Qısqanclıq, paranoyya və homoseksuallıqda bəzi nevrotik mexanizmlər haqqında

İlk dəfə «Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse» jurnalında, cild VIII, 1922,

Qısqanclıq, kədərə bənzər şəkildə normal adlandırıla bilən affekt hallarındandır. İnsanın xarakterində və davranışında o, guya yoxdursa, belə nəticə çıxarmaq haqlıdır ki, o, güclü sıxışdırmaya məruz qalmışdır və buna görə də şüursuz ruhi həyatda bir o qədər böyük rol oynayır. Analizin rastlaşdığı anormal dərəcədə güclənmiş qısqanclıq halları üçqat təbəqəli olduğunu göstərir. Qısqanclığın üç təbəqəsi və ya mərhələsi 1. rəqabətli və ya normal, 2. proyeksiya olunmuş, 3. vəhmi adlarını haqq edir.

Normal qısqanclıq haqqında analitik cəhətdən az şey demək olar. Asanlıqla görmək olar ki, o, əsasən itirilmiş hesab edilən sevgi obyektinə görə kədərdən, ağrıdan və narsisistik təhqirdən — bu təhqir digərindən ayrıla bildiyi dərəcədə — təşkil olunur, bundan başqa üstün tutulan rəqibə qarşı düşmənçilik hisslərindən və sevgi itkisində öz Mənini günahlandırmaq istəyən az və ya çox dərəcədə özünütənqiddən ibarətdir. Bu qısqanclıq, hətta onu normal adlandırsaq da, heç də tamamilə rasional deyil, yəni aktual münasibətlərdən doğmamışdır, real vəziyyətlərə mütənasib deyil və şüurlu Mən tərəfindən tamamilə idarə olunmur, çünki o, şüursuzluqda dərin kök salır, uşaqlıq affektivliyinin ən erkən hərəkətlərini davam etdirir və ilk cinsi dövrün Edip və ya qardaş-bacı kompleksindən qaynaqlanır. Hər halda diqqətəlayiqdir ki, bəzi şəxslər tərəfindən o, biseksual kimi yaşanılır, yəni kişi üçün sevilən qadına görə ağrı və kişi rəqibə qarşı nifrətdən başqa, bilinçaltında sevilən kişiyə görə kədər və rəqib kimi qadına qarşı nifrət də gücləndirici təsir göstərir. Mən də bilirəm bir kişi haqqında ki, o, öz qısqanclıq tutmalarından çox əziyyət çəkirdi və onun sözlərinə görə, ən dəhşətli əzabları şüurlu şəkildə vəfasız arvadın yerinə özünü qoymaqla yaşayırdı. O zaman hiss etdiyi acizlik duyğusu, vəziyyəti üçün tapdığı təsvirlər — guya Prometey kimi qartalın didikləməsinə verilmiş, ya da zəncirlənib ilan yuvasına atılmışdı — bunları özü uşaq ikən yaşadığı bir neçə homoseksual hücumun təəssüratına bağlayırdı.

İkinci qatın qısqanclığı, yaxud proyeksiya olunmuş qısqanclıq kişidə də, qadında da özünün həyatda gerçəkləşdirdiyi xəyanətdən doğur. Ya da sıxışdırmaya məruz qalmış xəyanət həvəslərindən. Bu gündəlik bir təcrübədir ki, sədaqət, xüsusən də nikahda tələb olunan, yalnız daimi vəsvəsələrə qarşı qorunub saxlanıla bilər. Kim onları öz içində inkar edirsə, onların təzyiqini o qədər güclü hiss edir ki, özünü rahatlamaq üçün könüllü olaraq şüursuz bir mexanizmdən istifadə etmək istəyir. Belə bir rahatlığı, hətta vicdanı qarşısında bəraət qazanmağı o zaman əldə edir ki, öz xəyanət həvəslərini sədaqət borclu olduğu qarşı tərəfə proyeksiya edir. Bu güclü motiv digər tərəfin bənzər şüursuz təmayüllərini büruzə verən qavrayış materialından istifadə edə bilər və partnyorun da çox güman ki, özündən yaxşı olmadığını düşünməklə özünü haqlı sayar.

Cəmiyyət adətləri bu ümumi vəziyyəti müdrikcəsinə nəzərə almış, evli qadının yıxılma həvəsinə və ərin fəth etmə ehtirasına müəyyən bir oyun meydanı tanımışdır ki, bununla da xəyanətə qarşı qaçılmaz meyli axıdıb zərərsiz hala gətirəcəyini gözləmişdir. Konvensiya müəyyən edir ki, hər iki tərəf bu kiçik addımları bir-birinin hesabına yazmamalıdır. Çox vaxt buna nail olur ki, yad obyektdə alovlanan ehtiras öz obyektinə qayıdaraq sədaqət çərçivəsində ödənilir. Lakin qısqanc bu konvensional tolerantlığı qəbul etmək istəmir, o inanmır ki, bir dəfə betərəf basılan yolda dayanmaq və ya geri dönmək mümkündür, cəmiyyətdəki "flört" də həqiqi xəyanətə qarşı bir təminat ola bilər. Belə bir qısqancın müalicəsində onun dayandığı materialı inkar etməkdən çəkinmək lazımdır, onu yalnız həmin materialı başqa cür qiymətləndirməyə yönəltmək olar.

Bu cür proyeksiya nəticəsində yaranan qısqanclıq demək olar ki, vəhmi xarakter daşısa da, öz xəyanətinin şüursuz fantaziyalarını üzə çıxaran analitik işə tab gətirir. Üçüncü qatın qısqanclığı, əslində sayıq olan qısqanclıqla iş daha pisdir. Bu da sıxışdırılmış xəyanət həvəslərindən irəli gəlir, lakin bu fantaziyaların obyektləri eynicinsli xarakter daşıyır. Sayıq qısqanclıq fermentləşmiş homoseksuallığa uyğun gəlir. Və paranoyanın klassik formaları sırasında yerini haqlı olaraq tələb edir.

ı) Desdemona mahnısındakı bəndə bax:

1 called him thou false one, what answered he then?

If I court more women, you will couch with more men.

(Mən ona dedim: Ey yalançı. Buna nə cavab verdi?

Mägdlein, oğlanlara göz qoyursan, mən qızlara baxanda.)

Güclü homoseksual həvəs hərəkətini müdafiə etmək cəhdi kimi, bu (kişidə) belə bir düsturla ifadə oluna bilər:

Mən onu sevirəm, o isə onu sevir.

Qısqanclıq vəhməsi hallarının birində, qısqanclığın hər üç qatdan gəldiyini tapmağa hazır olmaq lazımdır. Heç vaxt təkcə üçüncüdən deyil.

Paranoya. Məlum səbəblərə görə paranoya halları çox vaxt analitik tədqiqatdan yayınır. Lakin son vaxtlar iki paranoyanın intensiv öyrənilməsindən bəzi şeyləri götürə bildim. Mənə yeni olan şeyləri.

Birinci hal tam formalaşmış qısqanclıq paranoyası olan gənc bir kişiyə aid idi; onun obyekti qüsursuz sadiq arvadı idi. Vəhmin onu fasiləsiz hökmü altında saxladığı tufanlı bir dövr, artıq arxada qalmışdı. Onu gördüyüm vaxt o, artıq yaxşı ayrılmış tutmalar keçirirdi. Bu tutmalar cinsi aktdan sonrakı gün baş verirdi. Həmin akt yalnız bir neçə gün davam edirdi və maraqlıdır ki, hər iki tərəf üçün ödənilmə gətirirdi. Belə bir nəticə çıxarmaq haqlıdır ki, hər dəfə heteroseksual libidonun doyumundan sonra birlikdə qıcıqlanmış homoseksual komponent öz ifadəsini qısqanclıq tutmasında zorla tələb edirdi.

Tutma öz materialını arvadının tamamilə şüursuz naz-qəmzəsinin başqasına hiss olunmadan, ona açıb göstərdiyi ən kiçik əlamətlərin müşahidəsindən götürürdü. Bəzən o, yanında oturan bəyə təsadüfən əli ilə toxunmuş, bəzən üzünü ona həddindən artıq tərəf əyrmiş, ya da ərlə tək qaldığı vaxtdan daha mehriban bir təbəssüm qoymuşdu. Şüursuzunun bütün bu təzahürlərinə qarşı o, qeyri-adi diqqət göstərir və onları

ı) Schreber halı ilə bağlı izahlarla müqayisə edin: Avtobioqrafik təsvir edilmiş paranoya (dementia paranoides) halı haqqında psixoanalitik qeydlər [bu tam nəşrin VIII cildindədir].

həmişə düzgün yozmaqla. belə ki, o əslində həmişə haqlı idi. və qısqanclığını əsaslandırmaq üçün analizi də köməyə çağıra bilirdi. Əslində onun anormallığı yalnız ona qədər azalırdı ki, o, arvadının şüursuzunu daha kəskin müşahidə edirdi. Başqasının ağlına gələcəyindən daha kəskin. Və sonra daha yüksək qiymətləndirirdi.

Xatırlayırıq ki, təqib olunan paranoyikler də tamamilə oxşar davranırlar. Onlar da başqalarında heç bir laqeyd şey tanımır. Öz "münasibət vəhmələrində" isə bu başqalarının, yadların onlara verdiyi ən kiçik əlamətləri dəyərləndirirlər. Çünki onların münasibət vəhməsinin mənası budur ki, onlar bütün yadlardan bir növ sevgi gözləyirlər; lakin bu başqaları onlara buna bənzər heç nə göstərmir, özlərinə gülürlər, əsalarını yelləyirlər, hətta yanlarından keçərkən yerə tüpürürlər — halbuki yaxınlıqdakı şəxsə hər hansı mehriban maraq duyulsa, həqiqətən belə edilməz. Bunu yalnız o zaman edirsən ki, o şəxs sənə tam biganədir. Onu hava kimi qəbul edə bilirsən. Paranoyak “yad” və “düşmən” anlayışlarının əsas qohumluğunda haqlıdır ki, sevgi tələbinə münasibətdə belə laqeydliyi düşmənçilik kimi hiss edir.

İndi anlayırıq ki, qısqanc paranoikin də, təqib olunan paranoikin də davranışını çox qeyri-kafi təsvir edirik, əgər deyiriksə ki, onlar öz daxillərində görmək istəmədiklərini xaricə, başqalarına proyeksiya edirlər.

Şübhəsiz ki, bunu edirlər, lakin belə desək, boşluğa, oxşar bir şeyin tapılmadığı yerə proyeksiya etmirlər; əksinə, öz şüursuzluqları haqqındakı biliyindən rəhbərlik alır və öz şüursuzluqlarından çəkdikləri diqqəti başqalarının şüursuzluğuna yönəldirlər. Qısqancımız öz xəyanətinin yerinə arvadının xəyanətini qəbul edir; arvadınınkını nəhəng ölçüdə şüuruna çatdırmaqla, özününkünü şüursuz saxlamağı bacarır. Əgər onun nümunəsini halledici saysaq, belə nəticəyə gələ bilərik. Təqib olunanın başqalarında tapdığı düşmənçilik də, həmin başqalarına qarşı öz düşmənçilik hisslərinin əksidir. Bildiyimiz üçün ki, paranoikdə ən çox sevilən şəxs təqibçiyə çevrilir — eyni cinsdən olan. Sual yaranır: bu affekt dönməsi haradan qaynaqlanır? Yaxın cavab belə olardı ki, həmişə mövcud olan hiss ambivalentliyi nifrət üçün zəmin yaradır. Sevgi tələblərinin yerinə yetirilməməsi isə onu gücləndirir. Beləliklə, hiss ambivalentliyi təqib olunana homoseksuallığın müdafiəsində elə bir xidmət göstərir ki, bizim xəstəmizə qısqanclıq göstərir.

Qısqancımın yuxuları məni çox təəccübləndirdi. Doğrudur, onlar tutmanın başlanğıcı ilə eyni vaxtda görünmürdülər, lakin hələ də vəhimin hökmranlığı altında idilər, tamamilə vəhimdən azad idilər və altda yatan homoseksual təmayülləri adi haldan daha qalın örtük altında olmadan göstərirdilər. Az təcrübəmə əsasən, paranoyakların yuxuları haqqında belə bir fikir var idi. O vaxt bu məntiqli görünürdü ki, paranoya yuxuya daxil olur.

Bu xəstədə homoseksuallıq vəziyyətini asanlıqla müəyyən etmək mümkün idi. O, nə dostluq, nə də sosial maraqlar yaratmamışdı; belə təəssürat yaranırdı ki, guya kişi ilə münasibətlərinin sonrakı inkişafını yalnız vəhim öz üzərinə götürmüşdü, sanki buraxılmış bir parçanı yetişdirmək üçün. Atasının ailəsindəki cüzi rolu və erkən oğlanlıq illərindəki utandırıcı homoseksual travma birlikdə təsir edərək onun homoseksuallığını sıxışdırmaya sürükləmiş və ona sublimasiya yolunu bağlamışdı. Bütün gənclik dövrü anaya güclü bağlılığın hökmranlığı altında keçmişdi. Çoxsaylı oğullar arasında o, ananın açıq-aşkar sevimlisi idi və ona qarşı güclü bir

Normal tipdən olan qısqanclıq. Sonralar, əsasən ananı varlı etmək motivinin hökmranlığı altında evlilik seçimi etdikdə, bakirə anaya olan ehtiyacı, gəlininin bakirəliyinə dair obsesif şübhələr şəklində təzahür etdi. Nikahının ilk illəri qısqanclıqdan azad idi. Sonra arvadına xəyanət etdi və başqa biri ilə uzunmüddətli münasibətə girdi. Yalnız bu sevgi münasibətini müəyyən bir şübhə üzündən tərk etdikdən sonra, onda ikinci tip, proyeksiya tipli qısqanclıq baş qaldırdı. Bununla öz xəyanətinə görə ittihamları sakitləşdirə bildi. O, tezliklə homoseksual hərəkətləri, obyekti qayınata olan, əlavə olunması ilə tam qısqanclıq paranoyasına çevrildi.

İkinci halım, çox güman ki, analiz olmadan təqib paranoyası kimi təsnif edilməzdi, lakin mən gənc kişini bu xəstəlik nəticəsi üçün namizəd kimi qəbul etməli oldum. Onda ataya münasibətdə son dərəcə geniş əhatəli ambivalentlik mövcud idi. O, bir tərəfdən ən açıq-aşkar üsyançı idi, özünü bütün sahələrdə atanın arzularından və ideallarından uzaq inkişaf etdirmişdi, digər tərəfdən daha dərin qatda hələ də ən itaətkar oğul idi ki, atanın ölümündən sonra zərif günah şüuru içində qadından həzz almaqdan özünü məhrum edirdi. Onun kişilərlə real münasibətləri açıq-aydın etimadsızlıq əlaməti altında idi. Güclü intellekti ilə bu mövqeyi rasionallaşdırmağı bacarırdı. Elə qurmağı bacarırdı ki, tanışlar və dostlar tərəfindən aldanır və istismar olunurdu. Ondan öyrəndiyim yeni şey bu idi ki, klassik təqib fikirləri inam və dəyər tapmadan da mövcud ola bilər. Onun təhlili zamanı onlar ara-sıra parıldayırdılar, lakin o, onlara əhəmiyyət vermirdi və müntəzəm olaraq onlara istehza edirdi. Bu, bir çox hallarda paranoiya ilə oxşar şəkildə baş verə bilər. Belə bir xəstəlik başlayanda, delüzyon ideyaları yeni yaranmış görünə bilər. Əslində isə onlar çoxdan mövcud ola bilər.

Mənə mühüm bir anlayış kimi görünür ki, keyfiyyət amili, müəyyən nevrotik formalaşmaların mövcudluğu, praktikada kəmiyyət amilindən daha az əhəmiyyət daşıyır — yəni bu formalaşmaların özlərinə nə dərəcədə diqqət, daha doğrusu, nə qədər yükləmə cəlb edə bilməsi. Birinci halımızın — qısqanclıq paranoyasının — müzakirəsi bizi kəmiyyət amilinin eyni qiymətləndirilməsinə çağırmışdı, çünki bu, bizə göstərdi ki, orada anormallıq əsasən başqasının şüursuzluğunun təfsirlərinin həddindən artıq yüklənməsindən ibarət idi. Histeriya analizindən biz çoxdan analoji bir faktı bilirik. Patogen fantaziyalar, sıxışdırılmış instinktiv təmayüllərin törəmələri, uzun müddət normal ruhi həyatın yanında dözülür və libido iqtisadiyyatında bir dəyişmə nəticəsində həddindən artıq yüklənmə əldə edənə qədər patogen təsir göstərir; yalnız bundan sonra simptom əmələ gəlməsinə səbəb olan konflikt başlayır. Beləliklə, biliyimizin irəliləyişi ilə biz getdikcə daha çox iqtisadi nöqteyi-nəzəri ön plana çəkməyə məcbur oluruq. Burada vurğulanan kəmiyyət amilinin Bleuler və başqalarının son zamanlar tətbiq etmək istədikləri «keçid» anlayışını əhatə etmək üçün kifayət edib-etmədiyi sualını da ortaya atmaq istərdim. Yalnız belə fərz etmək lazımdır ki, ruhi gedişatın bir istiqamətində müqavimətin artması digər yolun həddindən artıq yüklənməsinə və bununla da həmin yolun gedişata qoşulmasına səbəb olur.

Paranoyanın iki halımda yuxuların davranışında öyrədici bir ziddiyyət özünü göstərdi. Birinci halda yuxular, qeyd edildiyi kimi, vəhimsiz idisə, digər xəstə çoxsaylı təqib yuxuları hasil edirdi ki, bunları eyni məzmunlu vəhimli fikirlərin sələfi və ya əvəzedici formalaşmaları kimi qəbul etmək olar. Ondan yalnız böyük təlaşla qaça bildiyi təqibçi, bir qayda olaraq, güclü bir öküz və ya kişiliyin digər simvolu idi ki, o, bəzən hələ yuxunun özündə də bunu ata əvəzləyicisi kimi tanıyırdı. Bir dəfə o, çox səciyyəvi paranoid xarakterli transfer yuxusu. danışdı. O, mənim onun yanında qırxdığımı gördü və qoxusuna görə hiss etdi ki, mən bunu edərkən onun atasının istifadə etdiyi eyni sabundan istifadə edirəm. Mən bunu onu şəxsimə ata transferinə məcbur etmək üçün etdim. Xəstənin öz paranoyak fantaziyalarına etinasızlığı və onlara inamsızlığı yuxuda görülən vəziyyətin seçimində açıq-aşkar özünü göstərirdi, çünki gündəlik gözəgörünən onu öyrədə bilərdi ki, mən heç bir halda təraş sabunundan istifadə edə bilmirəm və deməli, ata transferi baxımından bu nöqtədə heç bir dayaq təqdim etmirəm.

Lakin iki xəstəmizin yuxularının müqayisəsi bizi öyrədir ki, paranoyanın yuxuya da nüfuz edib-edə bilməsi barədə sualımız — yalnız yuxu haqqında yanlış təsəvvürə əsaslanır. Yuxu oyaq düşüncədən onunla fərqlənir ki, o, oyaq düşüncədə rast gəlinməyəsi məzmunları (sıxışdırılmış sahədən) qəbul edə bilir. Bundan başqa, o, yalnız düşüncənin bir formasıdır, qabaqcadan şüurlu düşüncə materialının yuxu işi və onun şərtləri vasitəsilə yenidən formalaşdırılmasıdır. Sıxışdırılmış olana nevroz terminologiyamız tətbiq oluna bilər, o nə histerik, nə obsesif-kompulsiv, nə də paranoyak adlandırıla bilər. Əksinə, yuxu formalaşmasına məruz qalan materialın digər hissəsi, yəni qabaqcadan şüurlu düşüncələr, normal ola bilər. Və ya hər hansı bir nevrozun xarakterini özündə daşıya bilər. Qabaqcadan şüurlu düşüncələr, mahiyyətində nevrozun mahiyyətini gördüyümüz bütün həmin patogen proseslərin nəticələri ola bilər. Görmək olar ki, hər bir belə xəstəlikli ideya yuxuda yenidən formalaşma yaşamalıdır. Deməli, bir yuxu bilavasitə histerik fantaziyaya, obsesif təsəvvürə, bir vəsvəsə ideyasına uyğun gələ bilər, yəni təfsiri zamanı belə bir nəticə verə bilər. İki paranoyaklarda üzərində apardığımız müşahidədə görürük ki, biri tutma halında olarkən yuxusu normaldır, digərinin isə hələ də öz vəhimli fikirlərinə istehza edərkən yuxusu paranoik məzmuna malikdir. Deməli, yuxu hər iki halda qəbul etmişdir. Oyaq həyatda hazırda geri sıxışdırılmış olanı. Lakin bu da qayda olmamalıdır.

Homoseksuallıq. Homoseksuallığın orqanik faktorunun tanınması bizi azad etmir. Onun yaranması zamanı psixi prosesləri öyrənmək öhdəliyindən azad etmir. Artıq saysız-hesabsız hallarda müəyyən edilmiş tipik proses ondan ibarətdir ki, o vaxta qədər anaya intensiv fiksasiya olunmuş gənc kişi yetkinlik dövrü keçdikdən bir neçə il sonra bir dönüş edir, özünü ana ilə eyniləşdirir və özünü yenidən tapa biləcəyi sevgi obyektləri axtarır, sonra onları ana onu sevdiyi kimi sevmək istəyir. Bu prosesdə əlaməti olaraq, adətən, uzun illər boyu sevgi şərti belə formalaşır ki, kişi obyektləri onun dəyişikliyə uğradığı yaşda olmalıdır. Biz bu nəticəyə müxtəlif amillərlə tanış olduq. Bu amillər müxtəlif gücündə töhfə verə bilər. Əvvəlcə ana fiksasiyası, başqa bir qadın obyektinə keçidi çətinləşdirir. ana ilə eyniləşmə bu obyekt bağlılığının nəticəsidir. Eyni zamanda, müəyyən mənada bu ilk obyektə sadiq qalmağa imkan verir. Sonra, narsisistik obyekt seçiminə meyl, hansı ki, ümumiyyətlə daha yaxın və başqa cinsə dönüşdən daha asan həyata keçirilir. Bu momentin arxasında tamamilə xüsusi gücə malik başqa bir şey gizlənir. Ya bəlkə də onunla üst-üstə düşür: kişi orqanına verilən yüksək dəyər. Və sevgi obyektində onun mövcudluğundan imtina etmək qabiliyyətsizliyi. Qadına xor baxma, ona qarşı ikrah, hətta ondan iyrənmə, bir qayda olaraq, qadının penisinin olmadığının erkən kəşfindən qaynaqlanır. Sonralar öyrəndik ki, homoseksual obyekt seçiminin güclü motivi ataya münasibət, ya da ondan qorxudur. Çünki qadından imtina, onunla rəqabətdən yayınmaq mənasını daşıyır. Bu da bütün kişiləri təmsil edən bir rəqabətdir. Son iki motiv, yəni sadiq qalma penis şərtinə bağlı qalma və yayınma, kastrasiya kompleksinə aid edilə bilər. Anaya bağlılıq — narsisizm — kastrasiya qorxusu; həqiqətən də heç bir şəkildə spesifik olmayan bu anları biz indiyədək homoseksuallığın psixi etiologiyasında aşkar etmişdik və onlara libidonun erkən fiksasiyasına səbəb olan azdırma təsiri, həmçinin sevgi həyatında passiv rolu üstün tutan orqanik amilin təsiri də qoşulurdu.

Lakin biz heç vaxt homoseksuallığın yaranmasının bu təhlilinin tam olduğuna inanmamışıq. Bu gün homoseksual obyekt seçiminə gətirib çıxaran yeni bir mexanizmə işarə edə bilərəm, hərçənd ekstremal, aşkar və müstəsna homoseksuallığın formalaşmasında onun rolunun nə qədər böyük olduğunu göstərə bilmirəm. Müşahidə məni bir neçə hala diqqət yetirdi ki, onlarda erkən uşaqlıqda ana kompleksindən rəqiblərə, çox vaxt böyük qardaşlara qarşı xüsusilə güclü qısqanclıq təzahürləri meydana çıxmışdı. Bu Qısqanclıq qardaş-bacılara qarşı güclü düşmənçilik və aqressiv münasibətə gətirib çıxarırdı. Bu, ölüm arzusuna qədər yüksələ bilirdi, lakin inkişafa tab gətirmirdi. Tərbiyənin təsiri altında, şübhəsiz ki, bu təzahürlərin davamlı acizliyi nəticəsində onların sıxışdırılması baş verdi. Və hiss çevrilməsi də baş verdi. Belə ki, əvvəlki rəqiblər indi ilk homoseksual sevgi obyektlərinə çevrildilər. Belə bir ana bağlanması nəticəsi bizə maraqlı əlaqələr göstərir. Bu əlaqələr bizə məlum olan digər proseslərlə çoxsaylıdır. O, əvvəlcə inkişafın persecutoria paranoiyasının tam əksidir; orada əvvəlcə sevilən şəxslər nifrət edilən təqibçilərə çevrilir, burada isə nifrət edilən rəqiblər sevgi obyektlərinə çevrilir. O, həmçinin mənim fikrimcə, sosial instinktlərin fərdi genezisinə səbəb olan prosesin həddindən artıq şişirdilməsi kimi təzahür edir.” Burada da, orada da əvvəlcə təmin edilə bilməyən qısqanclıq və düşmənçilik impulsları mövcuddur və mehribanlıq və sosial eyniləşmə hissləri sıxışdırılmış aqressiya impulslarına qarşı reaksiya formalaşmaları kimi yaranır.

Homoseksual obyekt seçiminin bu yeni mexanizmi — dəf edilmiş rəqabətdən və sıxışdırılmış aqressiya meylindən yaranması — bəzi hallarda bizə məlum olan tipik şərtlərə qarışır. Homoseksualların həyat tarixindən tez-tez öyrənilir ki, onların dönüşü ana başqa bir oğlanı tərifləyib nümunə kimi göstərdikdən sonra baş vermişdir. Bununla narsisistik obyekt seçimi meyli qıcıqlandırıldı. Qısa bir kəskin qısqanclıq mərhələsindən sonra isə rəqib, sevgi obyektinə çevrildi. Başqa hallarda isə yeni mexanizm onunla fərqlənir ki, onda çevrilmə daha erkən illərdə baş verir. Ana ilə eyniləşmə isə arxa plana keçir. Həmçinin mənim müşahidə etdiyim hallarda o, yalnız heteroseksuallığı istisna etməyən homoseksual münasibətlərə gətirib çıxarırdı. Və horror feminae gətirməyən.

Məlumdur ki, kifayət qədər çox sayda homoseksual şəxs seçilir. Bu, sosial həvəs təzahürlərinin xüsusi inkişafı ilə bağlıdır. Həmçinin ictimai faydalı maraqlara həsr olunma ilə.

ı) Bax: Kütlə psixologiyası və Mən təhlili, ıg2ı. [Tam külliyyatın VI cildi.]

çəkirdi. İnsan bunun üçün belə bir nəzəri izah vermək istəyərdi. Başqa kişilərdə mümkün sevgi obyektləri görən kişi, kişilər birliyinə qarşı özünü başqa cür aparmalıdır. Nəinki qadında ilk növbədə rəqibi kişidə görməyə məcbur olan bir başqası. Buna yalnız o mülahizə mane olur: homoseksual sevgidə də qısqanclıq və rəqabət mövcuddur. Kişilər birliyi bu mümkün rəqibləri də əhatə edir. Lakin bu spekulyativ əsaslandırmadan əl çəksək belə, homoseksual obyekt seçiminin çox vaxt kişi ilə rəqabətin erkən aradan qaldırılmasından meydana çıxması faktı homoseksuallıqla sosial hiss arasındakı əlaqə üçün biganə qala bilməz.

Psixoanalitik baxışda biz sosial hissləri homoseksual obyekt mövqelərinin sublimasiyaları kimi qavrayırıq. Biz buna öyrəşmişik. Sosial meyilli homoseksuallarda sosial hisslərin obyekt seçimindən ayrılması tam uğurlu olmamışdır.