İki uşaq yalanı
İlk dəfə „Internat. «Zeitschrift für ärztliche Psychoanalyse», I, 1913, sonra «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre»nin dördüncü cildində.
Uşaqların yalan danışması başa düşüləndir, çünki bununla böyüklərin yalanlarını təqlid edirlər. Lakin yaxşı tərbiyə almış uşaqların bir sıra yalanları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Və tərbiyəçiləri qəzəbləndirmək əvəzinə, onları düşünməyə vadar etməlidir. Onlar həddindən artıq güclü Liebesmotive təsiri altında baş verir. Uşaqla onun sevdiyi şəxs arasında anlaşılmazlıq yaradanda isə fəlakətli olur.
Yeddi yaşlı qız atasından pul istəmişdi. İkinci sinifdə oxuyur. Pasxa yumurtalarını boyamaq üçün boya almaq istəyirdi. Atası pulu olmadığını əsas gətirərək ondan imtina etmişdi. Bir az sonra Vaterdən tələb edir: mərhum ölkə hökmdarı üçün çələngə pul versin. Məktəbli uşaqların hər biri əlli pfeninq gətirməlidir. Atası ona on mark verir. Qız öz payını ödəyir, doqquz markı atasının yazı masasının üstünə qoyur. Qalan əlli pfeninqə isə oyun şkafında gizlətdiyi boyaları alır. Süfrə arxasında ata şübhə ilə soruşur ki, o, itkin əlli pfenniqə nə edib və bunun üçün boya alıb. O, bunu inkar edir, amma birlikdə yumurta boyamaq istədiyi iki yaş böyük qardaşı Bruder, bunu açıb deyir
İki Kinderlügen 239 o; rənglər şkafda tapılır. Qəzəblənmiş ata günahkarı cəzalandırmaq üçün anaya verir. Cəza isə çox sərt olur. Ana, uşağın nə qədər ümidsiz olduğunu anlayanda, sonradan özü də sarsılır. Cəzadan sonra uşağı əzizləyir, onu təsəlli etmək üçün gəzintiyə çıxarır. Lakin bu təcrübələrin təsirləri aradan qaldırıla bilən olur. Xəstənin özü gəncliyinin „dönüş nöqtəsi“ adlandırdığı bu təcrübələr. O, bu vaxta qədər vəhşi, özünə arxayın bir uşaq idi, bundan sonra utancaq və çəkingən olur. Nişanlılıq dövründə anası ona mebel və cehiz hazırlayanda, anlaşılmaz bir qəzəbə düşür. Onun gözünün önünə gəlir ki, bu axı onun puludur, buna başqa heç kim bir şey ala bilməz. Gənc arvad kimi ərinin yanında şəxsi ehtiyacları üçün xərc tələb etməyə çəkinir və lazımsız yerə «öz» pulunu onun pulundan ayırır. Müalicə dövründə bir neçə dəfə olur ki, ərinin göndərdiyi pullar gecikir və o, yad şəhərdə pulsuz qalır. Bunu mənə bir dəfə danışdıqdan sonra, bu vəziyyətin təkrarlanması halında ehtiyac duyduğu kiçik məbləği məndən borc alması üçün ondan Versprechen almaq istəyirəm. O, bu vədi verir, lakin növbəti Geld- çətinliyində ona əməl edir və zinət əşyalarını girov qoymağı üstün tutur. O izah edir ki, məndən pul ala bilər. Uşaqlıqda əlli feniqin mənimsənilməsinin bir mənası var idi. Atasının ağlına gətirə bilməyəcəyi bir mənası. Məktəbdən bir müddət əvvəl o, pulla bağlı qəribə bir şey etmişdi. Dost qonşu onu kiçik bir pul məbləği ilə göndərmişdi. Öz daha kiçik oğlunun müşayiətçisi kimi. Nə isə almaq üçün mağazaya. Alış-verişdən sonra pulun qalanını böyük uşaq kimi evə o aparırdı. Lakin küçədə qonşunun qulluqçusuna rast gələndə pulu küçə səkinin üstünə atdı. Özünə də izah edə bilmədiyi bu hərəkəti təhlil edərkən yadına Yəhuda düşdü — Rəbbə xəyanət etdiyi üçün aldığı gümüş sikkələri atan Yəhuda. O, əminliklə bildirir ki, əzab hekayəsi ilə məktəbə getməzdən əvvəl tanış olub. Bəs nə dərəcədə özünü Yəhuda ilə eyniləşdirə bilərdi?
Üç yaş yarım olanda bir dayəsi var idi. Onunla çox sıx bağlı idi. Bu qız uşağı ilə birlikdə qəbuluna getdiyi həkimlə erotik münasibətə girdi. Görünür, o zaman uşaq müxtəlif cinsi hadisələrin şahidi olmuşdu. Həkimin qıza pul verdiyini görüb-görmədiyi dəqiqləşdirilməyib; lakin şübhəsizdir ki, qız uşağa kiçik sikkələr bağışlayırdı ki, onun səssizliyini təmin etsin; bunun üçün evə qayıdarkən yolda alış-veriş edilirdi (yəqin ki, şirniyyat). Həmçinin mümkündür ki, həkim özü də arabir uşağa pul verirdi. Buna baxmayaraq, uşaq qısqanclıq üzündən qızı anasına satdı. O, evə gətirdiyi qəpiklərlə o qədər nəzərəçarpan şəkildə oynayırdı ki, anası soruşmalı oldu: Bu pulu haradan aldın? Qız uzaqlaşdırıldı.
Kimdənsə pul almaq onun üçün artıq erkən çağlarda bədənini təslim etmək, sevgi münasibəti mənasını almışdı. Atadan pul almaq «bir sevgi etirafı dəyərində idi. Atanın onun sevgilisi olması fantaziyası o qədər şirnikləndirici idi. Pasxa yumurtaları üçün boyalar arzusu, onun köməyilə, qadağaya qarşı asanlıqla qalib gəlirdi. Lakin pulu mənimsədiyini etiraf edə bilmirdi, inkar etməli idi, çünki əməlin motivi özünə də şüursuz olduğundan etiraf oluna bilməzdi. Atanın cəzalandırması isə ona təklif olunan məhəbbətin rədd edilməsi, bir xor baxma idi və buna görə də onun cəsarətini sındırdı. Müalicə zamanı ağır bir ruh düşkünlüyü halı baş qaldırdı; bunun açılması burada danışılanların xatirəsinə gətirib çıxardı, o zaman mən bir dəfə həmin xor baxmanı təkrarlamağa məcbur oldum, ondan bir daha gül gətirməməsini xahiş etdim.
İki uşaq yalanı 241
Psixoanalitik üçün bunu xüsusi vurğulamağa ehtiyac yoxdur ki, uşağın bu kiçik yaşantısında əvvəlki anal erotikanın sonrakı sevgi həyatına davam etməsinin o qədər də tez-tez rast gəlinən hallarından biri vardır. Yumurtaları rəngli boyamaq həzzi də eyni mənbədən qaynaqlanır.
Bu gün həyatda bir məhrumetmə nəticəsində ağır xəstə olan qadın, əvvəllər xüsusilə bacarıqlı, həqiqəti sevən, ciddi və yaxşı bir qız olmuşdu. Sonra isə mehriban bir qadına çevrilmişdi. Lakin daha əvvəl, həyatının ilk illərində o, inadkar və narazı bir uşaq olmuşdu və o, kifayət qədər tez həddindən artıq yaxşılığa və həddindən artıq vicdanlılığa çevrilərkən, hələ məktəb illərində ona xəstəlik dövrlərində ağır töhmətlər gətirən və onun tərəfindən dərin pozğunluğun sübutları kimi qiymətləndirilən şeylər baş vermişdi. Yaddaşı ona deyirdi ki, o zaman tez-tez öyünür və yalan danışırdı. Bir dəfə məktəb yolunda bir sinif yoldaşı öyündü: Dünən nahara dondurma yedik. O cavab verdi: Eh, biz hər gün dondurma yeyirik. Əslində o, nahar yeməyində dondurmanın nə məna verə biləcəyini anlamırdı. Dondurmanı yalnız arabalarda satılan uzun bloklar şəklində tanıyırdı. Lakin güman edirdi ki, bununla nəsə zadəgan bir şey nəzərdə tutulur, buna görə də sinif yoldaşından geri qalmaq istəmirdi.
On yaşı olanda rəsm dərsində bir dəfə tapşırıq verildi ki, sərbəst əllə bir dairə çəksinlər. Lakin o, pərgar istifadə etdi. Beləliklə, asanlıqla mükəmməl bir dairə çıxardı. Və işini qələbə ilə yanındakı qıza göstərdi. Müəllim yaxınlaşdı, öyünən qızı eşitdi, dairənin xəttində pərgar izlərini aşkar etdi və qızı danladı. Qız isə inadla inkar etdi, heç bir sübutla razılaşmadı və inadkar susmaqla canını qurtardı. Müəllim bu barədə ata ilə məsləhətləşdi. Hər ikisi qızın digər davranışlarının yaxşılığına görə qərar verdilər: bu xətaya daha bir nəticə verməməyə.
Uşağın hər iki yalanı eyni komplekslə şərtlənmişdi. Beş qardaş-bacının ən böyüyü qız idi. Erkən yaşlarında ataya qeyri-adi dərəcədə güclü bağlılıq inkişaf etdirdi. Yetkin illərində onun həyat səadəti məhz buna görə puç oldu. Lakin o, tezliklə kəşf etməli oldu ki, sevimli atası ona aid etməyə hazır olduğu böyüklüyə malikdir. O, pul çətinlikləri ilə boğuşurdu. O qədər də qüdrətli deyildi, o qədər də nəcib deyildi ki, qız onu belə təsəvvür etmişdi. Amma o, öz idealından bu güzəşti qəbul edə bilmirdi. Qadınlara xas tərzdə bütün iddialı arzularını sevdiyi kişiyə köçürdüyündən, atanı dünyaya qarşı müdafiə etmək onun üçün son dərəcə güclü bir həvəsə çevrildi. Deməli, o, atanı kiçiltmək məcburiyyətində qalmamaq üçün sinif yoldaşlarının qarşısında öyünürdü. Sonralar nahar süfrəsində «Glace» sözünü «buz» kimi tərcümə etməyi öyrənəndə, bu xatirə üzündən qınama hissinin şüşə qırıqları və çipləri qorxusuna çevrilə biləcəyi yol açılmış oldu.
Atam görkəmli bir rəssam idi. İstedadının nümunələri ilə uşaqların heyranlığını və valehlik hissini dəfələrlə oyatmışdı. Atamla eyniləşmə nəticəsində məktəbdə o dairəni çəkirdim ki, bu, mənim üçün yalnız hiyləgər vasitələrlə mümkün ola bilərdi. Sanki o öyünmək istəyirdi: Bax gör, mənim atam nə bacarır! Ataya qarşı son dərəcə güclü meyldən qaynaqlanan günah şüuru öz ifadəsini bu cəhd edilən hiylədə tapırdı; etiraf da əvvəlki müşahidədə olduğu kimi, eyni səbəbdən qeyri-mümkün idi, çünki bu, gizli insest sevginin etirafı olmalı idi.
İki uşaqlıq yalanları 243
Bu cür uşaq həyatı epizodlarına kiçik baxmaq olar. Belə uşaq məzəmmətlərindən əxlaqsız xarakterin inkişafı proqnozunu çıxarmaq, böyük bir səhv olardı. Lakin onlar uşaq ruhunun ən güclü həvəsləri ilə bağlıdır. Və sonrakı talelərə və ya gələcək nevrozlara dair meylləri xəbər verir.