İnfantil seksual nəzəriyyələr haqqında

“Sexualprobleme”də, “Mutterschutz” jurnalında, Yeni seriya, IX-də çıxdı. 1908-ci il nəşri; sonra "Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik əsərlər toplusu"nun ikinci seriyasında.

Aşağıdakı təsvirin əsaslandığı material bir neçə mənbədən gəlir. Birincisi, uşaqların ifadələrinin və davranışlarının bilavasitə müşahidəsindən, ikincisi, psixoanalitik müalicə zamanı uşaqlıq dövründən şüurlu yadda qalanları danışan yetkin nevrotiklərin məlumatlarından, üçüncüsü isə qismən nevrotiklərlə aparılan psixoanalizlərdən çıxan nəticələrdən, konstruksiyalardan və şüura çevrilmiş şüursuz xatirələrdən.

Bu üç mənbədən birincisi təkbaşına bütün bilinməli olanları təqdim etmir. Bu, böyüklərin uşaq cinsi həyatına qarşı davranışı ilə əsaslandırılır. Uşaqlardan cinsəllik fəaliyyəti gözlənilmir, buna görə də belə bir fəaliyyəti müşahidə etməyə çalışılmır, digər tərəfdən isə diqqətə layiq olan təzahürləri sıxışdırılır. Buna görə də bu ən saf və ən məhsuldar mənbədən bəhrələnmək imkanı olduqca məhduddur. Böyüklərin öz şüurlu uşaqlıq xatirələri haqqında təsirsiz danışıqlarından gələnlər, ən çoxu geriyə baxışda mümkün təhrif etirazına məruz qalır, lakin bundan başqa, məlumat verən şəxslərin sonradan nevrotik olmaları baxımından da dəyərləndirilməlidir. Üçüncü mənşəli material, psixoanalizin etibarlılığına və ondan çıxarılan nəticələrin dəqiqliyinə qarşı adətən irəli sürülən bütün etirazlara məruz qalacaq; bu hökmün əsaslandırılmasına burada cəhd edilə bilməz; yalnız əmin etmək istəyirəm ki, psixoanalitik texnikanı bilən və tətbiq edən şəxs onun nəticələrinə geniş etimad qazanır.

Nəticələrimin tamlığına zəmanət verə bilmərəm, yalnız onların əldə edilməsinə göstərdiyim səylə qədər diqqətə zəmanət verə bilərəm.

Burada uşaqlar haqqında deyilənlər var. Bunlar bütün uşaqlara aid edilə bilərmi? Yoxsa hər bir ayrı-ayrı uşağa? Bunu müəyyən etmək çətin məsələ olaraq qalır. Tərbiyə təzyiqi və cinsəllik həvəsinin müxtəlif intensivliyi, şübhəsiz ki, uşağın cinsəllik davranışında böyük fərdi dalğalanmalara imkan verəcək. Hər şeydən əvvəl, uşaq cinsəllik marağının vaxt etibarilə meydana çıxmasına təsir edəcəkdir. Buna görə də mən təsvirimi ardıcıl uşaqlıq dövrlərinə görə bölmədim, əksinə, müxtəlif uşaqlarda gah erkən, gah gec özünü göstərənləri bir yerdə cəmlədim. Mənim əqidəm budur ki, heç bir uşaq — heç olmasa tam sağlam düşüncəli, hətta zehni istedadlı bir uşaq — yetkinlik yaşından əvvəlki illərdə cinsəllik problemləri ilə məşğul olmaqdan yayına bilməz.

Nevrotiklərin degenerativ quruluşla seçilən xüsusi bir insan sinfi olduğu və onların uşaqlıq həyatından başqalarının uşaqlığı haqqında nəticə çıxarmağın qadağan edilməli olduğu etirazına böyük əhəmiyyət vermirəm. Nevrotiklər də başqaları kimi insanlardır, normallardan kəskin şəkildə ayırmaq mümkün deyil, uşaqlıq dövrlərində sonradan sağlam qalanlardan həmişə asanlıqla fərqləndirilə bilməzlər. Bu, psixoanalitik tədqiqatlarımızın ən dəyərli nəticələrindən biridir. Onların nevrozlari onlara xas psixi məzmuna malikdir. Yalnız onlara aid olan xüsusi məzmun, lakin onlar, C. kimi. G. Jungun ifadə etdiyi kimi, bizim də sağlam olaraq mübarizə apardığımız həmin komplekslərdən xəstələnirlər. Fərq yalnız bundadır ki, sağlamlar bu komplekslərin öhdəsindən kobud, praktik olaraq sübuta yetirilə bilən ziyan çəkmədən gəlməyi bacarırlar, nevrozlular isə bu komplekslərin sıxışdırılmasına yalnız bahalı əvəzedici formalaşmalar bahasına nail olurlar, yəni praktik olaraq buna nail ola bilmirlər. Nevrozlular və normallar uşaqlıqda, təbii ki, sonrakı həyatda olduğundan bir-birinə daha yaxındırlar, ona görə də nevrozluların uşaqlıqları haqqında verdikləri məlumatlardan normal uşaqlıq həyatı barədə analogiya nəticələri çıxarmaqda metodoloji səhv görmürəm. Lakin sonralar nevrozlu olanlar çox vaxt konstitusiyalarında xüsusilə güclü cinsəllik həvəsini və erkən yetişkənliyə, onun vaxtından əvvəl təzahürünə meyli gətirdikləri üçün, onlar bizə infantil cinsəllik fəaliyyətindən bir çox şeyi digər uşaqlarda müşahidə qabiliyyətimizin onsuz da küt olduğu halda mümkün olandan daha parlaq və aydın göstərəcəklər. Yetkin nevrozlulardan gələn bu məlumatların həqiqi dəyərini isə yalnız o zaman təxmin etmək mümkün olacaq. Havelock Ellisin nümunəsinə uyğun olaraq, yetkin sağlamların uşaqlıq xatirələri də toplanıb qiymətləndirildikdən sonra.

Xarici və daxili şərait əlverişsiz olduğundan, aşağıdakı məlumatlar əsasən yalnız bir cinsə aiddir. Yəni kişi cinsinin cinsəllik inkişafına. Lakin burada yaratmağa çalışdığım kimi bir toplumun dəyəri var. O, yalnız təsviri olmağa ehtiyac duyur. Uşaq düşüncəsində formalaşdığı şəkildə infantil cinsəllik nəzəriyyələrini bilmək maraqlı ola bilər. Bu, müxtəlif istiqamətlərdə faydalıdır. Təəccüblüdür ki, miflərin və nağılların anlaşılması üçün də işə yarayır. Lakin o, nevrozların özünün dərk edilməsi üçün əvəzolunmaz olaraq qalır. Çünki bu nevrozlar daxilində həmin uşaq nəzəriyyələri hələ də qüvvədədir. Və simptomların formalaşmasına təyinedici təsir göstərir.

* x ES

Əgər biz bədənimizdən imtina edərək yalnız düşünən varlıqlar kimi, məsələn, başqa bir planetdən yer üzündəki şeylərə təzəcə baxa bilsəydik, o zaman diqqətimizi çəkən ən əsas şey insanlar arasında iki cinsin mövcudluğu olardı ki, onlar bir-birinə çox bənzəsələr də, zahiri əlamətlərlə öz fərqlərini vurğulayırlar. Görünür ki, uşaqlar da cinsi problemlərlə bağlı araşdırmalarına bu əsas faktı başlanğıc nöqtəsi kimi seçirlər. Onlar ata və ananı tanıdıqları, həyatlarını xatırladıqları dərəcədə, onların varlığını reallıq kimi qəbul edirlər. Daha artıq araşdırılmasına ehtiyac olmayan bir reallıq kimi. Oğlan da bacısına qarşı eyni cür davranır — yalnız bir-iki illik kiçik yaş fərqi ilə ayrıldığı bacısına. Uşaqların bilik həvəsi burada ümumiyyətlə öz-özünə, məsələn, anadangəlmə səbəbiyyət ehtiyacı nəticəsində oyanmır, əksinə, onları idarə edən eqoist həvəslərin təhriki altında oyanır — məsələn, həyatın ikinci ilini tamamladıqdan sonra yeni bir uşağın gəlişi ilə üzləşdikdə. Uşaq otağı evin özündə belə bir əlavə sakin qəbul etməyən uşaqlar isə başqa evlərdəki müşahidələrinə əsaslanaraq özlərini bu vəziyyətə qoya bilirlər. Valideynlər tərəfindən qayğının özünün yaşadığı və ya haqlı olaraq qorxduğu itkisi, bundan sonra bütün var-dövləti əbədi olaraq yeni gələnlə bölüşmək məcburiyyətində qalmaq qorxusu uşağın hiss həyatını oyadır və düşünmə qabiliyyətini kəskinləşdirir. Böyük uşaq rəqibinə qarşı açıq-aşkar düşmənçilik nümayiş etdirir. Bu, onu sevimsiz şəkildə qiymətləndirməkdə özünü göstərir — “leylək onu yenidən aparsın” kimi arzularda və buna bənzər şəkildə. Bəzən isə hətta kiçik...

Çarəsiz beşikdə uzanan körpəyə qarşı sui-qəsdlərə gətirib çıxarır. Daha böyük yaş fərqi adətən bu ilkin düşmənçiliyin ifadəsini zəiflədir; eyni şəkildə, bir qədər sonrakı illərdə, qardaş-bacı olmadıqda, uşağın başqa yerdə müşahidə edə bildiyi oyun yoldaşı arzusu üstünlük qazana bilər.

Təhrik bu hiss və narahatlıqların təsiri altında uşaq həyatın ilk böyük problemi ilə məşğul olmağa başlayır və uşaqların haradan gəldiyi sualını verir, bu sual isə yəqin ki, əvvəlcə bu tək narahat edən uşağın haradan gəldiyi şəklində olur. Bu ilk tapmaca sualının əks-sədasının mif və əfsanənin qeyri-müəyyən sayda tapmacalarında eşidildiyi güman edilir; sualın özü, hər bir araşdırma kimi, həyat ehtiyacının məhsuludur, sanki düşüncəyə bu qədər qorxulu hadisələrin təkrar baş verməsinin qarşısını almaq vəzifəsi qoyulmuşdur. Lakin fərz edək ki, uşağın düşüncəsi tezliklə bu təhrikdən azad olur. Və müstəqil bir araşdırma həvəsi kimi fəaliyyətini davam etdirir. Uşaq hələ çox qorxudulmamışsa, gec-tez növbəti yola əl atır: bilik mənbəyi saydığı valideynlərindən və qayğısına qalan şəxslərdən cavab tələb edir. Lakin bu yol uğursuz olur. Uşaq ya yayındırıcı bir cavab alır, ya da bilmək həvəsinə görə məzəmmət eşidir, ya da alman torpaqlarında belə səslənən o mifoloji əhəmiyyətli məlumatla yola salınır: uşaqları suyun içindən götürüb leylək gətirir. Valideynlərin təsəvvür etdiyindən qat-qat çox uşağın bu həll yolu ilə razılaşmadığını güman etməyə əsasım var. Onlar ona qarşı şiddətli şübhələr bəsləyir. Bu şübhələr isə həmişə açıq etiraf olunmur. Üç yaşlı bir oğlan uşağından xəbərim var: ona verilən izahatdan sonra o, dayəsinin dəhşətinə görə yoxa çıxmış və böyük saray gölməçəsinin sahilində tapılmışdı — ora uşaqları suda müşahidə etmək üçün qaçmışdı. Bir başqasından da xəbərim var ki, öz inamsızlığını yalnız çəkinərək belə ifadə edə bilmişdi: o, daha yaxşı bilir, uşaqları leylək yox, balıqçıl gətirir. Çoxsaylı məlumatlardan belə nəticə çıxır ki, uşaqlar leylək nəzəriyyəsinə inanmaqdan boyun qaçırır, lakin bu ilk aldatma və rədd edilmədən başlayaraq böyüklərə qarşı bir inamsızlıq bəsləyir, qadağan olunmuş bir şeyin varlığını duyur, ondan «böyüklər» tərəfindən gizlədildiyini anlayır və buna görə də sonrakı araşdırmalarını sirr pərdəsi altında aparır. Bununla yanaşı, onlar «psixi konflikt»in ilk təhrikini də yaşamış olurlar: həvəs səviyyəsində üstünlük verdikləri, lakin böyüklər üçün «doğru» sayılmayan fikirlər, «böyüklərin» nüfuzu ilə dəstəklənən, amma özlərinə xoş gəlməyən digər fikirlərlə ziddiyyətə girir. Bu psixi konfliktdən tezliklə “psixi parçalanma” yarana bilər. Yaxşılıq, eyni zamanda düşüncənin dayandırılması ilə bağlı olan bir fikir, şüurlu şəkildə hökmranlıq edənə çevrilir. Digəri isə – ki, tədqiqat işi bu arada ona yeni sübutlar gətirmişdir, amma bunlar qəbul edilməməlidir – sıxışdırılmış, “şüursuz” olur. Nevrozun əsas kompleksi bu yolla formalaşır.

Bu yaxınlarda beş yaşlı bir oğlan uşağının atasının onunla apardığı və sonra dərc etmək üçün mənə verdiyi təhlili sayəsində, uzun illər əvvəl böyüklərin psixoanalizlərinin məni izinə saldığı bir anlayış üçün təkzibedilməz sübut əldə etdim. İndi bilirəm ki, ananın hamiləlik dəyişikliyi uşağın kəskin gözlərindən yayınır və uşaq bir müddət sonra ananın bədəninin böyüməsi ilə körpənin görünməsi arasında düzgün əlaqə qura bilir. Qeyd olunan halda oğlan uşağı bacısı dünyaya gələndə üç yarım yaşında idi və dörd yaşının dörddə üçündə öz daha yaxşı biliyini ən aydın eyhamlarla duyurdu. Lakin bu erkən dərk həmişə sirr saxlanılır. Sonralar uşaq cinsəllik araşdırmasının sonrakı taleyi ilə əlaqədə sıxışdırılır və unudulur.

Deməli, «leylək nağılı» infantil cinsəllik nəzəriyyələrindən deyil; əksinə, cinsəllik həyatını bu qədər az örtən və uşağın özünü bu qədər yaxın hiss etdiyi heyvanların müşahidəsi uşağın inamsızlığını gücləndirir. Uşağın hələ özü müstəqil şəkildə əldə etdiyi «uşaq ananın bətnində böyüyür» anlayışı ilə o, ilk dəfə düşünmə gücünü sınadığı problemi həll etmək üçün düzgün yolda olardı. Lakin sonrakı gedişatda o, əvəzi qoyula bilməyən bir nadanlıqla üzləşir. Öz cinsəlliyinin vəziyyətinin ona sırıdığı yanlış nəzəriyyələr isə onu maneələyir.

Müzakirə edəcəyim bu yanlış cinsəllik nəzəriyyələrinin hamısı çox qəribə bir xarakter daşıyır. Grotesk şəkildə yanılmalarına baxmayaraq, hər biri bir parça həqiqət ehtiva edir. Bu birləşmə, böyüklərin insan ağlı üçün həddindən artıq çətin olan dünya problemlərinə «dahiyanə» adlandırılan həll cəhdlərinə bənzəyir. Bu nəzəriyyələrdəki doğru və yerində olan cəhət onların uşaq orqanizmində artıq oyanan cinsəllik həvəsinin komponentlərindən qaynaqlanması ilə izah olunur; çünki bu fərziyyələri psixi özbaşınalıq və ya təsadüfi təəssüratlar deyil, psikoseksual konstitusiyanın zərurətləri meydana gətirmişdir; buna görə də uşaqların tipik cinsəllik nəzəriyyələrindən danışa bilərik, buna görə də cinsəllik həyatı bizə açıq olan bütün uşaqlarda eyni yanlış fikirlərə rast gəlirik.

Bu nəzəriyyələrdən birincisi, əvvəlcə uşaq üçün xarakterik olaraq qeyd etdiyimiz cins fərqlərinin gözdən qaçırılması ilə ilə bağlıdır. Bu, bütün insanlara, o cümlədən qadın şəxslərə, oğlanın öz bədənindən tanıdığı penisə sahib olmağı aid etməkdən ibarətdir. Məhz o cinsi konstitusiyada ki, biz onu

«normal» kimi qəbul etməliyik, penis artıq uşaqlıqda aparıcı erogen zonadır, əsas autoerotik cinsəllik obyektidir və ona verilən dəyər məntiqi olaraq bu əsas tərkib hissəsi olmadan Mənə bənzər bir şəxsiyyəti təsəvvür etmək qabiliyyətsizliyində özünü göstərir. Kiçik oğlan balaca bacısının cinsiyyət orqanını görəndə, onun ifadələri göstərir ki, qərəzi artıq qavrayışı əymək üçün kifayət qədər güclüdür; o, orqanın olmamasını qeyd etmir, əksinə həmişə təsəlli verən və vasitəçilik edən bir tonda deyir: o... hələ kiçikdir; böyüyəndə o da böyüyəcək. Qadının penisli təsəvvürü yetkin insanın yuxularında gec də təkrarlanır; gecə cinsi oyanmada o, bir qadını yıxır, soyundurur və cinsi əlaqəyə hazırlaşır, sonra qadın cinsiyyət orqanları yerinə yaxşı inkişaf etmiş orqanı görəndə yuxunu və oyanmanı kəsir. Klassik antik dövrün çoxsaylı hermafroditləri bir vaxtlar ümumi olan bu infantil təsəvvürü sədaqətlə əks etdirir; müşahidə etmək olar ki, o, əksər normal insanlara incidici təsir göstərmir, halbuki təbiətin həqiqətən yol verdiyi hermafrodit cinsiyyət orqanı formalaşmaları demək olar ki, həmişə ən böyük ikrah doğurur.

Əgər qadının penisli olması təsəvvürü uşaqda «fiksasiya» edirsə, sonrakı həyatın bütün təsirlərinə müqavimət göstərirsə və kişini cinsəllik obyektində penisdən imtina etmək qabiliyyətsiz edirsə, belə bir fərd başqa cəhətdən normal cinsəllik həyatı ilə homoseksual olmalı, cinsəllik obyektlərini başqa somatik və ruhi xüsusiyyətləri ilə qadını xatırladan kişilər arasında axtarmalıdır. Sonradan tanınan həqiqi qadın onun üçün cinsəllik obyekti kimi qeyri-mümkün qalır, çünki o, əsas cinsi qıcıqlandırıcıdan məhrumdur; hətta uşaqlıq həyatının başqa bir təəssüratı ilə əlaqədə o, onun üçün ikrah doğura bilər. Əsasən tərəfindən

Uşağın, penisin həyəcanlanmasına nəzarət edən, adətən onu əli ilə qıcıqlandırmaqla həzz əldə etmiş, valideynlər və ya baxıcı şəxslər tərəfindən bu işdə tutulmuş və cinsiyyət üzvünün kəsiləcəyi hədəsi ilə qorxudulmuşdur. Bu “kastrasiya hədəsi”nin təsiri bu bədən hissəsinin qiymətləndirilməsinə Əlaqəsi ilə tamamilə son dərəcə dərin və davamlıdır. Rəvayətlər və miflər uşağın hiss həyatının üsyanından, sonradan şüur tərəfindən də könülsüz xatırlanan kastrasiya kompleksinə bağlanan dəhşətdən xəbər verir. Bu təhdid sonradan qavranılan qadın cinsiyyət orqanı xatırladır. Şikəst kimi başa düşülür. Buna görə də homoseksualda həzz yerinə dəhşət oyadır. Homoseksual elmdən öyrənəndə ki, uşağın qadının da penisi olduğu fərziyyəsi o qədər də yanlış deyil, bu reaksiyada artıq heç nə dəyişdirilə bilməz. Anatomiya qadın cinsiyyət yarığı daxilində klitorisi penisə homolog orqan kimi tanımış, cinsi proseslərin fiziologiyası isə əlavə edə bilmişdir ki, bu kiçik və artıq böyüməyən penis qadının uşaqlıq dövründə həqiqətən də əsl və doğru bir penis kimi davranır, o, toxunulmasına səbəb olan oyanmaların yeri olur, onun qıcıqlanabilirliyi kiçik qızın cinsi fəaliyyətinə kişi xarakteri verir və yetkinlik yaşı illərində bu kişi cinsəlliyinin aradan qaldırılması yolu ilə qadının meydana gəlməsi üçün bir sıxışdırma təkanına ehtiyac duyulur. Bir çox qadının Cinsi fəaliyyət sahəsində klitoris həyəcanlılığının inadla saxlanması səbəbindən zəifləməsi, cinsi əlaqə zamanı hissiz qalması və ya sıxışdırmanın həddindən artıq baş verməsi nəticəsində təsirinin histerik əvəzləyici formalaşma ilə qismən aradan qalxması — bütün bunlar qadının da kişi kimi penisinə sahib olduğuna dair infantil cinsi nəzəriyyəni haqlı çıxarır.

Kiçik qızda asanlıqla müşahidə etmək olar ki, o, qardaşının qiymətləndirməsini tamamilə bölüşür. Bu, oğlanda bu bədən hissəsi: üçün böyük maraq yaradır, lakin tezliklə qısqanclıq tərəfindən idarə olunur. Özünü haqsızlığa məruz qalmış hiss edir, oğlana böyük penisə sahib olmaqla mümkün olan vəziyyətdə sidik ifraz etməyə cəhdlər edir və əgər «Mən daha çox oğlan olmaq istərdim» arzusunu bildirirsə, bu arzunun hansı çatışmazlığı aradan qaldırmalı olduğunu bilirik.

Əgər uşaq penisin həyəcanlanmasından irəli gələn işarələri izləyə bilsəydi, öz probleminin həllinə bir addım da yaxınlaşardı. Uşağın ananın bədənində böyüməsi, açıq-aydın, kifayət qədər izah deyil. O, ora necə girir? Onun inkişafına nə təkan verir? Atanın bununla bir əlaqəsi olduğu ehtimal edilir; axı o, uşağın da onun uşağı olduğunu bildirir. Digər tərəfdən, penis də bu təxmin edilə bilməyən proseslərdə öz payına malikdir, bütün bu düşüncə işi zamanı öz həyəcanlanması ilə bunu təsdiqləyir. Bu həyəcanla uşağın özü üçün izah edə bilmədiyi Antriebe, zorakılığa, içəri soxulmağa, sındırmağa, bir yerdə deşik açmağa yönələn qaranlıq impulslar bağlıdır. Lakin uşaq beləliklə, vajinanın mövcudluğunu postulat kimi qəbul etməyə görünəndə, tədqiqat yenə də çaşqınlıq içində dayanır. Çünki ananın da kişi kimi penisə sahib olduğu nəzəriyyəsi maneə törədir. penisi qəbul edən boşluğun mövcudluğu isə uşaq üçün kəşf olunmamış qalır. Düşüncə səyinin nəticəsizliyinin sonra onun rədd edilməsini

ı) Bu barədə bax: «Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen» jurnalında beş yaşlı oğlanın təhlili. ı. Yarım cild. ıgog. [Cild. VIII bu tam nəşrin.]

və unudulmasını asanlaşdırdığını asanlıqla qəbul etmək olar. Lakin bu düşünmə və şübhə, bütün sonrakı problemlər üzərində düşüncə işi üçün nümunəvi olur. İlk uğursuzluq isə bütün zamanlar üçün iflicedici təsir göstərməyə davam edir.

Vajinanın bilinməməsi uşağa öz cinsi nəzəriyyələrini qurmağa imkan verir. Bu, ikinci nəzəriyyəsinə əmin olmağı da mümkün edir. Əgər uşaq ananın bədənində böyüyürsə və buradan uzaqlaşdırılırsa, bu, yalnız bağırsaq açılışının yeganə mümkün yolu ilə baş verə bilər. Uşaq bir ifrazat, bir nəcis kimi xaric edilməlidir. Əgər eyni sual sonrakı uşaqlıq illərində tənha düşüncənin mövzusu olursa, ya da iki uşaq arasında söhbətin mövzusu olursa, o zaman, yəqin ki, məlumatlar ortaya çıxır. Uşağın açılan kindikdən gəldiyi və ya qarının yarılıb uşağın çıxarıldığı məlumatları. Nağılda Qırmızıpapaqın canavarının başına gəldiyi kimi. Bu nəzəriyyələr uca səslə dilə gətirilir. Sonralar da şüurlu şəkildə xatırlanır. Onlarda artıq heç bir təhqiredici şey yoxdur. Həmin uşaqlar sonralar tamamilə unudublar ki, əvvəlki illərdə başqa bir doğum nəzəriyyəsinə inanırdılar; halbuki o vaxtdan bəri baş vermiş anal cinsəllik komponentinin sıxışdırılması indi buna mane olur. O vaxt nəcis uşaq otağında utanmadan danışıla bilən bir şey idi, uşaq hələ öz konstitusional koprofil meyllərindən o qədər də uzaq deyildi; nəcis yığını kimi dünyaya gəlmək, iyrəncliyin hələ lənətləmədiyi bir şey olduğu üçün, alçalma deyildi. Kloaka nəzəriyyəsi, ki bu, bir çox heyvanlar üçün haqlı olaraq mövcuddur, uşaq üçün ən təbii və yeganə ehtimal olunan nəzəriyyə idi.

Onda uşağın qadının ağrılı imtiyazını — uşaq doğmaq hüququnu tanımaması yalnız məntiqli idi. Əgər uşaqlar dalaqdan doğulursa, kişi də qadın kimi asanlıqla doğa bilər. Oğlan da özünün uşaq sahibi olacağını xəyal edə bilər, buna görə onu qadınsı meyllərdə günahlandırmağa ehtiyac duymuruq. O, bununla yalnız hələ də canlı olan anal erotikasını həyata keçirir.

Əgər kloaka doğum nəzəriyyəsi sonrakı uşaq illərinin şüurunda qalırsa — bu bəzən olur — o zaman uşaqların yaranması sualına artıq ilkin olmayan bir həll yolu da gətirir. Onda hər şey nağıldakı kimi olur. İnsan müəyyən bir şey yeyir və bundan uşaq sahibi olur. Ruhi xəstə qadın sonra bu infantil doğum nəzəriyyəsini yenidən canlandırır. Məsələn, maniya xəstəsi qadın ziyarətə gələn həkimi kamerasının küncündə qoyduğu bir nəcis yığınının yanına aparır və gülərək ona deyir: Bu, bu gün doğduğum uşaqdır.

Tipik cinsəllik nəzəriyyələrinin üçüncüsü uşaqlarda o zaman yaranır ki, onlar evdəki təsadüflərdən birinin sayəsində valideynlərin cinsi əlaqəsinə şahid olurlar; halbuki bu barədə yalnız çox natamam müşahidələr edə bilirlər. Hansı hissə müşahidələrinə düşürsə də, iki şəxsin qarşılıqlı vəziyyəti, səslər və ya müəyyən yan hallar olsun, hamısı eyni, deyə bilərik ki, sadist koitus anlayışına gəlir, onda güclü tərəfin zəif tərəfə zorla etdiyi bir şey görür və onu, xüsusən oğlanlar, uşaqlıq münasibətlərindən bildikləri və cinsi oyanmanın qarışığından da məhrum olmayan bir davaya bənzədirlər. Müəyyən edə bilmədim ki, uşaqlar valideynlər arasında müşahidə etdikləri bu hadisəni uşaq probleminin həlli üçün lazım olan hissə kimi tanıyırlar; daha çox belə görünürdü ki, uşaqlar bu əlaqəni məhz ona görə dərk etmirlər ki, onlar sevgi aktına bu cür zorakı bir izah vermişlər. Lakin bu qavrayış özü o qaranlıq zorakılıq impulsunun qayıtması təəssüratı yaradır ki, bu impuls uşaqların haradan gəldiyi tapmacası haqqında ilk düşüncə zamanı peni oyanmasına bağlanmışdı.

O ehtimalı da inkar etmək olmaz ki, koitusu az qala təxmin edəcək həmin erkən sadist impuls özü valideynlərin cinsi əlaqəsi barədə ən qaranlıq xatirələrin təsiri altında meydana çıxmışdı; uşaq hələ ilk həyat illərində valideynlərinin yataq otağını bölüşdüyü zaman bu materialı qəbul etmişdi, amma o vaxt ondan istifadə etməmişdi.

Təcrid olunduğu yerdə yanlış yola sürükləyən, halbuki təsdiq gətirə biləcəyi yerdə olan koitusun sadist nəzəriyyəsi yenə də anadangəlmə cinsəllik komponentlərindən birinin ifadəsidir; bu komponent ayrı-ayrı uşaqda az və ya çox dərəcədə güclü ola bilər və buna görə də müəyyən qədər haqlıdır, cinsi aktın mahiyyətini və ondan əvvəl gələn "cinslərin mübarizəsini" qismən təxmin edir. Uşaq çox vaxt öz bu qavrayışını təsadüfi müşahidələrlə dəstəkləmək imkanına da malik olur; bu müşahidələri qismən düzgün, qismən isə yanlış, hətta əksinə dərk edir. Bir çox nikahlarda xanım həqiqətən də ona həzz gətirməyən və yeni hamiləlik təhlükəsi yaradan nikah qucaqlaşmasına müntəzəm olaraq etiraz edir və beləliklə, ana yatmış sayılan (ya da özünü yatmış kimi göstərən) uşağa yalnız zorakılığa qarşı müqavimət kimi yozula biləcək bir təəssürat verə bilər. Digər vaxtlarda isə bütün nikah diqqətli uşağa davamlı, uca sözlərlə və kobud hərəkətlərlə ifadə olunan bir çəkişmə tamaşası təqdim edir; o zaman uşaq bu çəkişmənin gecə də davam etməsinə və nəhayət, uşağın qardaş-bacıları ya da oyun yoldaşları ilə ünsiyyətində istifadə etməyə öyrəşdiyi elə həmin üsullarla həll olunmasına təəccüblənməməlidir.

istifadə etməyə öyrəşmişdir.

ı) 1794-cü ildə nəşr olunmuş avtobioqrafik «Monsieur Nicolas» kitabında Restif de la Bretonne koitusun bu sadist yanlış anlaşılmasını təsdiqləyir: dördüncü yaşından bir təəssüratın hekayəsində,

Uşaq anasının çarpayısında ya da paltarında qan izlərinə rast gəldikdə də, bunu öz anlayışının təsdiqi sayır. Onun üçün bunlar sübutdur ki, gecə yenidən atanın anaya hücumu olub. Halbuki biz həmin təzə qan izini başqa cür yozacağıq: daha çox cinsi əlaqədə fasilənin əlaməti kimi. Əsəbilərin bəzən başqa cür izah olunmayan «qandan qorxması» bu əlaqə sayəsində aydınlaşır. Uşağın yanılması yenə də həqiqətin bir parçasını üzə çıxarır; müəyyən, məlum şəraitlərdə qan izi həqiqətən də başlanmış cinsi əlaqənin əlaməti kimi qiymətləndirilir.

Uşaqların haradan gəldiyi kimi həll olunmaz məsələ ilə daha sərbəst əlaqədə olaraq, uşaq «evli olmaq» adlanan halın mahiyyətinin və məzmununun nədən ibarət olduğu sualı ilə məşğul olur və bu suala valideynlərdə təsadüfi müşahidələrin öz hələ də həzz yüklü həvəsləri ilə üst-üstə düşməsindən asılı olaraq müxtəlif cavablar verir. Yalnız ondan ibarətdir ki, uşaq evli olmaqdan həzz ödənilməsi gözləyir. Və utanmağın aradan qaldırılmasını ehtimal edir — bütün bu cavablarda ortada olan budur. Ən çox rastlaşdığım fikir budur ki, “kişilər bir-birinin qarşısında sidik ifraz edir”; dəyişiklik, elə səslənir ki, sanki simvolik olaraq daha çox bilik ima etmək istəyir: kişinin qadının qabına sidik ifraz etməsi. Digər vaxtlarda evlənmənin mənası bunda görülür: bir-birinə poponu göstərmək (utanmadan). Tərbiyənin cinsi təcrübəni xüsusilə uzun müddət gecikdirməyə nail olduğu bir halda, on dörd yaşlı və artıq aybaşı görmüş qız oxumağın təsiri ilə belə bir fikrə gəldi ki, evli olmaq «qan qarışdırmaqdan» ibarətdir; öz bacısı hələ aybaşı görmədiyi üçün isə şəhvətli qız təzəcə aybaşı gördüyünü etiraf etmiş bir qonağa hücum edərək onu bu «qan qarışdırmasına» məcbur etməyə çalışdı.

Nikahın mahiyyəti haqqında, şüurlu yaddaşda az qala həmişə saxlanılan infantil fikirlər sonrakı nevrotik xəstəliyin simptomatikası üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Onlar əvvəlcə uşaq oyunlarında ifadəsini tapır — orada bir-biri ilə evli olmağı təşkil edən şey edilir — sonra isə bir vaxt evli olmaq arzusu infantl ifadə formasını seçərək əvvəlcə tanınmaz bir fobiya ya da uyğun bir simptom şəklində üzə çıxa bilər.

Bunlar uşağın erkən uşaqlıq illərində hasil etdiyi tipik cinsi nəzəriyyələrdir. Və bunlar kortəbii şəkildə, yalnız cinsi həvəs komponentlərinin təsiri altında baş verir. Bunlar həmin nəzəriyyələrin ən mühümləri olardı. Bilirəm ki, nə materialın tamlığına nail ola bilmişəm, nə də uşağın digər həyatı ilə boşluqsuz əlaqənin qurulmasına. Burada bəzi əlavələri də qoşa bilərəm. Elə əlavələr ki, hər bir bilən onların yoxluğunu hiss edəcək. Məsələn, uşağın öpüşlə əldə edildiyi barədə əhəmiyyətli nəzəriyyə — bu, sanki öz-özünə aydın olduğu kimi, erogen ağız zonasının hökmranlığını açıb göstərir. Təcrübəmə görə, bu nəzəriyyə yalnız qadınlara xasdır və patogen kimi bəzən uşaqlıqda cinsi araşdırma ən güclü maneələrlə üzləşmiş qızlarda rast gəlinir. Xəstələrimdən biri təsadüfi bir müşahidə nəticəsində «kuvada» nəzəriyyəsinə gəlib çatmışdı; bu adət, məlum olduğu kimi, bəzi xalqlarda ümumi bir adətdir və çox güman ki, atalığa dair heç vaxt tamamilə məğlub edilə bilməyən şübhəyə qarşı çıxmaq məqsədi daşıyır. Bir qədər qəribə əmi övladı doğumundan sonra günlərlə evdə qalıb. Qonaqları xələtdə qarşıladığı üçün o, belə nəticəyə gəldi. Doğuş zamanı hər iki valideyn iştirak edir və yatmağa məcburdur.

Təxminən onuncu və ya on birinci yaşda uşaqlara cinsi məlumat çatmağa başlayır. Daha sərbəst şəraitdə böyüyən bir uşaq

ı) Sonrakı nevroz üçün ən əhəmiyyətli uşaq oyunları «həkim oyunu» və «ata-ana» oyunudur.

Sosial şəraitdə böyümüş şəxs bildiklərini başqalarına çatdırır. Yaxud müşahidə üçün daha əlverişli imtihana tapmış şəxs bunu edir. Çünki bununla özünü yetkin və üstün hiss edə bilir. Uşaqların bu yolla öyrəndikləri şeylər çox vaxt düzgün olur. Yəni onlara vajinanın varlığı və təyinatı açılır. Lakin digər tərəfdən, bir-birindən götürdükləri bu məlumatlar çox vaxt yanlış şeylərlə qarışır, əvvəlki uşaqlıq cinsi nəzəriyyələrinin qalıqları ilə yüklü olur. Onlar demək olar ki, heç vaxt tam olmur və qədim problemin həlli üçün kifayət etmir. Əvvəllər vajinanın bilinməməsi necə mane olurdusa, indi də toxumun bilinməməsi əlaqəni dərk etməyə mane olur. Uşaq kişi cinsiyyət orqanından sidikdən başqa bir maddənin də ifraz olunduğunu təxmin edə bilir və bəzən “məsum bir qız” toy gecəsində kişinin “onun içinə sidik ifraz etdiyinə” görə qəzəblənir. Yetkinlikdən əvvəlki illərdəki bu məlumatlara indi uşaq cinsi araşdırmasının yeni bir yüksəlişi qoşulur; lakin uşaqların indi yaratdıqları nəzəriyyələr artıq o tipik və ilkin xarakteri daşımır ki, uşaqlıq cinsi komponentləri maneəsiz və dəyişməz şəkildə öz ifadəsini nəzəriyyələrdə tapa bildiyi müddətdə erkən uşaqlıq, ilkin nəzəriyyələr üçün xarakterik idi. Sonrakı düşüncə səyləri cinsi tapmacaların həllinə yönəlmişdi, mənə toplamağa dəyər görünürdü, onlar da patogen əhəmiyyətə az iddia edə bilər. Onların müxtəlifliyi, təbii ki, ilk növbədə alınan məlumatın xarakterindən asılıdır; əhəmiyyəti isə daha çox ondadır ki, onlar cinsi marağın o ilk dövrünün şüursuzlaşmış izlərini yenidən oyadır, belə ki, tez-tez masturbasiya cinsi fəaliyyəti və valideynlərdən hissi ayrılmanın bir hissəsi onlara bağlanır. Buna görə də tərbiyəçilərin bu illərdə belə məlumatın uşaqları «korladığı» barədə lənətləyici hökmü meydana çıxır.

Yalnız bir neçə nümunələr uşaqların cinsi həyat haqqında bu gec düşüncələrinə hansı elementlərin tez-tez daxil olduğunu göstərə bilər. Bir qız şəhər yoldaşlarından eşitmişdi ki, kişi qadına bir yumurta verir və qadın onu bədənində kürt yatırır. Yumurta haqqında eşitmiş bir oğlan bu «yumurta»nı xalq arasında eyni adla tanınan xayayla eyniləşdirir və xaya kisəsinin içindəkinin necə həmişə yenidən bərpa oluna biləcəyi barədə başını yorur. Məlumatlar nadir hallarda cinsi proseslər barədə əsaslı qeyri-müəyyənliklərin qarşısını ala biləcək qədər uzağa çatır. Beləliklə, qızlar belə bir gözləntiyə gələ bilər ki, cinsi əlaqə yalnız bir dəfə baş verir, lakin o zaman çox uzun sürür, iyirmi dörd saat, və bu bir dəfədən bütün uşaqlar sıra ilə gəlir. Elə bilmək olar ki, bu uşaq müəyyən böcəklərdə çoxalma prosesi barədə məlumat əldə edib; lakin bu ehtimal təsdiqlənir, nəzəriyyə müstəqil bir yaradıcılıq kimi görünür. Digər qızlar hamiləlik müddətini, bətn içindəki həyatı gözdən qaçırır və güman edirlər ki, uşaq ilk cinsi əlaqə gecəsindən dərhal sonra meydana çıxır. Marsel Prevost «Qadın məktubları»ndan birində yazırdı: bu gənc qız yanılmasını şən bir hekayəyə çevirmişdi. Uşaqların və ya uşaqlıq səviyyəsində saxlanılmış yeniyetmələrin bu gec cinsəllik araşdırmasının mövzusunu tükətmək çətindir və bəlkə də ümumiyyətlə maraqsız deyil, lakin bu, mənim marağıma daha uzaqdır və yalnız onu vurğulamalıyam ki, bu zaman uşaqlar tərəfindən çoxlu haqsızlıq üzə çıxarılır ki, bu da daha yaşlı, daha yaxşı, lakin şüursuzlaşmış və sıxışdırılmış biliyə zidd olmağa məhkumdur.

Uşaqların onlara çatan məlumatlara qarşı necə davranması da öz əhəmiyyətini daşıyır. Bəzilərində cinsəllik sıxışdırması o qədər irəliləmişdir ki, onlar heç nə eşitmək istəmirlər. Bunlar da gec yaşlara qədər cahil qalmağı bacarırlar. Heç olmasa zahirən cahil, ta ki psixoanalizdə.

185 nömrəli nevrotik uşaqlıqdan gələn bilikləri üzə çıxaran infantil cinsi nəzəriyyələri haqqında. Mən on yaşla on üç yaş arasında iki oğlandan da bilirəm ki, onlar cinsi maarifləndirməni dinlədilər, lakin məlumat verənə rədd cavabı verdilər: Mümkündür ki, sənin atan və başqa adamlar belə bir şey edirlər, amma mənim atam barədə dəqiq bilirəm ki, o bunu heç vaxt etməzdi. Bu sonrakı nə qədər müxtəlif olsa da

uşaqların cinsi ehtiyaclarının ödənilməsinə qarşı davranışı

Maraqlı ola bilər ki, onların ilk uşaqlıq illərində tamamilə bərabər davranışı güman edə və inana bilərik ki, o zaman hamısı valideynlərin bir-biri ilə nə etdiyini, bundan sonra uşaqların necə dünyaya gəldiyini öyrənməyə ən səylə çalışırdılar.