Psixi gedişatın iki prinsipi haqqında formullaşdırmalar

İlk dəfə "Psixoanalitik və Psixopatoloji Tədqiqatlar İlliyi"ndə, cild III, 1911, sonra "Nevroz Təliminə Dair Kiçik Yazılar Toplusu"nun Üçüncü Seriyasında çap olunmuşdur.

Çoxdan hiss etmişik ki, hər bir nevroz xəstəni real həyatdan sıxışdırıb çıxarmaq, onu gerçəklikdən uzaqlaşdırmaq nəticəsinə, deməli, ehtimalla belə bir meylə malikdir. Bu cür bir fakt də P.-nin müşahidəsinə əsas ola bilərdi. Janetin müşahidəsindən də yayına bilməzdi; o, nevrotiklərin xüsusi xarakteri kimi "de la fonction du reel"in itirilməsindən danışırdı, lakin bu pozuntunun nevrozun əsas şərtləri ilə əlaqəsini açıb göstərmirdi.

Sıxışdırma prosesinin nevrozun genezisinə daxil edilməsi bizə bu əlaqəyə nüfuz etməyə imkan verdi. Nevrotik gerçəklikdən üz çevirir, çünki onu — bütövlükdə və ya onun parçalarını — dözülməz hesab edir. Gerçəklikdən bu üz çevirmənin ən ekstremal tipini bizə hallüsinator psixozun bəzi halları göstərir ki, onlarda dəliliyi doğuran həmin hadisə inkar edilməlidir (Griesinger). Əslində isə hər nevrotik reallığın bir parçası ilə eyni şeyi edir. Bu

2) Bu səbəbləşmənin qəribə dərəcədə aydın bir duyğusunu bu yaxınlarda Otto Rank Şopenhauerin bir yerində göstərdi. (Dünya iradə və təsəvvür kimi, 2. cild. Bax: Psixoanaliz üzrə Mərkəzi Jurnal, dəftər 1/2, 1910.)

İndi qarşımızda nevrotikin və ümumiyyətlə insanın reallığa münasibətini onun inkişafı baxımından araşdırmaq və beləliklə, real xarici aləmin psixoloji mənasını təlimimizin quruluşuna daxil etmək vəzifəsi durur.

Psixoanalizə əsaslanan psixologiyada biz şüursuz ruhi prosesləri başlanğıc nöqtəsi götürməyə öyrəşmişik; onların xüsusiyyətləri bizə analiz vasitəsilə məlum olmuşdur. Biz bunları daha qədim, ilkin hesab edirik, ruhi proseslərin yeganə növü olduğu inkişaf mərhələsi, dövründən qalıqlar sayırıq. Bu ilkin proseslərinin tabe olduğu ən üst meyl asanlıqla tanınır; o, həzz-acı prinsipi (və ya qısaca həzz prinsipi) adlanır. Bu prosesslər həzz əldə etməyə can atır; narahatlıq yarada biləcək aktlardan psixi fəaliyyət geri çəkilir (sıxışdırma). Gecə yuxularımız narahatedici təəssüratlardan qurtulmağa yönəlmiş oyaq meylimizdir. Bu, prinsipin hökmranlığından qalmalar və onun gücünün sübutlarıdır.

Mən burada yerdə (ümumi yuxu yozumu bölməsində) işləyib hazırladığım düşüncə gedişatına əsaslanıram. Fərz edirəm ki, psixi rahatlıq vəziyyəti əvvəlcə pozulur. Bunu daxili ehtiyacların hökmran tələbləri edir. Bu halda düşünülən (arzu olunan) sadəcə hallüsinasiya yolu ilə qoyulurdu, bu gün də hər gecə yuxu fikirlərimizlə baş verdiyi kimi. Yalnız gözlənilən ödənilmənin gəlməməsi, məyusluq, bu ödənilmə cəhdinin hallüsinasiya yolu ilə tərk edilməsi ilə nəticələndi. Onun yerinə psixi aparat xarici aləmin real şəraitini təsəvvür etməyə və real dəyişikliyə can atmağa qərar verməli oldu.

Yuxu vəziyyəti reallığın tanınmasından əvvəlki ruhi həyatın əksini yenidən yarada bilər. Çünki o, reallığın qəsdən inkarını — yuxu arzusu — öz ön şərti kimi götürür.

Bununla ruhi fəaliyyətin yeni bir prinsipi tətbiq edildi; artıq xoş olan deyil, real olan təsəvvür edilirdi, hətta o xoşagəlməz olsa belə! Reallıq prinsipinin bu tətbiqi ağır nəticəli bir addım oldu.

Əvvəlcə yeni tələblər psixi aparatın bir sıra uyğunlaşmalarını zəruri etdi. Biz onları kifayətsiz anlayışımız nəticəsində yalnız tamamilə təsadüfi qeyd edə bilərik.

Xarici reallığın artan əhəmiyyəti, xarici aləmə yönəlmiş hiss orqanlarının əhəmiyyətini yüksəltdi. Onlarla bağlı şüurun əhəmiyyəti də artdı. Şüur indiyədək yeganə maraqlı olan həzz və acı keyfiyyətlərindən başqa, hiss keyfiyyətlərini də qavramağı öyrəndi. Xarici aləmi dövri olaraq yoxlamalı olan xüsusi bir funksiya yaradıldı ki, təxirəsalınmaz bir daxili ehtiyac meydana çıxdıqda onun məlumatları əvvəlcədən məlum olsun, qavra-

1) Yuxarıdakı sxematik təsviri bəzi izahlarla tamamlamağa çalışacağam: haqlı olaraq etiraz ediləcək ki, həzz prinsipinə qapılan və xarici aləmin reallığını laqeyd qoyan belə bir təşkilat ən qısa müddət də olsa həyatda qala bilməzdi, belə ki, o, ümumiyyətlə yarana bilməzdi. Belə bir uydurmanın istifadəsi, yalnız ana qayğısı da əlavə edildikdə, körpənin belə bir psixi sistemi demək olar ki, reallaşdırdığı qeydi ilə özünü doğruldur. O, yəqin ki, daxili ehtiyaclarını hallüsinasiya edir. Artan qıcıq və motor boşalma olur. Qışqırma və təpikmə ilə ödənilməyən istək yaranır. O, bu tərlatma ifadələri ifadələrini sonradan öyrənir. Uşaq yaşlarında onlardan qəsdən ifadə vasitəsi kimi istifadə etməyi öyrənir. Körpə qayğısı sonrakı uşaq qayğısının nümunəsi olduğundan, həzz prinsipinin hökmranlığı əslində yalnız valideynlərdən tam psixi ayrılma ilə sona çata bilər. — Xarici aləmin qıcıqlarından təcrid olunmuş, hətta öz qidalanma ehtiyaclarını autistik (Bleulerin sözü ilə desək) ödəyə bilən psixi sistemin gözəl nümunəsini qida ehtiyatı ilə birlikdə yumurta qabığına salınmış quş yumurtası verir ki, onun üçün ana qayğısı yalnız istilik verilməsi ilə məhdudlaşır. — Həzz prinsipinə görə yaşayan sistem üçün onun reallığın qıcıqlarından yayına biləcəyi qurğular tələb edildikdə, mən bunu düzəliş kimi deyil, yalnız bəhs olunan sxemin genişləndirilməsi kimi qəbul edəcəyəm. Bu qurğular yalnızca daxili narahatlıq stimullarını sanki xarici imiş kimi rəftar edən, yəni onları xarici aləmə çevirən “sıxışdırma”nın korrelyatıdır.

diqqət. Bu fəaliyyət, ortaya çıxmasını gözləmək əvəzinə, hissi təəssüratlara qarşı çıxır. Ehtimal ki, bununla eyni vaxtda bir işarələr sistemi tətbiq edilmişdir. Bu sistem şüurun bu dövri fəaliyyətinin nəticələrini saxlamalı olan bir sistemdir. Yaddaş adlandırdığımız şeyin bir hissəsi də bununla bağlıdır.

Meydana çıxan təsəvvürlərin bir hissəsini narazılıq doğuran kimi yükləmədən kənarlaşdıran sıxışdırmanın yerinə, müəyyən bir təsəvvürün doğru və ya yalan, yəni reallıqla uyğun olub-olmadığını həll etməli olan və reallığın yaddaş izləri ilə müqayisə yolu ilə buna qərar verən qərəzsiz mühakimə keçdi.

Həzz prinsipinin hökmranlığı dövründə psixi aparatı qıcıq artımlarından azad etməyə xidmət etmiş və bu vəzifəni bədənin daxilinə göndərilən innervasiyalar (mimika, affekt təzahürləri) vasitəsilə yerinə yetirmiş motor boşalma indi reallığın məqsədəuyğun dəyişdirilməsi üçün istifadə olunmaqla yeni bir funksiya əldə etdi. O, hərəkətə çevrildi.

Zəruri hala gəlmiş motor boşalmanın (hərəkətin) saxlanılması təsəvvür etmədən təşəkkül tapan düşünmə prosesi tərəfindən təmin edildi. Düşünmə psixi aparata boşalmanın təxirə salınması zamanı artmış qıcıq gərginliyinə dözməyi mümkün edən xassələrlə təchiz edildi. Bu, əsasən, kiçik miqdarda işğal kvantlarının yerdəyişmə ilə sınaq mübadiləsidir, onların az xərclənməsi (çıxarılması) şəraitində. Bunun üçün sərbəst yerdəyişən yükləmələrin bağlı yükləmələrə keçirilməsi zəruri idi. Buna isə bütün yükləmə prosesinin səviyyəsinin yüksəldilməsi vasitəsilə nail olundu. Düşünmə çox güman ki, ilkin olaraq qeyri-şüuri idi, o dərəcədə ki, sadəcə təsəvvür etmədən yuxarı qalxır və obyekt təəssüratlarının münasibətlərinə yönəlirdi.

Obyekt təəssüratlarına yönəldi. Şüur üçün qavranıla bilən digər keyfiyyətləri isə, yalnız söz qalıqlarına bağlanmaqla əldə etdi.

2) Psixi aparatımızın xərc qənaəti iqtisadi prinsipinə aid edilə bilən ümumi bir meyli, əldə mövcud olan həzz mənbələrinə möhkəm sarılma və onlardan imtinanın çətinliyində özünü büruzə verir. Reallıq prinsipinin işə salınması ilə bir növ düşünmə fəaliyyəti ayrıldı. O, reallıq yoxlamasından azad saxlanılır və yalnız həzz prinsipinə tabe qalır. Bu, uşaqların oyunu ilə başlayan fantaziyalaşdırmadır. Sonralar gündüz xəyalları kimi davam edərək real obyektlərə dayanmağı tərk edir.

3) Həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəzlənməsi, və ondan irəli gələn psixi nəticələr, burada sxematik təsvirdə tək bir cümləyə sıxışdırılmışdır. Əslində isə bunlar bir anda baş vermir. Bütün xətt boyu eyni vaxtda baş vermir. Lakin bu inkişaf Mən həvəsləri üzərində baş verərkən, cinsi həvəslər onlardan çox əhəmiyyətli şəkildə ayrılır. Cinsi instinktlər əvvəlcə avtoerotik davranır, öz bədənlərində doyum tapır. Buna görə də reallıq prinsipinin qurulmasını zəruri edən məhrumiyyət vəziyyətinə düşürlər. Sonra onlarda obyekt tapma prosesi başladıqda, bu proses dərhal latentlik dövrü tərəfindən uzun bir kəsilməyə məruz qalır. Bu da cinsi inkişafı yetkinlik dövrünə qədər ləngidir. Bu iki anları — autoerotizm və latent dövr — cinsi instinktin psixi formalaşmasında dayandırılmasına səbəb olur

1) Yeraltı sərvətlərinin istismarına əsaslanan sərvətə malik bir millət kimi, ilkin vəziyyətdə saxlanılmalı və mədəniyyətin dəyişikliklərindən qorunmalı müəyyən bir ərazi ayırır (Yellowstonepark),.

və bir çox şəxslərdə həzz prinsipinin hökmranlığı altında qalır — və heç vaxt ondan çıxa bilmir, daha uzun müddət.

Bu münasibətlər nəticəsində bir tərəfdən cinsi instinktlə fantaziya, digər tərəfdən isə eqo instinktləri ilə şüur fəaliyyətləri arasında daha yaxın bir əlaqə yaranır. Bu əlaqə sağlamlarda da, nevrotiklərdə də çox sıx bir əlaqə kimi qarşımıza çıxır, hərçənd ki, bu mülahizələrlə genetik psixologiya baxımından ikincil bir əlaqə kimi tanınır. Davam edən autoerotizm cinsi obyektdə daha asan, ani və fantastik ödənilməni mümkün edir. Real ödənilmə isə zəhmət və təxirəsalma tələb edir. Autoerotizm onun yerinə uzun müddət saxlanılmasını təmin edir. Sıxışdırma fantaziyalaşma sahəsində hər şeyə qadir qalır; o, təsəvvürləri yaranma anında, hələ şüura çatmadan əvvəl maneə törədir, əgər onların yükləməsi narazılıq yarada bilərsə. yer, bu, psixi təşkilatımızın zəif yeridir ki, ondan artıq rasional olmuş düşüncə proseslərini yenidən həzz prinsipinin hakimiyyəti altına salmaq üçün istifadə edilə bilər. Beləliklə, nevroza psixi dispozisiyanın əhəmiyyətli bir hissəsidir. O, cinsi həvəsin reallığa diqqət yetirməyə gecikmiş tərbiyəsi ilə verilir. Bundan əlavə, bu gecikməni mümkün edən şərtlər də var.

4) Həzz-Mən arzu etməkdən, həzz qazanmağa çalışmaqdan və narazılıqdan yayınmaqdan başqa bir şey edə bilmədiyi kimi, Real-Mən də fayda əldə etməyə çalışmaqdan və zərərdən qorunmaqdan başqa bir şey etmək məcburiyyətində deyil." Əslində həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəz edilməsi həzz prinsipinin ləğvi deyil, yalnız onun təmin edilməsi deməkdir —

ı) Real-Mənin Həzz-Mən qarşısındakı üstünlüyünü Bernard Şou belə ifadə edir: Ən az müqavimət istiqamətində təslim olmaq yerinə, ən böyük fayda xəttini seçə bilmək. (Man and Superman. Bir komediya və bir fəlsəfə.)

eyni. Ani, nəticələri qeyri-müəyyən olan bir həzzdən imtina edilir, lakin yalnız yeni yolda sonradan gələn, təmin edilmiş bir həzz əldə etmək üçün. Lakin bu əvəzləmənin endopsixik təsiri o qədər güclü olmuşdur ki, o, xüsusi bir dini mifdə əks olunur. Dünyəvi həzzlərdən — könüllü və ya məcburi — imtinaya görə axirətdə mükafatlandırma təlimi

mifoloji proyeksiyasından fərqli olaraq bu inqilab.

Dinlər bu nümunəni ardıcıl izləyib, gələcək varlıqda əvəz olunmaq vədi qarşılığında həzzdən imtina tətbiq ediblər. Lakin bu yolla həzz prinsipini aradan qaldıra bilməyiblər. Ən yaxşı halda bu, elm, eləcə də iş zamanı intellektual həzz və sonlu praktik Qazanc vəd edir.

5) Tərbiyəni heç bir əlavə tərəddüd olmadan həzz prinsipinin aradan qaldırılmasına, onun reallıq prinsipi ilə əvəz olunmasına təşviq kimi təsvir etmək olar; deməli, o, həmin. Mənə aid inkişaf prosesinə kömək göstərmək istəyir. Bu məqsədlə tərbiyəçilər tərəfindən sevgi mükafatlarından istifadə edir. Buna görə də əzizlənmiş uşaq, bu sevginin onsuz da ona məxsus olduğuna və heç bir halda ondan məhrum ola bilməyəcəyinə inandıqda, uğursuzluğa düçar olur.

6) Sənət özünəməxsus bir yolla hər iki prinsipin barışmasına nail olur. Sənətkar əslində reallıqdan üz döndərən bir insandır. Çünki o, reallığın ilk növbədə tələb etdiyi həvəs ödənilməsindən imtinayla barışa bilmir. Və erotik və iddialı arzularını fantaziya həyatında yerinə yetirməyə qoyur. Lakin o, xüsusi istedadları sayəsində fantaziyalarını yeni bir reallıq növünə çevirir. Bu reallıq insanlar tərəfindən qəbul edilir. Beləcə o, bu xəyal dünyasından gerçəkliyə qayıtma yolunu tapır.

reallığın dəyərli əksləri kimi tanınmasına icazə verilir. Beləliklə, xarici aləmin həqiqi dəyişdirilməsi kimi nəhəng dolanbac yola sapmadan, müəyyən mənada həqiqətən də olmaq istədiyi qəhrəman, kral, yaradıcı, sevimli olur. Lakin o, buna yalnız ona görə nail ola bilir ki, digər insanlar da özü kimi reallığın tələb etdiyi imtinadan eyni narazılığı duyurlar, çünki həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəz olunması nəticəsində yaranan bu narazılıq özü reallığın bir hissəsidir.

Mən həzz-Məndən real-Mənə çevrilmə prosesini keçirirəm. Cinsi həvəslər ilkin autoerotizmdən müxtəlif aralıq mərhələlər vasitəsilə dəyişir. Bu dəyişikliklər çoxalma funksiyasına xidmət edən obyekt sevgisinə aparır. Əgər bu iki inkişaf yolunun hər mərhələsinin sonrakı nevrotik xəstəliyə dispozisiya mənbəyi ola bilməsi doğrudursa, sonrakı xəstəliyin forması (nevroz seçimi) barədə qərarı Mən və libido inkişafının hansı fazasında dispozisiya yaradan inkişaf maneəsinin baş verdiyindən asılı etmək ağlabatandır. Hər iki inkişafın hələ öyrənilməmiş zaman xarakterləri, onların bir-birinə nisbətən mümkün yerdəyişməsi beləliklə gözlənilməz əhəmiyyət kəsb edir.

8) Şüursuz (sıxışdırılmış) proseslərin ən təəccüblü xarakteri, hər bir tədqiqatçının yalnız böyük özünü məğlub etməklə öyrəşdiyi xüsusiyyət ondan irəli gəlir ki, onlarda reallıq yoxlaması heç bir əhəmiyyət kəsb etmir, düşüncə reallığı xarici gerçəkliklə, arzu yerinə yetirilməsi ilə, hadisə isə köhnə həzz prinsipinin hökmranlığından birbaşa çıxarıldığı kimi bərabər tutulur. Buna görə də şüursuz fantaziyaları ayırmaq çox çətindir — şüursuz hala gəlmiş xatirələrdən. Lakin heç vaxt özünü sıxışdırılmış psixi formasiyalara reallıq dəyəri verməyə. Və məsələn, fantaziyaları.

ı) Bənzərini © ilə müqayisə edin. Rank, Sənətkar, Vyana 1907.

Buna görə də simptom əmələ gəlməsini az qiymətləndirmək lazımdır, çünki onlar reallıqlar deyillər, ya da nevrotik günah hissini başqa yerdən çıxarmaq lazımdır, çünki həqiqətən həyata keçirilmiş cinayət aşkar edilə bilər. İnsanın tədqiq etdiyi ölkədə hansı valyuta hökm sürürsə, məhz ondan istifadə etmək öhdəliyi var — bizim halda nevrotik valyutadan. Məsələn, cəhd edək. aşağıdakı kimi bir yuxunu həll edək. Bir kişi, uzun və əzabverici ölüm xəstəliyi zamanı atasına qulluq etdiyini bildirir. Atasının vəfatından sonra növbəti aylarda dəfələrlə yuxuda görür: ata yenidən həyatdadır və onunla əvvəlki kimi danışır. Lakin o, bununla yanaşı, atasının artıq ölmüş olduğunu, sadəcə bunu bilmədiyini son dərəcə ağrılı şəkildə hiss edib. Ziddiyyətli səslənən bu yuxunu başa düşməyə başqa heç bir yol yoxdur: «atasının istəyi ilə» və ya «atasının istəyi üzündən» ifadəsini «atam artıq ölmüşdü» sözlərindən sonra, «bunu o istəyirdi» əlavəsini isə son sözlərə qoşmaqdan başqa. Onda yuxu düşüncəsi belə olur: atası hələ sağ ikən ona ölümü (qurtuluş kimi) arzulamaq məcburiyyətində qalması onun üçün ağrılı bir xatirədir və əgər atası bunu duysaydı, nə qədər dəhşətli olardı. Burada söhbət sevimli bir insanın itirilməsindən sonra tanınan özünü ittiham etmə halından gedir. Bu nümunədə ittiham ataya qarşı ölüm arzusunun infantil mənasına qədər uzanır.

Bu kiçik, icra etməkdən çox hazırlıq xarakteri daşıyan məqalənin nöqsanları, bəlkə də, onları qaçılmaz hesab etdiyim üçün yalnız cüzi dərəcədə bəraət qazana bilər. Reallıq prinsipinə uyğunlaşmanın psixi nəticələri haqqında bir neçə cümlədə elə fikirlərə işarə etməli oldum ki, onları hələ də özümdə saxlamağı üstün tutardım və onların əsaslandırılması, şübhəsiz, az zəhmət tələb etməyəcək. Bununla belə, ümid etmək istəyirəm ki, xoşməramlı oxucular bu əsərdə də reallıq prinsipinin hökmranlığının haradan başladığını gözdən qaçırmayacaqlar.