aktivasiyası — depressiyanın sübuta əsaslanan müalicə üsulları. Hətta vəziyyətinin səbəblərinin ciddi müzakirəsi belə olmayıb: boşanma şəraiti, analıqdan məhrum olma (qızı keçmiş əri ilə yaşayırdı), tənhalıq, peşə fəaliyyətinin dayandırılması.

O, yanıma xroniki depressiya və ümidsizlik fikirləri ilə gəldi. Kəskin faza deyil — uzun sürən, sabit pis vəziyyət. İş qabiliyyəti var, amma həzz yox. Yaşayır, amma iştirak etmədən.

İşə başladıq. İlk iki ay — artıq dərmanların tədricən ləğvi (biri adekvat dozada saxlanıldı), paralel olaraq — davranış aktivasiyası ilə həftəlik KDT seansları. Fokusda — onun konkret koqnisiyaları, real münasibətləri, gününün planlaşdırılması, sosial əlaqələri.

Bir ildən sonra — remissiya. Tam. İki ildən sonra — son antidepressant da ləğv edildi. Üç ildən sonra — peşəsinə qayıtdı, yeni partnyor tapdı, qızı ilə münasibətlərini bərpa etdi.

On il onun həyatının dərman karuselində keçməsi — təkcə onun itirilmiş illəri deyil. Bu — belə on ilin mümkün olduğu bütün sistemə sualdır.

Bu üç halı nə birləşdirir?

Hər üç hal postsovet məkanında və dünyanın bir sıra digər regionlarında müasir psixiatriyanın ümumi sistem qüsurunu göstərir.

Bu qüsur — xidmətin keyfiyyətinə nəzarət mexanizminin olmamasıdır.

Xəstə psixiatra gəlib illərlə işləməyən müalicə alanda — heç bir mexanizm işə düşmür ki, sual qaldırsın: bu müalicə düzgündürmü? Müasir standartlara uyğundurmu? Niyə nəticə vermir?

Akademik müəssisədə həmkar psixiatr qeyri-rasional metodları tətbiq edib onları tibbi metodlarla qarışdıranda — heç bir mexanizm işə düşmür ki, onu düzəltsin və ya dayandırsın.

Diplomlu psixiatr cinayət məsuliyyəti ilə həmsərhəd olan ən kobud etik pozuntu törədəndə — heç bir mexanizm işə düşmür ki, o məsuliyyət daşısın.

Bu — keyfiyyətin təminatı sisteminin iflasıdır. Və bunun çox səviyyələri var.

Birinci səviyyə — təhsil. Postsovet ölkələrində psixiatrlara və klinik psixoloqlara çox vaxt psixoterapiyadan qat-qat çox dərman müalicəsinin tətbiqi öyrədilir. Sübuta əsaslanan psixoterapiya metodlarının — ERP, KDT, DBT, şəxsiyyətlərarası, travma-fokuslu — tədrisi çox vaxt mühazirələrlə məhdudlaşır; real superviziyalar və uzunmüddətli təlimlər nadir hallarda keçirilir və adətən mütəxəssislərin öz hesabına olur.

İkinci səviyyə — tənzimləmə. Psixiatr həkimin lisenziyası bir dəfə verilir və praktiki olaraq müddətsizdir. Davamlı tibbi təhsilə tələblər formal xarakter daşıyır. Lisenziyanın ləğvi mexanizmləri zəif işləyir — hətta kobud etik pozuntulara görə belə.

Üçüncü səviyyə — peşə assosiasiyaları. Amerikanın APA və ya Britaniyanın Royal College of Psychiatrists təşkilatından fərqli olaraq, postsovet məkanında psixiatrların peşə birlikləri əsl etibarı ilə şikayətləri araşdıra və sanksiya tətbiq edə bilən etik komitələrə malik deyil. Xəstə həkimdən şikayət etdikdə, şikayət adətən Səhiyyə Nazirliyinə göndərilir və orada bürokratiyanın dərinliklərində itib gedir.

Dördüncü səviyyə — xəstə. Keyfiyyətsiz xidmət alan xəstə çox vaxt öz hüquqlarını bilmir və onları qorumaq üçün vasitələrə malik olmur. Keyfiyyətsiz məhsul aldıqda — istehlakçı hüquqlarını qoruyan qanunların, ekspertlərin, məhkəmələrin və anlaşılan prosedurların kömək etdiyi vəziyyətdən fərqli olaraq, keyfiyyətsiz tibbi xidmət halında xəstə özünü sistemlə üz-üzə qoyulmuş və qarşısında qüvvətli tərəf olan vəziyyətdə tapır.

Beşinci səviyyə — sosial. Həkimdən, xüsusilə psixiatrdan şikayət. Xüsusilə də həssas məsələlərə görə. Bütün bunlar stiqmatizasiyaya məruz qalır. Səsini qaldırmağa cürət edən xəstə dərhal etiket alır: “Psixi problemləri var, buna görə şikayət edir”. Sistem ideal bir tələyə çevrilir. Sükut sui-qəsdi effekti yaranır. İngilisdilli tibbi etikada bunun dəqiq bir adı var — conspiracy of silence. Qurbanlar dəhşətdən lal qalıb. Və buna görə qaydaları pozanlar öz fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Çünki onların qurbanları danışmaqdan qorxurlar.

Kitabın əsas mövzusu ilə əlaqə

İndi — niyə bu fəsil cinnət pandemiyası haqqında kitabda təsadüfi deyil.

Rəsmi psixiatriya sistemində keyfiyyətsiz xidmət alan hər bir xəstə saxta şəfaçılar bazarının potensial qurbanına çevrilir. On üç il. On üç il insan dərman qəbul edir, amma OKP bir addım belə geri çəkilmir. Tibbdən ümidin kəsilməsi ürəyə zərbə endirir. Ya da başqa bir hal: akademik müəssisə, elmi dərəcələr və budur, psixiatr təyinatlarla yanaşı dua oxuyur. Elm harada bitir? Ezoterika haradan başlayır? Sərhəd bulanıb. Üçüncüsü. Xəstəsini cinsi istismar edən psixiatr. Bədən ağ xalat altında yad əlləri xatırlayır. Artıq heç bir həkim yoxdur. Heç vaxt.

Bütün bu insanlar — ThetaHealing, Hellingerin ailə yerləşdirmələri, reqressiv hipnoz üçün hazır auditoriyadır. Narazı, ümidi qırılmış, çarəsiz qalanlar — “tez cavab” satanlar üçün ideal hədəf qrupudur. Və onlardan bəziləri həqiqətən də oraya yönələcəklər — axmaq olduqları üçün yox, rəsmi sistem onları satdığı üçün.

Cinnət pandemiyası yalnız yardım sahəsindəki boşluqlardan deyil, həm də mövcud yardımın birbaşa səhvlərindən qidalanır. Və elmi psixiatriya öz evində nizam-intizam yaratmayınca — xəstələri dələduzların qucağına itələməyə davam edəcək.

Peşənin özünütəmizlənməsi — zəruridir. Bunun üçün bir neçə şey lazımdır.

Birincisi. Araşdırma və sanksiya səlahiyyətlərinə malik real etik komitələr.

İkincisi. Mütləq davamlı tibbi təhsil sistemi yaradılmalı və imtahanlar keçirilməlidir ki, onların nəticələrinə görə həkim lisenziyasını itirə bilər.

Üçüncüsü. Həkimlərin ictimai reyestrləri olmalıdır ki, orada təsdiq olunmuş bütün intizam cəzaları qeyd edilsin.

Dördüncüsü. Xəstələr üçün təhlükəsiz şikayət yolları yaradılmalıdır — anonimlik və qisasdan müdafiə zəmanətləri ilə.

Beşincisi. Peşə daxilində mədəni dəyişiklik — qaydaları pozanlarla korporativ həmrəylikdən imtina etmək və peşənin nüfuzunun qorunmasının şəffaflıq, məsuliyyət, problemləri gizlətməkdən yox, üzə çıxarmaqdan keçdiyini qəbul etmək.

Bu tələblərdən heç biri yerinə yetirilməz deyil. Bir sıra Qərb ölkələrində bunlar müxtəlif dərəcələrdə həyata keçirilib. Postsovet məkanında isə onlar sadəcə bəyanat səviyyəsində qalır.

Bunlar həyata keçirilməyincə, cinnət pandemiyası artmağa davam edəcək. Peşənin daxilində. Onun ətrafında. Hər yerdə.