Psixoanalizin xülasəsi

"Psixoanalizin Xülasəsi" 1938-ci ilin iyulunda başlanmış və bitməmiş qalmışdır. İş III hissədə yarımçıq qalır; onun nə qədər və hansı istiqamətdə davam etdirilməsinin nəzərdə tutulduğuna dair heç bir işarə yoxdur. 3-cü Fəsil, əlyazmanın qalan hissəsindən fərqli olaraq, çoxlu qısaltmalardan istifadə etməklə açar sözlər şəklində yazılmışdır. Burada cümlələr şəklində tamamlanmışdır. I. Hissənin başlığı daha sonrakı bir versiyadan (Oktyabr 1938) götürülmüşdür. İş, Psixoanaliz və İmaqo üzrə Beynəlxalq Jurnalda, cild. XXV, 1940, 1-ci buraxılışında dərc edilmişdir.

I. Hissə

1. FƏSİL. PSİXİK APPARAT

Psixoanaliz, müzakirəsi fəlsəfi düşüncəyə həvalə edilmiş, lakin əsaslandırması öz nəticələrində olan bir əsas fərziyyə irəli sürür. Psixikamız (ruh həyatımız) dediyimiz şey haqqında bizə iki şey məlumdur: birincisi, onun bədən orqanı və səhnəsi olan beyin (sinir sistemi), ikincisi isə birbaşa verilən və heç bir təsvirlə bizə daha yaxın gətirilə bilməyən şüur aktlarımız. Arada qalan hər şey bizə naməlumdur, biliklərimizin bu iki son nöqtəsi arasında birbaşa əlaqə mövcud deyil. Əgər mövcud olsaydı, o, ən yaxşı halda şüur proseslərinin dəqiq lokalizasiyasını təmin edərdi və onların başa düşülməsinə heç nə qazandırmazdı.

İki fərziyyəmiz biliklərimizin bu sonlarından və ya başlanğıclarından çıxış edir. Birincisi lokalizasiyaya aiddir. Biz ruh həyatının, ona məkan genişliyi və bir neçə hissədən ibarət quruluş aid etdiyimiz, buna görə də onu teleskop, mikroskop və s. kimi təsəvvür etdiyimiz bir aparatın funksiyası olduğunu fərz edirik. Belə bir təsəvvürün ardıcıl inkişafı, bəzi artıq cəhd edilmiş yaxınlaşmalara baxmayaraq, elmi yenilikdir.

Bu psixi aparat haqqında məlumatı insan varlığının fərdi inkişafının öyrənilməsi nəticəsində əldə etmişik. Bu psixi vilayətlərin və ya instansların ən qədimini biz O adlandırırıq; onun məzmunu irsən gələn, doğuşla gətirilən, konstitusiya ilə müəyyən olunmuş hər şeydir, ilk növbədə bədən quruluşundan doğan həvəslərdir; bunlar burada formaları bizə məlum olmayan ilk psixi ifadəsini tapır.

Bizi əhatə edən real xarici dünyanın təsiri altında O-nun bir hissəsi xüsusi inkişaf keçirmişdir. Əvvəlcə qabıq təbəqəsi kimi qıcıqları qəbul edən orqanlarla və qıcıqdan qoruma qurğuları ilə təchiz olunmuş bu hissədə sonradan O ilə xarici dünya arasında vasitəçilik edən xüsusi bir təşkilat yaranmışdır. Ruhi həyatımızın bu sahəsinə Mən adını veririk.

Mənin əsas xarakterik cəhətləri. Hiss orqanları və əzələ hərəkətləri arasında əvvəlcədən mövcud olan əlaqə nəticəsində Mən iradi hərəkətlərə nəzarət etmək imkanı qazanır. Onun vəzifəsi özünü qorumaqdır; bunu yerinə yetirərək, xaricdə qıcıqları tanıyır, onlar haqqında təcrübə yığır (yaddaşda), həddindən artıq güclü qıcıqlardan qaçır (qaçışla), orta dərəcəli qıcıqlarla qarşılaşır (uyğunlaşma yolu ilə) və nəhayət, xarici dünyanı məqsədəuyğun şəkildə öz xeyrinə dəyişməyi öyrənir (fəaliyyət); daxildə isə O-ya qarşı, həvəs tələblərinə nəzarət qazanır, onların ödənilməsinə icazə verilməli olub-olmadığını qərarlaşdırır, bu doyumu xarici dünyada əlverişli vaxt və şəraitə təxirə salır və ya onların oyanmalarını ümumiyyətlə boğur. Fəaliyyətində o, özündə mövcud olan və ya oraya daxil edilmiş qıcıq gərginliklərinə diqqət yetirməklə idarə olunur. Bu gərginliklərin artımı ümumiyyətlə xoşagəlməzlik, azalması isə həzz kimi qəbul edilir. Ehtimal ki, həzz və xoşagəlməzlik kimi qəbul edilən şey bu qıcıq gərginliyinin mütləq səviyyələri deyil, onların dəyişmə ritmindəki bir şeydir. Mən həzzə can atır, xoşagəlməzlikdən qaçmaq istəyir. Gözlənilən, qabaqcadan görülən xoşagəlməzlik artımı təşviş siqnalı ilə cavablanır; onun səbəbi, xaricdən və ya daxildən gəlməsindən asılı olmayaraq, təhlükə adlanır. Vaxtaşırı Mən xarici dünya ilə əlaqəsini kəsir və öz quruluşunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdiyi yuxu vəziyyətinə çəkilir. Yuxu vəziyyətindən belə bir təşkilatın psixi enerjinin xüsusi paylanmasından ibarət olduğu nəticəsi çıxarılır.²

Uzun uşaqlıq dövrünün çöküntüsü olaraq, yetişən insanın valideynlərindən asılı yaşadığı həmin müddətdə onun Mənində xüsusi bir instans formalaşır və valideyn təsiri bu instansda davam edir. Ona Fövqəl-Mən adı verilmişdir. Bu Fövqəl-Mən Məndən ayrıldığı və ya ona qarşı durduğu dərəcədə, Mənin nəzərə almalı olduğu üçüncü bir qüvvədir.

Mənin hərəkəti o zaman düzgündür ki, eyni zamanda O-nun, Fövqəl-Mənin və reallığın tələblərinə cavab versin, yəni onların iddialarını bir-biri ilə barışdırmağı bacarsın. Mən və Fövqəl-Mən arasındakı əlaqənin təfərrüatları, uşağın valideynləri ilə olan münasibətinə qaytarılmaqla tamamilə aydın olur. Valideyn təsirində təbii ki, yalnız valideynlərin fərdi xasiyyəti deyil, həm də onların vasitəsilə ötürülən ailə, irq və xalq ənənələri təsiri, eləcə də onların təmsil etdikləri müvafiq sosial mühitin tələbləri rol oynayır. Eyni zamanda, Fövqəl-Mən fərdi inkişaf prosesində valideynlərin sonradan gələn davamçıları və əvəzediciləri tərəfindən, məsələn, tərbiyəçilər, ictimai nümunələr və cəmiyyətdə hörmət edilən ideallar tərəfindən töhfələr qəbul edir. Görünür ki, O və Fövqəl-Mən bütün fundamental fərqlərinə baxmayaraq, keçmişin təsirlərini təmsil etdikləri baxımından bir uyğunluq nümayiş etdirirlər; O irsi təsirləri, Fövqəl-Mən isə əsasən başqalarından mənimsənilən təsirləri təmsil edir, halbuki Mən əsasən öz təcrübəsi ilə, yəni təsadüfi və aktual olanla müəyyən edilir.

Psixi aparatın bu ümumi sxemi insanla ruhi baxımdan oxşar olan daha yüksək heyvanlar üçün də qəbul edilə bilər. Fövqəl-Mən, insanda olduğu kimi, uşaqlıq asılılığının uzun müddət davam etdiyi hər yerdə mövcud olduğu qəbul edilməlidir. Mən və O arasındakı ayrılmanın mövcudluğunu qəbul etmək qaçılmazdır.

Heyvan psixologiyası burada yaranan maraqlı vəzifəni hələ həll etməyə başlamamışdır.

2. FƏSİL. HƏVƏS NƏZƏRİYƏSİ

O-nun gücü fərdin əsl həyat məqsədini ifadə edir. Bu, onun daşıdığı ehtiyacları ödəməkdən ibarətdir. Həyatı qorumaq və təhlükə qarşısındakı təşviş vasitəsilə özünü qorumaq məqsədi O-ya aid edilə bilməz. Bu, xarici dünyanı nəzərə alaraq ehtiyacların ödənilməsinin ən əlverişli və təhlükəsiz yolunu tapmalı olan Mənin vəzifəsidir. Fövqəl-Mən yeni ehtiyaclar irəli sürə bilər, lakin onun əsas funksiyası ehtiyacların ödənilməsinin məhdudlaşdırılması olaraq qalır.

O-nun ehtiyac gərginliklərinin arxasında qəbul etdiyimiz qüvvələrə həvəs deyirik. Onlar psixi həyata qoyulan bədən tələblərini təmsil edirlər. Hər hansı bir fəaliyyətin son səbəbi olsalar da, onlar mühafizəkar təbiətdədirlər; bir varlığın əldə etdiyi hər vəziyyətdən, həmin vəziyyət tərk edildikdə, onu yenidən bərpa etmək istəyi yaranır. Beləliklə, qeyri-müəyyən sayda həvəsi ayırd etmək olar və gündəlik praktikada da belə edilir. Bizim üçün bütün bu çoxsaylı həvəsləri bir neçə əsas həvəsə aid etmək imkanının olub-olmaması əhəmiyyətlidir. Biz öyrəndik ki, həvəslər (yerdəyişmə ilə) məqsədlərini dəyişə bilər, eləcə də bir həvəsin enerjisi digərinə keçdiyi üçün onlar bir-birini əvəz edə bilər. Sonuncu proses hələ yaxşı başa düşülməyib. Uzun tərəddüd və çəkinmədən sonra biz yalnız iki əsas həvəsi qəbul etməyə qərar verdik: Eros və məhv etmə həvəsi. (Özünü qoruma və növün qorunması həvəsləri arasındakı ziddiyyət, eləcə də Mən sevgisi və obyekt sevgisi arasındakı digər ziddiyyət hələ də Eros daxilindədir.) Birincinin məqsədi həmişə daha böyük vahidlər yaratmaq və beləliklə qorumaq, yəni bağlamaqdır; ikincinin məqsədi isə əksinə, əlaqələri dağıtmaq və beləliklə şeyləri məhv etməkdir. Məhv etmə həvəsində biz onun son məqsədinin canlı olanı qeyri-üzvi vəziyyətə keçirmək olduğunu düşünə bilərik. Buna görə də ona Ölüm həvəsi də deyirik. Əgər canlı olanın cansız olandan sonra gəldiyini və ondan yarandığını qəbul etsək, Ölüm həvəsi, həvəsin əvvəlki bir vəziyyətə qayıdışa can atması haqqında qeyd olunan düstura uyğun gəlir. Eros (və ya sevgi həvəsi) üçün belə bir tətbiq apara bilmərik. Bu, canlı maddənin bir vaxtlar parçalanmış və indi yenidən birləşməyə can atan bir vahid olduğunu fərz etməyi tələb edərdi.¹

Bioloji funksiyalarda iki əsas həvəs bir-birinə qarşı işləyir və ya bir-biri ilə birləşir. Beləliklə, yemək aktı, son məqsədi udulma olan obyektin məhvi, cinsi akt isə ən dərin birləşmə niyyəti ilə təcavüzkarlıqdır. İki əsas həvəsin bu birgə və qarşılıqlı təsiri həyat hadisələrinin bütün müxtəlifliyini yaradır. Canlı olanın sahəsindən kənara çıxan iki əsas həvəsimizin analogiyası bizi qeyri-üzvi aləmdə hökm sürən cazibə və itələmə ziddiyyət cütünə aparır.²

Həvəslərin qarışma nisbətindəki dəyişikliklər ən aydın nəticələrə malikdir. Cinsi təcavüzkarlığa daha güclü əlavə sevgilidən şəhvət qatilinə keçid yaradır, təcavüzkar amilin kəskin azalması isə onu çəkingən və ya impotent edir.

Əsas həvəslərdən birini və ya digərini psixi sahələrdən birinə məhdudlaşdırmaq söhbəti belə ola bilməz. Onlar hər yerdə rast gəlinməlidir. Başlanğıc vəziyyəti belə təsəvvür edirik ki, Erosun mövcud olan bütün enerjisi, bundan sonra Libido adlandıracağımız enerji, hələ fərqlənməmiş Mən-O-da mövcuddur və eyni vaxtda mövcud olan məhv etmə meyillərini neytrallaşdırmağa xidmət edir. (Məhv etmə həvəsinin enerjisi üçün Libido ilə analoji bir terminimiz çatışmır.) Sonralar Libidonun taleyini izləmək bizə nisbətən asan olacaq, məhv etmə həvəsi üçün isə bu daha çətindir.³,⁴

Bu həvəs daxildə Ölüm həvəsi kimi fəaliyyət göstərdiyi müddətcə səssiz qalır, yalnız xaricə yönəldildikdə Məhv etmə həvəsi kimi bizə özünü göstərir. Fərdin qorunması üçün bunun baş verməsi zərurət kimi görünür. Əzələ sistemi bu ötürməyə xidmət edir. Fövqəl-Mənin qurulması ilə təcavüzkarlıq həvəsinin əhəmiyyətli miqdarı Mənin daxili hissəsində sabitləşdirilir və orada özünü-məhvedici şəkildə təsir edir. Bu, insanın mədəniyyət inkişafı yolunda üzərinə götürdüyü gigiyenik təhlükələrdən biridir. Təcavüzkarlığın saxlanması ümumiyyətlə sağlamlıq üçün zərərli, xəstəlik doğuran (incitmə) təsir göstərir. Təcavüzkarlığın öz şəxsinə yönəldilməsi nəticəsində qarşısı alınmış təcavüzkarlığın özünü-məhvə keçidini, çox vaxt qəzəb tutmasında saçlarını yolan, yumruqları ilə üzünü döyən bir şəxs nümayiş etdirir; o, açıq-aydın bu rəftarı başqasına yönəltmək istəyərdi. Bütün hallarda daxildə özünü məhv etmənin müəyyən payı qalır və nəhayət fərdi öldürməyə nail olana qədər, bəlkə də yalnız onun libidosu tükəndikdə və ya əlverişsiz şəkildə sabitləşdikdə davam edir. Beləliklə, ümumi olaraq fərdin daxili münaqişələrindən öldüyünü, növün isə xarici dünyaya qarşı uğursuz mübarizəsindən öldüyünü fərz etmək olar; əgər xarici dünya elə dəyişmişsə ki, növün qazandığı uyğunlaşmalar kifayət etmir.

O-da və Fövqəl-Məndə libidonun davranışı haqqında nə isə söyləmək çətindir. Bu barədə bildiyimiz hər şey Mənə aiddir; ilkin mərhələdə mövcud olan bütün libido miqdarı orada toplanmışdır. Biz bu vəziyyəti mütləq ilkin narsissizm adlandırırıq. Bu vəziyyət Mən obyekt təsəvvürlərini libido ilə yükləməyə başlayana qədər, narsissistik libidonu obyekt libidosuna çevirənə qədər davam edir. Bütün həyat boyu Mən böyük anbar olaraq qalır; oradan obyektlərə libido yüklənmələri göndərilir və onlar oraya geri çəkilir, protoplazma cisminin psevdopodiyaları ilə etdiyi kimi. Yalnız tam aşiq olma vəziyyətində libidonun əsas hissəsi obyektə köçürülür və obyekt müəyyən mənada Mənin yerini tutur. Həyatda vacib xarakteristika libidonun hərəkətliliyidir, yəni onun bir obyektdən digərlərinə keçmə asanlığı. Buna əks olaraq, libidonun müəyyən obyektlərə sabitləşməsi mövcuddur; bu çox vaxt bütün həyat boyu davam edir.

Aydındır ki, libidonun somatik mənbələri var və o, müxtəlif orqanlardan və bədən hissələrindən Mənə axır. Bunu ən aydın şəkildə, həvəs məqsədinə görə cinsi oyanma adlandırılan libido hissəsində görmək olar. Bu libidonun mənşə aldığı bədən hissələrindən ən əhəmiyyətliləri erogen zonalar adlanır, lakin əslində bütün bədən belə bir erogen zonadır. Eros, yəni onun nümayəndəsi olan libido haqqında bildiklərimizin ən yaxşısı cinsi funksiyanın öyrənilməsi ilə əldə edilmişdir; cinsi funksiya gündəlik anlayışda, nəzəriyyəmizdə olmasa da, Eros ilə üst-üstə düşür. Biz həyatımıza həlledici şəkildə təsir etmək üçün nəzərdə tutulmuş cinsi meylin, müəyyən erogen zonaları təmsil edən bir neçə qismən həvəslərin ardıcıl töhfələrindən tədricən necə inkişaf etdiyini təsəvvür edə bildik.

3. FƏSİL

Gündəlik anlayışa görə, insan cinsi həyatı əsasən öz cinsiyyət orqanlarını əks cinsdən olan bir şəxsin cinsiyyət orqanları ilə təmasa gətirmək istəyindən ibarətdir. Bu zaman öpüşmək, yad bədəni seyr etmək və ona toxunmaq müşayiət edici hadisələr və giriş hərəkətləri kimi çıxış edir. Bu istək pubertat dövründə, yəni cinsi yetkinlik yaşında ortaya çıxmalı və nəslin davamına xidmət etməlidir. Lakin həmişə bu anlayışın dar çərçivəsinə sığmayan bəzi faktlar məlum idi. 1) Təəccüblüdür ki, elə şəxslər var ki, onlar üçün yalnız öz cinsindən olan fərdlər və onların cinsiyyət orqanları cazibəyə malikdir. 2) Həmçinin təəccüblüdür ki, istəkləri tamamilə cinsi istəklər kimi davranan, lakin cinsiyyət orqanlarını və ya onların normal istifadəsini tamamilə nəzərə almayan şəxslər var; belə insanlara perverslər deyilir. 3) Və nəhayət, diqqət çəkən odur ki, bəzi degenerativ hesab edilən uşaqlar çox erkən yaşda öz cinsiyyət orqanlarına maraq və onların oyanması əlamətləri göstərirlər.

Psixoanalizin, bu üç az qiymətləndirilən faktlara qismən əsaslanaraq, cinsəllik haqqında bütün populyar görüşlərə zidd olması nəticəsində diqqət və etiraz doğurması başa düşüləndir. Onun əsas nəticələri aşağıdakılardır:

a) Cinsi həyat yalnız pubertat dövründə başlamır, əksinə doğumdan qısa müddət sonra aydın ifadələrlə başlayır.

b) Cinsi və genital anlayışları arasında kəskin fərq qoymaq lazımdır. Birincisi daha geniş anlayışdır və cinsiyyət orqanları ilə əlaqəsi olmayan çoxsaylı fəaliyyətləri əhatə edir.

Cinsi həyat, sonradan çoxalma xidmətinə qoyulan bədən zonalarından həzz əldə etmə funksiyasını əhatə edir. Hər iki funksiya çox vaxt tam üst-üstə düşmür.

Əsas maraq, təbii ki, hamısından daha gözlənilməz olan birinci iddiaya yönəlir. Erkən uşaqlıq dövründə, yalnız köhnə bir önyargının cinsi adını verməkdən imtina edə biləcəyi və sonradan böyüklərin sevgi həyatında rast gəldiyimiz psixi hadisələrlə (məsələn, müəyyən obyektlərə fiksasiya, qısqanclıq və s.) əlaqəli olan bədən fəaliyyətinin əlamətlərinin olduğu sübut edilmişdir. Lakin bununla yanaşı, erkən uşaqlıqda ortaya çıxan bu hadisələrin qanunauyğun inkişafa aid olduğu, müntəzəm artım keçdiyi, təxminən beşinci yaşın sonunda zirvəyə çatdığı və bundan sonra sakitlik dövrünün gəldiyi görünür. Bu müddət ərzində irəliləyiş dayanır, çox şey unudulur və yenidən geriləyir. Bu deyilən latentlik dövrünün bitməsindən sonra pubertatla birlikdə cinsi həyat davam edir, deyə bilərik ki, yenidən çiçəklənir. Burada cinsi həyatın iki mərhələli başlanğıcı faktı ilə qarşılaşırıq; bu, insandan başqa heç kimdə məlum deyil və insanlaşma üçün açıq-aydın çox əhəmiyyətlidir.⁵ Cinsəlliyin bu erkən dövründəki hadisələrin, qalıqlar istisna olmaqla, uşaqlıq amneziyasına qurban getməsi əhəmiyyətsiz deyil. Nevrozların etiologiyası haqqında baxışlarımız və analitik terapiya texnikamız bu anlayışlara əsaslanır. Bu erkən dövrün inkişaf proseslərinin tədqiqi digər iddialar üçün də sübutlar təqdim etdi.

Erogen zona kimi ortaya çıxan və ruha libidinal iddia qoyan ilk orqan doğuşdan etibarən ağızdır. Bütün psixi fəaliyyət əvvəlcə bu zonanın ehtiyacını ödəməyə yönəlmişdir. Bu, təbii ki, ilk növbədə qidalanma vasitəsilə özünü qorumağa xidmət edir, lakin fiziologiyanı psixologiya ilə qarışdırmaq olmaz. Uşağın israrla davam etdirdiyi əmmə hərəkətində tezliklə, qida qəbulundan qaynaqlanan və ondan qıcıqlanan, lakin qidalanmadan asılı olmayaraq həzz əldə etməyə can atan və buna görə də cinsi adlandırıla bilən və adlandırılmalı olan bir doyum ehtiyacı özünü göstərir.

Artıq bu oral mərhələdə dişlərin çıxması ilə birlikdə sadist impulslar təcrid olunmuş şəkildə ortaya çıxır. Bizim sadist-anal adlandırdığımız ikinci mərhələdə daha geniş miqyasda, çünki burada doyum təcavüzkarlıqda və ifrazat funksiyasında axtarılır. Təcavüzkar meylləri libidonun tərkibinə daxil etmək hüququmuzu, sadizmin saf libidinal və saf destruktiv meyllərin 'həvəs qarışığı' olması, bu qarışığın bundan sonra dayanmayacağı anlayışına əsaslandırırıq.¹

Üçüncüsü, sanki öncül kimi, cinsi həyatın son formalaşmasına artıq olduqca bənzəyən deyilən fallik mərhələdir. Diqqət çəkən məqam odur ki, burada hər iki cinsin cinsiyyət orqanları deyil, yalnız kişi cinsiyyət orqanı (fallus) rol oynayır. Qadın cinsiyyət orqanı uzun müddət naməlum qalır; uşaq cinsi prosesləri başa düşməyə çalışarkən, genetik baxımdan əsaslandırılmış olan mötəbər 'kloaka nəzəriyyəsi'ni (Kloakentheorie) qəbul edir.⁶,⁷

Fallik mərhələ ilə və onun daxilində erkən uşaq cinsəlliyi öz zirvəsinə çatır və çöküşə yaxınlaşır. Oğlan və qız uşaqları bundan sonra ayrı talelərə malik olurlar. Hər ikisi intellektual fəaliyyətlərini cinsəllik araşdırması xidmətinə yönəltməyə başlayır; hər ikisi fallusun ümumi mövcudluğu fərzindən çıxış edir. Amma indi cinslərin yolları ayrılır. Oğlan uşağı Edip mərhələsinə daxil olur; o, fallusa əl ilə təsir etməyə və eyni zamanda onun anaya qarşı hər hansı bir cinsi fəaliyyəti haqqında xəyallar qurmağa başlayır, ta ki kastrasiya hədəsi və qadın cinsinin fallusdan məhrum olması mənzərəsinin birgə təsiri nəticəsində həyatının ən böyük travmasını yaşayana qədər; bu travma latentlik dövrünü və onun bütün nəticələrini başladır. Qız uşağı oğlan uşağına bənzəməyə çalışarkən boşuna cəhdlərdən sonra öz fallus çatışmazlığını və ya daha dəqiq desək, klitorisin aşağı dəyərliliyini daimi xarakter inkişafı nəticələri ilə yaşayır; rəqabətdəki bu ilk məyusluq nəticəsində çox vaxt ümumiyyətlə cinsəllikdən ilk uzaqlaşma baş verir.

Bu üç mərhələnin bir-birini asanlıqla əvəz etdiyinə inanmaq səhv olardı; biri digərinə əlavə olunur, onlar bir-birinin üstünə düşür və yan-yana mövcud olurlar. Erkən mərhələlərdə ayrı-ayrı qismən həvəslər bir-birindən asılı olmayaraq həzz əldə etməyə yönəlir; fallik mərhələdə isə digər meylləri cinsiyyət orqanlarının üstünlüyünə tabe edən və ümumi həzz meylinin cinsi funksiya daxilində yerləşdirilməsinin başlanğıcını bildirən təşkilatlanmanın başlanğıcları yaranır. Tam təşkilatlanma yalnız yetkinlik dövründə dördüncü, yəni genital mərhələdə əldə edilir. Onda elə bir vəziyyət yaranır ki, 1) bəzi erkən libido yüklənmələri qorunub saxlanılır, 2) digərləri cinsi funksiyaya hazırlayıcı və dəstəkləyici aktlar kimi daxil edilir və onların ödənilməsi belə adlanan 'ön həzz'ini verir, 3) digər meyllər təşkilatdan kənarlaşdırılır, ya ümumiyyətlə sıxışdırılır, ya da Məndə başqa bir istifadə tapır, xarakter xüsusiyyətləri formalaşdırır və ya məqsəd yerdəyişməsi ilə sublimasiyaya uğrayır.

Bu proses həmişə mükəmməl şəkildə baş vermir. Onun inkişafındakı ləngimələr cinsi həyatın müxtəlif pozuntuları kimi özünü göstərir. Bu halda, libidonun erkən mərhələ vəziyyətlərinə fiksasiyaları mövcuddur, onların normal cinsi hədəfdən asılı olmayan meyli perversiya adlanır. Belə bir inkişaf ləngiməsi, məsələn, açıq şəkildə ifadə olunduqda homoseksuallıqdır. Təhlil göstərir ki, homoseksual obyekt bağlanması bütün hallarda mövcud olub və əksər hallarda gizli şəkildə qorunub saxlanılıb. Vəziyyətlər ona görə mürəkkəbləşir ki, adətən normal nəticənin əldə edilməsi üçün tələb olunan proseslər ya baş vermir, ya da tam baş vermir, əksinə, qismən baş verir, nəticədə son formalaşma bu kəmiyyət nisbətlərindən asılı qalır. Genital təşkilatlanma əldə edilir, lakin ona qoşulmayan və pregenital obyektlərə və hədəflərə fiksasiya olunmuş libidonun payı qədər zəifləyir. Bu zəiflik libidonun, genital ödənilməmə və ya real çətinliklər olduqda, erkən pregenital yüklənmələrə qayıtma (geriləmə) meylini göstərir. Cinsi funksiyaların tədqiqi zamanı biz iki məsələyə dair ilkin, müvəqqəti bir inanc, daha doğrusu bir hiss əldə etdik ki, bu məsələlər sonradan bütün sahədə əhəmiyyətli olacaqdır. Birincisi, müşahidə etdiyimiz normal və qeyri-normal hadisələr, yəni fenomenologiya, dinamik və iqtisadi baxımdan (bizim halımızda libidonun miqdarca paylanması) təsvir tələb edir; ikincisi isə, tədqiq etdiyimiz pozğunluqların etiologiyası inkişaf tarixində, yəni fərdin erkən dövründə tapılmalıdır.

4. FƏSİL

Biz psixi aparatın quruluşunu, onun daxilində fəaliyyət göstərən enerjiləri və ya qüvvələri təsvir etdik və əla bir nümunə üzərində bu enerjilərin, əsasən libidonun, necə fizyoloji bir funksiyaya, nəslin davamına xidmət edən funksiyaya təşkil olunduğunu izlədik. Burada psixi olanın tamamilə özünəməxsus xarakterini təmsil edən heç nə yox idi, əlbəttə ki, bu aparatın və bu enerjilərin bizim ruh həyatı adlandırdığımız funksiyalara əsaslandığı empirik faktı istisna olmaqla. Biz psixi olan üçün yeganə xarakterik olan, hətta çox yayılmış fikrə görə başqalarını istisna edərək onunla üst-üstə düşən şeyə tərəf yönəlirik.

Bu tədqiqat üçün başlanğıc nöqtəsi, hər hansı izah və təsvirə tabe olmayan, bənzərsiz şüur faktıdır. Şüurdan danışarkən, insan buna baxmayaraq, özünün ən şəxsi təcrübəsindən dərhal nə nəzərdə tutulduğunu bilir.⁸ Elmin daxilində və xaricində bir çoxları üçün şüurun yeganə psixi şey olduğunu fərz etmək kifayətdir və bundan sonra psixologiyada psixi fenomenologiya çərçivəsində qavrayışları, hissləri, düşünmə proseslərini və iradə aktlarını ayırmaqdan başqa heç nə qalmır. Lakin ümumi razılığa görə bu şüurlu proseslər boşluqsuz, özlüyündə qapanmış sıralar əmələ gətirmir; belə ki, psixi olanın fiziki və ya somatik müşayiət proseslərini qəbul etməkdən başqa çıxış yolu qalmır, bunlara isə psixi sıralardan daha böyük tamlıq tanımaq lazım gəlir, çünki onların bir qismində şüurlu paralel proseslər var, digərlərində isə yoxdur. Bu halda psixologiyada vurğunu bu somatik proseslərə qoymaq, onları əsl psixi kimi tanımaq və şüurlu proseslər üçün başqa bir qiymətləndirmə axtarmaq təbii görünür. Buna ən çox filosoflar, eləcə də bir çox başqaları qarşı çıxır və şüursuz psixi olanı mənasızlıq elan edirlər.

Məhz bunu psixoanaliz etməlidir və bu, onun ikinci əsas fərziyyəsidir. O, iddia olunan somatik müşayiət proseslərini əsl psixi olan elan edir və bununla əvvəlcə şüurun keyfiyyətindən əl çəkir. Bu işdə o tək deyil. T. Lipps kimi bəzi mütəfəkkirlər eyni fikri eyni sözlərlə ifadə etmişlər; psixi olanın adət edilmiş anlayışından ümumi narazılıq şüursuz anlayışının psixoloji düşüncəyə getdikcə təcili qəbulunu tələb etməsinə gətirib çıxarmışdır, baxmayaraq ki, bu anlayış o qədər qeyri-müəyyən və tutulmaz şəkildə idi ki, elmə heç bir təsir göstərə bilməmişdi.

İndi psixoanaliz ilə fəlsəfə arasındakı bu fərq yalnız əhəmiyyətsiz bir tərif məsələsi kimi görünür: psixi adını bir sıraya, yoxsa digərinə vermək lazımdır. Həqiqətdə isə bu addım çox əhəmiyyətli olmuşdur. Şüur psixologiyasında heç vaxt o boşluqlu, aydın şəkildə başqa yerlərdən asılı olan sıralardan kənara çıxılmamışdı, digər baxış isə, yəni psixi olanın öz-özlüyündə şüursuz olması, psixologiyanı hər hansı digər təbiət elmi kimi formalaşdırmağa imkan verdi. Onların məşğul olduğu proseslər, kimya və ya fizika kimi digər elmlərin prosesləri kimi, özlüyündə eyni dərəcədə dərk edilməzdir; lakin bu proseslərin tabe olduğu qanunları müəyyən etmək, onların qarşılıqlı əlaqələrini və asılılıqlarını geniş məsafələr boyunca boşluqsuz izləmək, yəni təbiət hadisələrinin müvafiq sahəsinə aid olan və “anlayış” adlandırılan şeyi əldə etmək mümkündür. Bu proses yeni fərziyyələr və yeni anlayışların yaradılması olmadan mümkün deyil, lakin bu fərziyyələr və anlayışlar bizim çətinliklərimizin sübutu kimi kiçik sayılmamalı, əksinə, elmin zənginləşdirilməsi kimi qiymətləndirilməlidir; onlar digər təbiət elmlərindəki müvafiq intellektual köməkçi qurğularla eyni təxmini dəyərinə malikdirlər, təcrübənin çoxluğu və süzülməsi nəticəsində dəyişdirilməni, düzəldilməni və daha dəqiq müəyyənləşdirməni gözləyirlər. Bu, yeni elmin əsas anlayışlarının, onun prinsiplərinin (həvəs, sinir enerjisi və s.) uzun müddət köhnə elmlərin əsas anlayışları (qüvvə, kütlə, cazibə) kimi qeyri-müəyyən qalması gözləntimizə tam uyğundur.

Bütün elmlər psixi aparatımız vasitəsilə ötürülən müşahidələrə və təcrübələrə əsaslanır. Lakin bizim elmimiz bu aparatın özünü obyekt kimi götürdüyü üçün, analoji burada sona çatır. Biz müşahidələrimizi eyni qavrayış aparatı vasitəsilə, psixidakı boşluqların köməyi ilə, yəni buraxılan hissələri yaxın nəticələr çıxarmaqla tamamlayaraq və onları şüurlu materiala çevirərək həyata keçiririk. Beləliklə, biz şüursuz psixiyaya qarşı şüurlu bir tamamlama sırası yaradırıq. Bu nəticələrin məcburedici qüvvəsi bizim psixi elmin nisbi etibarlılığına əsaslanır. Bu işə dərindən bələd olanlar, texnikamızın hər cür tənqidlərə davam gətirdiyini görəcəklər.

Bu iş zamanı bizə psixi keyfiyyətlər adlandırdığımız fərqləndirmələr öz-özünə ortaya çıxır. Bizim şüurlu dediklərimizi xarakterizə etməyə ehtiyac yoxdur, o, filosofların və ictimai fikrin şüuru ilə eynidir. Digər bütün psixi hadisələr bizim üçün şüursuzdur. Tezliklə biz bu şüursuzda vacib bir ayrım qəbul etməyə məcbur oluruq. Bəzi proseslər asanlıqla şüurlu olur, sonra artıq şüurlu deyillər, lakin əziyyət çəkmədən yenidən şüurlu ola bilərlər, deyildiyi kimi, reproduksiya oluna və ya xatırlana bilərlər. Bu zaman bizə şüurun ümumiyyətlə yalnız çox keçici bir vəziyyət olduğu xatırladılır. Şüurlu olan yalnız bir anlıq şüurludur. Əgər müşahidələrimiz bunu təsdiqləmirsə, bu yalnız görünüşdə bir ziddiyyətdir; bu, qavrayış üçün qıcıqların daha uzun müddət davam edə biləcəyindən, beləliklə qavrayışın bu müddət ərzində təkrarlana biləcəyindən irəli gəlir. Bu vəziyyətin bütün mahiyyəti düşüncə proseslərimizin şüurlu qavranılmasında aydın görünür; bu proseslər də davam edir, lakin eyni dərəcədə bir an ərzində başa çata bilər. Bu cür davranan, yəni şüursuz vəziyyəti şüurlu vəziyyətlə asanlıqla dəyişdirə bilən bütün şüursuza biz daha çox şüurlaşa bilən və ya şüuröncəsi deyirik. Təcrübə bizə öyrədib ki, demək olar ki, elə bir psixi proses yoxdur ki, nə qədər mürəkkəb olsa da, bəzən şüuröncəsi qala bilməsin, baxmayaraq ki, adətən şüura yüksəlir (necə ki, biz ifadə edirik).

Digər psixi proseslər və məzmunlar şüura çıxmaq üçün o qədər asan yola malik deyillər, əksinə, təsvir olunan yolla açılmalı, təxmin edilməli və şüurlu ifadəyə çevrilməlidirlər. Biz bu hadisələr üçün əsl şüursuz adını saxlayırıq. Beləliklə, biz psixi proseslərə üç keyfiyyət aid etmişik: onlar ya şüurlu, ya şüuröncəsi, ya da şüursuzdurlar. Bu keyfiyyətləri daşıyan məzmunların üç sinfi arasındakı ayrılıq nə mütləq, nə də daimidir. Gördüyümüz kimi, şüuröncəsi olan şey bizim müdaxiləmiz olmadan şüurlu olur, şüursuz olan isə bizim səyimizlə şüurlu edilə bilər, bu zaman çox güclü müqavimətləri aşdığımız hissinə malik ola bilərik. Bu cəhdi başqa bir fərd üzərində etdikdə, ona verdiyimiz qavrayış boşluğunun şüurlu doldurulması, yəni ona verdiyimiz konstruksiyanın, həmin şüursuz məzmunu onun şüurunda canlandırdığımız anlamına gəlmədiyini unutmamalıyıq. Əksinə, bu məzmun əvvəlcə onun qatında ikiqat sabitləşmiş şəkildə mövcuddur: bir dəfə onun qəbul etdiyi şüurlu rekonstruksiya kimi, digər dəfə isə onun ilkin şüursuz vəziyyətində. Daha sonra davamlı səylərimiz nəticəsində adətən bu şüursuz olan şeyin ona özünə şüurlu olması və beləliklə, hər iki sabitləşmənin üst-üstə düşməsi mümkün olur. Şüurlu olmağa qarşı müqaviməti qiymətləndirmək üçün istifadə etdiyimiz səy miqdarı, ayrı-ayrı hallarda fərqli ölçüdədir.

Məsələn, analitik müalicədə səylərimizin nəticəsi olan şey spontan da baş verə bilər; əks halda şüursuz olan bir məzmun şüuröncəsi məzmuna çevrilə və sonra şüurlu ola bilər, psixotik vəziyyətlərdə geniş miqyasda baş verdiyi kimi. Bundan belə nəticə çıxarırıq ki, müəyyən daxili müqavimətlərin qorunub saxlanması normallığın şərtidir. Adətən, müqavimətlərin belə zəifləməsi və nəticəsində şüursuz məzmunun yuxu vəziyyətində irəliyə doğru hərəkət etməsi baş verir, bu da 'yuxu yaranması' üçün şərti təmin edir. Əksinə, şüuröncəsi məzmun müvəqqəti olaraq əlçatmaz, müqavimətlərlə bloklanmış ola bilər, müvəqqəti unutma (itirilmə) halında olduğu kimi, və ya şüuröncəsi bir fikir müvəqqəti olaraq şüursuz vəziyyətə qaytarıla bilər, bu da zarafatın şərti kimi görünür. Görəcəyik ki, şüuröncəsi məzmunların (və ya proseslərin) şüursuz vəziyyətə belə geri çevrilməsi nevrotik pozğunluqların yaranmasında böyük rol oynayır.

Bu ümumilikdə və sadələşdirilmiş şəkildə təqdim edildikdə, psixi olanın üç keyfiyyəti haqqında təlim, aydınlaşdırmağa töhfədən çox, hədsiz qarışıqlığın mənbəyi kimi görünür. Lakin unutmamalıyıq ki, bu əslində nəzəriyyə deyil, müşahidələrimizin faktları haqqında ilk hesabatdır; bu faktlara mümkün qədər yaxın durur və onları izah etməyə çalışmır. Onun aşkar etdiyi mürəkkəbliklər, tədqiqatımızın qarşılaşdığı xüsusi çətinlikləri başa düşülən hala gətirə bilər. Güman ki, psixi keyfiyyətlər və psixi aparatın qəbul etdiyimiz vilayətləri və ya instansiyaları arasında yaranan əlaqələri izlədikdə, bu təlim də bizə daha yaxın olacaq. Həqiqətən, bu əlaqələr də heç də sadə deyil.

Şüurlu olma hər şeydən əvvəl hiss orqanlarımızın xarici dünyadan əldə etdiyi qavrayışlarla bağlıdır. Beləliklə, topik baxımdan bu, Mənin ən xarici qabıq təbəqəsində baş verən bir hadisədir. Həmçinin bədənin daxilindən də şüurlu məlumatlar alırıq, hisslər, hətta bizim ruh həyatımıza xarici qavrayışlardan daha qəti şəkildə təsir edir və müəyyən şəraitdə hiss orqanları öz spesifik qavrayışlarından əlavə, hisslər və ağrı hissləri də təqdim edir. Lakin bu hisslər, şüurlu qavrayışlardan fərqli olaraq adlandırıldıqları kimi, eyni zamanda son orqanlardan gəlir və biz bunların hamısını qabıq təbəqəsinin uzantısı, çıxıntısı kimi qəbul etdiyimiz üçün, yuxarıdakı iddiamızı qoruya bilərik. Fərq yalnız odur ki, hisslərin və duyğuların son orqanları üçün bədən özü xarici dünyanı əvəz edəcək.

Mənin periferiyasındakı şüurlu proseslər, Məndəki digər hər şey şüursuz – qəbul etməli olduğumuz ən sadə vəziyyət budur. Həqiqətən də heyvanlarda belə ola bilər, insanda isə daxili proseslərin də şüur keyfiyyətini qazana bilməsinə imkan verən bir mürəkkəblik əlavə olunur. Bu, dil funksiyasının işidir; dil funksiyası Mənin məzmunlarını vizual, xüsusilə də akustik qavrayışların xatirə qalıqları ilə sabit əlaqəyə gətirir. O andan etibarən, qabıq təbəqəsinin qavrayıcı periferiyası daxildən də çox daha geniş miqyasda qıcıqlandırıla bilər, təsəvvür axınları və düşünmə prosesləri kimi daxili hadisələr şüurlu ola bilər və hər iki imkan arasında fərq qoyan, reallıq yoxlaması adlanan xüsusi bir mexanizm tələb olunur. Qavrayış və reallıq (xarici dünya) arasındakı eyniləşdirmə artıq etibarsız hala gəlmişdir. İndi asanlıqla ortaya çıxan, yuxuda isə müntəzəm olaraq baş verən səhvlər hallüsinasiyalar adlanır.

Əsasən düşünmə proseslərini əhatə edən Mənin daxili hissəsi, şüuröncəsi keyfiyyətinə malikdir. Bu keyfiyyət Mənə xasdır və yalnız ona aiddir. Lakin dilin xatirə qalıqları ilə əlaqəni şüuröncəsi vəziyyətinin şərti kimi qəbul etmək doğru olmazdı; bu vəziyyət əksinə, ondan asılı deyil, baxmayaraq ki, dil şərti prosesin şüuröncəsi təbiəti haqqında etibarlı nəticə çıxarmağa imkan verir. Bir tərəfdən şüura çıxış yolu, digər tərəfdən isə dil qalıqları ilə əlaqəsi ilə seçilən şüuröncəsi vəziyyəti, bu iki xarakterlə tükənməyən xüsusi bir şeydir. Bunun sübutu ondan ibarətdir ki, Mənin, xüsusilə Fövqəl-Mənin böyük hissələri, şüuröncəsi xarakterini inkar etmək mümkün olmasa da, fenomenoloji mənada əsasən şüursuz qalır. Niyə belə olması lazım olduğunu bilmirik. Şüuröncəsinin həqiqi təbiətinin nədən ibarət olması probleminə sonradan yanaşmağa çalışacağıq.

Şüursuz — O-da yeganə hökmran keyfiyyətdir. O və Şüursuz, Mən və Şüuröncəsi kimi eyni dərəcədə sıx bağlıdır, hətta burada münasibət daha da müstəsnadır. Şəxsiyyətin və onun psixi aparatının inkişaf tarixinə nəzər salmaq, O-da əhəmiyyətli bir fərqləndirməni müəyyən etməyə imkan verir. Əslində, əvvəlcə hər şey O idi, Mən isə xarici dünyanın davamlı təsiri nəticəsində O-dan inkişaf etmişdir. Bu yavaş inkişaf zamanı O-nun müəyyən məzmunları şüuröncəsi vəziyyətinə çevrilmiş və beləliklə Mənə daxil edilmişdir. Digərləri dəyişməz şəkildə O-da, onun çətin əlçatan nüvəsi kimi qalmışdır. Lakin bu inkişaf zamanı gənc və zəif Mən, artıq qəbul etdiyi bəzi məzmunları yenidən şüursuz vəziyyətə qaytarmış, onlardan imtina etmiş və qəbul edə biləcəyi bəzi yeni təəssüratlara qarşı da eyni davranmışdır, nəticədə bu təəssüratlar rədd edilərək yalnız O-da iz qoya bilmişdir. O-nun bu sonuncu hissəsini, yaranma təbiətinə görə sıxışdırılmış adlandırırıq. O-da hər iki kateqoriya arasında həmişə kəskin fərq qoya bilməməyimiz əhəmiyyət kəsb etmir. Onlar təxminən ilkin olaraq gətirilən və Mənin inkişafı dövründə qazanılan məzmunlar arasındakı ayrışma ilə üst-üstə düşür.

Lakin psixi aparatın Mən və O kimi topik parçalanmasına, şüuröncəsi və şüursuz keyfiyyətlərinin paralel getdiyi bu ayrışmaya qərar vermişik və bu keyfiyyətləri yalnız fərqlənmənin bir əlaməti kimi, onun mahiyyəti kimi deyil, qəbul etmişiksə, onda O-da şüursuz keyfiyyəti ilə, Məndə isə şüuröncəsi keyfiyyəti ilə özünü büruzə verən vəziyyətin əsl təbiəti nədir və ikisi arasındakı fərq nədir? İndi, bu barədə heç nə bilmirik və bu cəhalətin dərin qaranlıq fonundan azsaylı anlayışlarımız acınacaqlı dərəcədə ayrılır. Biz burada psixi olanın hələ açılmamış əsl sirrinə yaxınlaşmışıq. Digər təbiət elmlərindən öyrəşdiyimiz kimi, ruh həyatında bir növ enerjinin fəaliyyət göstərdiyini qəbul edirik, lakin digər enerji formaları ilə analogiyalar vasitəsilə onun təbiətini anlamağa yaxınlaşmaq üçün bizdə bütün istinad nöqtələri çatışmır. Sinir və ya psixi enerjinin iki formada mövcud olduğunu, birinin asan hərəkət etdiyini, digərinin isə daha çox bağlı olduğunu anladığımızı düşünürük; məzmunların yüklənməsi və həddindən artıq yüklənməsi haqqında danışırıq və hətta 'həddindən artıq yüklənmənin' sərbəst enerjinin bağlı enerjiyə çevrildiyi müxtəlif proseslərin bir növ sintezini yaratdığı fərziyyəsini irəli sürməyə cəsarət edirik. Daha irəli getməmişik, lakin şüursuz vəziyyətin şüuröncəsi vəziyyətdən fərqinin də belə dinamik münasibətlərdə olduğunu fikrimizdə qalırıq; bu da birinin digərinə spontan və ya bizim iştirakımızla keçə biləcəyini anlamağa imkan verərdi.

Bütün bu qeyri-müəyyənliklərin arxasında, kəşfini psixoanalitik tədqiqata borclu olduğumuz yeni bir fakt dayanır. Şüursuzda və ya O-da baş verən proseslərin, şüuröncəsi Məndə baş verən proseslərdən fərqli qanunlara tabe olduğunu öyrəndik. Bu qanunların hamısını, şüuröncəsi, Məndəki axınları tənzimləyən ikincil prosesin əksinə, birincil proses adlandırırıq. Beləliklə, nəticədə psixi keyfiyyətlərin öyrənilməsi bərəkətsiz olmadığını sübut etmiş oldu.

5. FƏSİL

YUXU TƏBİRLƏMƏSİ ÜZRƏ İZAHLAR

Mənin sərhədlərinin müqavimətlər (qarşı yüklənmələr) ilə qorunduğu, yerindən tərpənmədiyi və Fövqəl-Mənin Məndən ayırd edilmədiyi, çünki hər ikisinin harmoniyalı işlədiyi normal, sabit vəziyyətlərin tədqiqi; belə bir tədqiqat bizə az izahat verərdi. Bizə kömək edə biləcək şey, yalnız münaqişə və təlatüm vəziyyətləridir, yəni şüursuz O-nun məzmununun Mənə və şüura nüfuz etmək ümidi olduqda və Mən bu yeni nüfuz etməyə qarşı yenidən müdafiəyə keçdikdə. Yalnız bu şərtlər daxilində hər iki tərəf haqqında məlumatlarımızı təsdiq edən və ya düzəldən müşahidələri apara bilərik. Belə bir vəziyyət gecə yuxusudur və buna görə də yuxudakı psixi fəaliyyət, yəni yuxu kimi qəbul etdiyimiz şey, bizim ən əlverişli tədqiqat obyektimizdir. Bu zaman, normal ruh həyatını patoloji tapıntılara görə qurduğumuza dair tez-tez eşidilən ittihamdan da qaçırıq, çünki yuxu, xüsusiyyətləri ayıq həyatımızın məhsullarından nə qədər fərqlənsə də, normal insanların həyatında mütəmadi bir hadisədir. Yuxu, ümumi məlum olduğu kimi, qarışıq, başa düşülməz, hətta mənasız ola bilər, onun məlumatları reallıq haqqındakı bütün biliklərimizə zidd gələ bilər və biz, yuxu gördüyümüz müddətcə yuxunun məzmunlarına obyektiv reallıq verdiyimiz üçün dəli kimi davranırıq.

Yuxunun başa düşülməsinə ('təbirinə') gedən yolu, oyandıqdan sonra yuxu kimi xatırladığımız şeyin, əsl yuxu prosesinin özü deyil, yalnız onun arxasında gizləndiyi bir vitrin olduğunu qəbul edərək gedirik. Bu, manifest yuxu məzmunu ilə latent yuxu düşüncələri arasındakı fərqləndirməmizdir. Sonunculardan birincinin yarandığı prosesi yuxu işlənməsi adlandırırıq. Yuxu işlənməsinin öyrənilməsi bizə, O-dan gələn şüursuz materialın, ilkin və sıxışdırılmış halda, Mənə necə sırındığını, şüuröncəsi olduğunu və Mənin qarşı durması nəticəsində yuxu təhrifi kimi tanıdığımız dəyişikliklərə uğradığını mükəmməl bir nümunə üzərində göstərir. Yuxunun, bu şəkildə izahını tapmayan heç bir xüsusiyyəti yoxdur.

Yuxu yaranmasının iki cür səbəbi olduğunu qeyd etməklə ən yaxşı şəkildə başlayırıq. Ya yuxu zamanı əks halda boğulmuş bir həvəs təhriki (bir şüursuz istək) Məndə özünü qəbul etdirmək gücünü tapmışdır, ya da ayıq həyatdan artıq qalmış bir meyl, bütün ona bağlı münaqişə təhrikləri ilə birlikdə bir şüuröncəsi düşüncə axını, yuxuda şüursuz bir element vasitəsilə güclənmə tapmışdır. Beləliklə, yuxular ya O-dan, ya da Məndən gəlir. Yuxu yaranma mexanizmi hər iki hal üçün eynidir, dinamik şərt də eynidir. Mən, müvəqqəti olaraq funksiyalarını dayandıraraq və əvvəlki vəziyyətə qayıdışa imkan verərək, O-dan sonradan yarandığını sübut edir. Bu, xarici dünya ilə əlaqələrini kəsərək, hiss orqanlarındakı yüklənmələri geri çəkərək düzgün şəkildə baş verir. Haqlı olaraq demək olar ki, doğuşla birlikdə tərk edilmiş ana bətni həyatına qayıtmaq istəyən, yəni yuxu həvəsi yaranmışdır. Yuxu ana bətninə belə bir qayıdışdır. Ayıq Mən hərəkət funksiyasına nəzarət etdiyi üçün, yuxu vəziyyətində bu funksiya iflic olunur və nəticədə şüursuz O-ya qoyulan ləngimələrin böyük bir hissəsi artıq lazım olmur. Bu "qarşı yüklənmələrin" geri çəkilməsi və ya azaldılması indi O-ya zərərsiz bir sərbəstlik miqdarına imkan verir. Şüursuz O-nun yuxu yaranmasındakı payına dair sübutlar çoxdur və inandırıcıdır. a) Yuxu yaddaşı ayıq vəziyyətdəki yaddaşdan xeyli genişdir. Yuxu, yuxu görənin unutduğu, ayıq halda ona əlçatan olmayan xatirələri gətirir. b) Yuxu, yuxu görənin adətən mənasını bilmədiyi dil simvollarından məhdudiyyətsiz istifadə edir. Lakin biz onların mənasını təcrübəmizlə təsdiqləyə bilərik. Onlar ehtimal ki, dil inkişafının əvvəlki mərhələlərindən gəlir. c) Yuxu yaddaşı çox vaxt yuxu görənin erkən uşaqlığından təəssüratları təkrar yaradır; biz qətiyyətlə iddia edə bilərik ki, onlar təkcə unudulmuş deyil, həm də sıxışdırma nəticəsində şüursuzlaşmışdır. Bu, nevrozların analitik müalicəsində cəhd etdiyimiz yuxu görənin erkən dövrünün bərpasında yuxunun adətən əvəzsiz köməyinə əsaslanır. d) Bundan əlavə, yuxu nə yetkin həyatdan, nə də yuxu görənin unudulmuş uşaqlığından gələ bilməyən məzmunları üzə çıxarır. Biz onları, uşağın əcdadların təcrübəsindən təsirlənərək, hər hansı öz təcrübəsindən əvvəl dünyaya gətirdiyi arxaik mirasın bir hissəsi kimi qəbul etməyə məcburuq. Bu filogenetik materiala uyğun gələn nümunələri insanlığın ən qədim əfsanələrində və onların qalıq adətlərində tapırıq. Beləliklə, yuxu insan tarixi öncəsi üçün kiçik sayılmayacaq bir mənbəyə çevrilir. Lakin yuxunu bizim anlayışımız üçün qiymətsiz edən şey, şüursuz material Mənə nüfuz etdikdə öz işləmə üsullarını da özü ilə gətirməsidir. Yəni, onun ifadə tapdığı şüuröncəsi düşüncələr, yuxu işlənməsi prosesində O-nun şüursuz hissələriymiş kimi davranılır; yuxu yaranmasının digər halında isə şüursuz həvəs təhrikinin güclənməsini əldə etmiş şüuröncəsi düşüncələr şüursuz vəziyyətə endirilir. Yalnız bu yolla şüursuzda baş verən qanunların nə olduğunu və onların ayıq düşüncədəki bizə məlum qaydalardan necə fərqləndiyini öyrənirik. Beləliklə, yuxu işlənməsi əsasən şüuröncəsi düşüncə proseslərinin şüursuz işlənməsi halıdır. Tarixdən bir bənzətmə gətirək: İstila edən fatihlər fəth etdikləri ölkədə orada tapdıqları hüquqa görə deyil, öz hüquqlarına görə davranırlar. Lakin yuxu işlənməsinin nəticəsinin bir kompromis olduğu açıq-aşkar görünür. Şüursuz maddəyə məcbur edilən təhrifdə və bütünün Mənə hələ də qəbul edilə bilən bir forma vermək üçün çox vaxt kifayətsiz olan cəhdlərdə (ikinci dərəcəli işlənmə) hələ iflic olunmamış Mən təşkilatının təsiri görünür. Bu, bir növ, tabe edilmişlərin davam edən müqavimətinin ifadəsidir.

Şüursuzda belə bir şəkildə üzə çıxan axın qanunları kifayət qədər qəribədir və yuxuda bizə yad görünən hər şeyin əksəriyyətini izah etmək üçün kifayətdir. Əvvəla, diqqət çəkən bir sıxlaşdırma təmayülü var; yəni, ayıq düşüncədə bizim mütləq bir-birindən ayırdığımız elementlərdən yeni vahidlər yaratmağa meyl. Nəticədə, tez-tez manifest yuxunun tək bir elementi, bütün bir sıra latent yuxu düşüncələrini, sanki hamısı üçün ortaq bir işarə imiş kimi təmsil edir və ümumiyyətlə, manifest yuxunun həcmi, onun yarandığı zəngin maddə ilə müqayisədə son dərəcə qısalır. Yuxu işlənməsinin əvvəlkilərdən tam müstəqil olmayan digər bir xüsusiyyəti, psixi intensivliklərin (yüklənmələr) bir elementdən digərinə asanlıqla yerdəyişməsidir; belə ki, tez-tez manifest yuxuda, yuxu düşüncələrində əhəmiyyətsiz olan bir element ən aydın və buna uyğun olaraq ən vacib kimi görünür və əksinə, yuxu düşüncələrinin əsas elementləri manifest yuxuda yalnız kiçik işarələrlə təmsil olunur. Bundan əlavə, yuxu işlənməsi üçün, bir elementi digər bütün əməliyyatlar üçün başqa bir elementlə əvəz etmək məqsədilə, çox vaxt kifayət qədər nəzərə çarpmayan ortaq cəhətlər yetərlidir. Bu sıxlaşdırma və yerdəyişmə mexanizmlərinin yuxunun yozumunu və manifest yuxu ilə latent yuxu düşüncələri arasındakı əlaqələrin üzə çıxarılmasını nə qədər çətinləşdirə biləcəyini asanlıqla başa düşmək olar. Bizim nəzəriyyəmiz sıxlaşdırma və yerdəyişməyə olan bu iki təmayülün sübutundan belə bir nəticə çıxarır ki, şüursuz O-da enerji sərbəst hərəkət vəziyyətindədir və O üçün oyanma kəmiyyətlərinin boşaldılma imkanı hər şeydən çox əhəmiyyət daşıyır; və o, bu iki xüsusiyyətdən O-ya aid edilən ilkin prosesin xarakteristikası kimi istifadə edir.

Yuxu işlənməsinin öyrənilməsi ilə biz şüursuzda baş verən proseslərin daha bir çox, eyni dərəcədə qəribə və vacib xüsusiyyətlərini öyrəndik; burada yalnız bir neçəsini qeyd etmək lazımdır. Məntiqin həlledici qaydaları şüursuzda qüvvədə deyil; demək olar ki, bu, qeyri-məntiqin krallığıdır. Şüursuzda əks hədəflərə malik olan meyllər yan-yana mövcuddur və onların uzlaşdırılmasına ehtiyac yaranmır. Ya onlar bir-birinə heç bir təsir göstərmirlər, ya da təsir göstərdikdə, qərar deyil, bir-biri ilə uyğun gəlməyən detalları özündə birləşdirdiyi üçün mənasız olan bir kompromis yaranır. Buna yaxın olan bir vəziyyət də var ki, əksliklər bir-birindən ayrılmır, əksinə eyni kimi qəbul edilir; belə ki, manifest yuxuda hər bir element öz əksini də ifadə edə bilər. Bəzi dilçilər ən qədim dillərdə də belə olduğunu və güclü-zəif, açıq-qaranlıq, hündür-alçaq kimi əksliklərin əvvəlcə eyni kök ilə ifadə edildiyini, sonra isə ilkin sözün iki müxtəlif dəyişməsinin bu iki mənanı bir-birindən ayırdığını kəşf etmişlər. İlkin ikili mənanın qalıqlarının latın dili kimi yüksək inkişaf etmiş bir dildə belə altus (hündür və alçaq), sacer (müqəddəs və lənətli) və s. istifadəsində qorunduğu güman edilir.

Manifest yuxu ilə arxada duran latent məzmun arasındakı əlaqələrin mürəkkəbliyi və çoxmənalılığı qarşısında, insan təbii olaraq, birindən digərini necə çıxarmaq olacağı və bu işin yalnız şanslı bir təxminə, məsələn, manifest yuxuda görünən simvolların tərcüməsi ilə dəstəklənən təxminə əsaslanıb-əsaslanmadığı soruşula bilər. Bu məsələnin əksər hallarda qənaətbəxş şəkildə həll oluna biləcəyini, lakin yalnız yuxu görən şəxsin manifest məzmunun elementlərinə aid etdiyi assosiasiyaların köməyi ilə həll oluna biləcəyini söyləmək olar. Hər hansı digər üsul özbaşınadır və heç bir əminlik vermir. Lakin yuxu görən şəxsin assosiasiyaları, ikisinin arasındakı boşluğa yerləşdirdiyimiz və köməyi ilə yuxunun gizli məzmununu bərpa etdiyimiz, yuxunu "yoza" bildiyimiz vasitələri üzə çıxarır. Yuxu işlənməsinin əksinə olan bu yozum işinin bəzən tam təminat əldə etməməsi təəccüblü deyil.⁹

Bizə hələ yatan Mənin niyə ümumiyyətlə yuxu işlənməsi vəzifəsini öz üzərinə götürdüyünün dinamik izahını vermək qalır. Bu izahı tapmaq xoşbəxtlikdən asandır. Formalaşmaqda olan hər bir yuxu, şüursuzluğun köməyi ilə Mənə bir həvəs tələbinin ödənməsi üçün iddia qaldırır; əgər O-dan gəlirsə, bir konfliktin həlli, bir şübhənin aradan qaldırılması, bir qərarın yaradılması üçün iddia qaldırır; əgər ayıq həyatdakı şüuröncəsi fəaliyyətin qalıqlarından gəlirsə. Yatan Mən isə yuxunu qorumaq istəyinə yönəlmişdir, bu tələbi maneə kimi qəbul edir və bu maneəni aradan qaldırmağa çalışır. Mən bunu görünüşdəki bir güzəşt aktı ilə, tələbə bu şəraitdə zərərsiz olan bir istəyin ödənilməsini qarşı qoyaraq və beləliklə onu ləğv edərək həyata keçirir. Tələbin istəyin ödənilməsi ilə əvəz edilməsi yuxu işlənməsinin əsas nailiyyəti olaraq qalır. Bunu üç sadə nümunə ilə, yəni aclıq yuxusu, rahatlıq yuxusu və cinsi ehtiyacdan irəli gələn yuxu ilə izah etmək bəlkə də artıq deyil. Yuxu görən şəxsdə yuxu zamanı qida ehtiyacı hiss olunur, o, möhtəşəm bir nahar yuxusu görür və yuxusuna davam edir. O, əlbəttə ki, yemək üçün oyanmaq və ya yuxusuna davam etmək arasında seçim etmək imkanı var idi. O, ikincini seçdi və aclığı yuxu vasitəsilə təmin etdi. Ən azından müəyyən bir müddət üçün; aclıq davam edərsə, o, yenə də oyanmaq məcburiyyətində qalacaq. Digər hal:

Yatan şəxs müəyyən bir vaxtda klinikada olmaq üçün oyanmalıdır. Lakin o, yuxusuna davam edir və klinikada olduğunu, lakin yatağını tərk etməyə ehtiyacı olmayan xəstə kimi olduğunu yuxu görür. Və ya gecə vaxtı qadağan edilmiş cinsi obyektin, yəni bir dostun arvadından həzz almağa olan həsrət qızışır. O, cinsi əlaqə yuxusu görür, əlbəttə ki, bu şəxslə deyil, lakin eyni adı daşıyan, özü isə ona biganə olan başqa biri ilə. Və ya onun müqaviməti sevgilinin tamamilə anonim qalması şəklində ifadə olunur.

Əlbəttə, heç də bütün hallar bu qədər sadə deyil; xüsusilə həll olunmamış gündüz qalıqlarından irəli gələn və yuxu vəziyyətində yalnız şüursuz bir güclənmə almış yuxularda şüursuz həvəs qüvvəsini aşkar etmək və onun istəyin ödənilməsini sübut etmək çox vaxt asan deyil, lakin onun həmişə mövcud olduğunu fərz etmək olar. Yuxunun istəyin ödənilməsi olduğu haqqındakı fikir, neçə yuxunun birbaşa xoşagəlməz məzmuna malik olduğunu və ya hətta təşvişlə oyanmaya gətirib çıxardığını, üstəlik bu qədər çox olan "müəyyən hissi tonu olmayan yuxuları" nəzərə alsaq, asanlıqla inancla qarşılanmayacaq. Lakin təşviş yuxusu ilə bağlı etiraz təhlilə tab gətirmir. Yuxunun bütün hallarda bir konfliktin nəticəsi, bir növ kompromis formalaşması olduğunu unutmamalıyıq. Şüursuz O üçün qane edən şey, məhz buna görə Mən üçün təşviş səbəbi ola bilər.

Yuxu işlənməsinin necə getməsindən asılı olaraq, bir dəfə şüursuz daha yaxşı qalib gəlmiş, digər dəfə isə Mən daha enerjili müdafiə etmişdir. Təşviş yuxuları çox vaxt məzmunu ən az təhrifə uğramış yuxulardır. Şüursuzun tələbi o qədər böyük olarsa ki, yatan Mən onu mövcud vasitələrlə dəf edə bilməzsə, o, yuxu istəyindən imtina edir və ayıq həyata qayıdır. Yuxunun hər dəfə yuxu pozuntusunu istəyin ödənilməsi ilə aradan qaldırmaq cəhdi olduğunu, yəni yuxunun qoruyucusu olduğunu söyləyərək bütün təcrübələri nəzərə alırıq. Bu cəhd daha çox və ya daha az mükəmməl ola bilər, o, uğursuz da ola bilər və sonra yatan şəxs oyanır, görünüşdə məhz bu yuxu tərəfindən oyandırılmış kimi. Hətta şəhərin yuxusunu qorumağa məsul olan vicdanlı gecə gözətçisinə də bəzi hallarda səs-küy salmaq və yatan vətəndaşları oyatmaqdan başqa çarə qalmır.

Bu müzakirələrin sonunda, yuxuların yozumu məsələsinə uzun müddət diqqət ayırmamızı əsaslandıran bir məlumatı təqdim edirik. Məlum oldu ki, yuxu işlənməsinin öyrənilməsi ilə aşkarladığımız və yuxu yaranmasını izah edən şüursuz mexanizmlər, nevrozlar və psixozlar tərəfindən diqqətimizi cəlb edən sirli simptom yaranmalarını başa düşməyimizə də kömək edir. Belə bir uyğunluq bizdə böyük ümidlər oyatmalıdır.

II. Hissə

6. FƏSİL

Beləliklə, yuxu bir psixozdur və bütün qeyri-məntiqsizlikləri, sayıqlama quruluşları və hisslərin aldatmacaları ilə bu psixozun xarakterik əlamətlərini özündə saxlayır. Qısa müddətli, zərərsiz, hətta faydalı bir funksiya daşıyan, şəxsin razılığı ilə başlayan və onun iradə aktı ilə sona çatan psixoz. Amma yenə də bir psixoz və biz ondan öyrənirik ki, ruhi həyatda belə dərin dəyişikliklər belə geri qaytarıla bilər və normal funksiyaya yer verə bilər. Onda, qorxulu olan ruh həyatının spontan xəstəliklərini də bizim təsirimiz altına almaq və onları sağaltmaq mümkün olacağına ümid etmək cəsarətli sayılarmı?

Bu əməliyyata hazırlıq üçün artıq bir çox şey bilirik. Fərziyyəmizə görə, Mənin vəzifəsi reallıqdan, O-dan və Fövqəl-Məndən üç asılılığının tələblərinə cavab verməklə yanaşı, öz təşkilatını qorumaq və müstəqilliyini müdafiə etməkdir. Sözü gedən xəstəlik vəziyyətlərinin şərti yalnız Mənin nisbi və ya mütləq zəifləməsi ola bilər; bu zəifləmə Mənə öz vəzifələrini yerinə yetirməyə imkan vermir. Mənə yönəlmiş ən ağır tələb yəqin ki, O-nun həvəs tələblərinin cilovlanmasıdır; bunun üçün o, qarşı yüklənmələrə böyük xərc çəkməli olur. Lakin Fövqəl-Mənin tələbi də elə güclü və elə amansız ola bilər ki, Mən öz digər vəzifələri qarşısında sanki iflic olmuş vəziyyətdə qalır. Biz hiss edirik ki, burada yaranan iqtisadi münaqişələrdə O və Fövqəl-Mən çox vaxt sıxıntıdakı Mənə qarşı ortaq iş görür; Mən isə öz normasını qorumaq üçün reallığa yapışmaq istəyir. Əgər ilk ikisi çox güclənərsə, Mənin quruluşunu sarsıtmağa və dəyişdirməyə nail olurlar, belə ki, onun reallıqla düzgün münasibəti pozulur və ya hətta ləğv olunur. Biz bunu yuxuda gördük: Mən xarici dünyanın reallığından ayrıldıqda, daxili dünyanın təsiri altında psixoza düşür.

Bu anlayışlara əsaslanaraq müalicə planımızı hazırlayırıq. Mən daxili konflikt səbəbindən zəifləyib, ona kömək etməliyik. Bu, xarici bir müttəfiqin dəstəyi ilə həll edilməli olan vətəndaş müharibəsi kimidir. Təhlilçi həkim və xəstənin zəifləmiş Məni, real xarici aləmə söykənərək, O-nun tələblərinə və Fövqəl-Mənin vicdan tələblərinə qarşı bir tərəf təşkil etməlidirlər. Biz bir-birimizlə müqavilə bağlayırıq. Xəstə Mən bizə tam səmimiyyət vəd edir, yəni özünümüşahidənin ona təqdim etdiyi bütün materiala nəzarət imkanı verir; biz isə ona ən ciddi məxfilik vəd edirik və şüursuzluğun təsiri altında qalan materialın yozumunda öz təcrübəmizi onun xidmətinə təqdim edirik. Bizim biliyimiz onun cəhalətini aradan qaldırmalı, onun Məninə ruh həyatının itirilmiş sahələri üzərində hakimiyyəti geri qaytarmalıdır. Bu müqavilədə analitik vəziyyət mövcuddur.

Artıq bu addımdan sonra bizi ilk məyusluq, ilk təvazökarlığa çağırış gözləyir. Xəstənin Məni ortaq işimizdə dəyərli bir müttəfiq olmalıdırsa, o, ona düşmən olan qüvvələrin bütün təzyiqinə baxmayaraq, müəyyən dərəcədə bütövlüyü və reallığın tələblərinə dair bir qədər anlayışı qoruyub saxlamalıdır. Lakin psixotik xəstənin Mənindən bunu gözləmək olmaz, o, belə bir müqaviləyə əməl edə bilməz, hətta onu bağlamaqda belə çətinlik çəkər. Çox qısa müddət ərzində o, bizim şəxsiyyətimizi və ona təklif etdiyimiz köməyi, artıq ona heç nə ifadə etməyən xarici aləmin digər hissələri ilə eyni səviyyəyə qoyacaq. Beləliklə, biz anlayırıq ki, psixotikdə müalicə planımızı sınamaqdan imtina etməliyik. Bəlkə də həmişəlik imtina etməliyik, bəlkə də yalnız müvəqqəti olaraq, onun üçün daha uyğun başqa bir plan tapana qədər.

Ancaq psixotiklərə açıq şəkildə çox yaxın olan, psixi xəstəliyə tutulmuş başqa bir qrup var: ağır əziyyət çəkən nevrotiklərin böyük sayı. Onlarda xəstəlik şəraiti və patogen mexanizmlər eyni və ya ən azından çox oxşar olmalıdır. Lakin onların Məni özünü daha davamlı göstərmiş, daha az dağılmışdır. Onların bir çoxu bütün şikayətlərinə və yaratdıqları çatışmazlıqlara baxmayaraq, real həyatda öz mövqelərini qoruya biliblər. Bu nevrotiklər bizim köməyimizi qəbul etməyə hazır ola bilərlər. Biz marağımızı onlara məhdudlaşdırmaq və onları nə dərəcədə və hansı yollarla “müalicə” edə biləcəyimizi yoxlamaq istəyirik.

Beləliklə, nevrotiklərlə müqavilə bağlayırıq: tam səmimiyyət qarşılığında ciddi gizlilik. Bu, sanki biz yalnız dünyəvi bir etiraf atasının mövqeyinə can atırıq kimi təəssürat yaradır. Lakin fərq böyükdür, çünki biz ondan yalnız bildiyi və başqalarından gizlətdiyi şeyləri eşitmək istəmirik, əksinə, o, bilmədiyi şeyləri də bizə danışmalıdır. Bu məqsədlə, biz səmimiyyət anlayışımıza daha dəqiq bir tərif veririk. Onu analitik əsas qaydaya riayət etməyə borclu edirik, bu qayda bundan sonra onun bizimlə olan davranışını idarə etməlidir. O, bizə yalnız qəsdən və məmnuniyyətlə dediyi, etiraf kimi ona rahatlıq gətirən şeyləri deyil, həm də özünümüşahidəsinin verdiyi bütün digər şeyləri, ağlına gələn hər şeyi, hətta bunu demək ona xoşagəlməz olsa belə, hətta bu ona əhəmiyyətsiz və ya hətta mənasız görünsə belə, bildirməlidir. Əgər bu təlimata əsasən özünütənqidini kənarlaşdırmağı bacarsa, o, artıq şüursuzun təsiri altında olan, çox vaxt birbaşa onun törəmələri olan və beləliklə, bizə ondakı sıxışdırılmış şüursuzu tapmağa və bizim məlumatımızla onun Məninin şüursuz haqqındakı məlumatını genişləndirməyə imkan verən bir çox material, fikir, təsadüfi düşüncə və xatirə təqdim edir.

Ancaq onun Məninin rolu yalnız passiv itaətlə tələb olunan materialı bizə gətirmək və onun tərcüməsini inamla qəbul etmək ilə məhdudlaşmazdı. Bir çox başqa şeylər baş verir, bəzilərini gözləyə bilərdik, digərləri isə bizi təəccübləndirməlidir. Ən qəribəsi odur ki, xəstə analitiki reallıq işığında köməkçi və məsləhətçi kimi, üstəlik, əməyi üçün mükafatlandırılan və özünü çətin dağ turunda dağ bələdçisi rolü ilə kifayətlənməyə hazır olan biri kimi qəbul etməkdə qalmır, əksinə, onda uşaqlığından, keçmişindən olan vacib bir şəxsin təkrar qayıdışını — reinkarnasiyasını — görür və buna görə də, şübhəsiz ki, bu nümunəyə aid olan hissləri və reaksiyaları ona transfer edir. Bu transfer faktı tezliklə gözlənilməz əhəmiyyət kəsb edən bir amil kimi ortaya çıxır: bir tərəfdən əvəzsiz dəyərə malik bir vasitə, digər tərəfdən ciddi təhlükələrin mənbəyi. Bu transfer ambivalentdir, o, analitikə qarşı müsbət, mehriban, eləcə də mənfi, düşmən münasibətləri əhatə edir; analitik adətən valideynlərdən birinin, atanın və ya ananın yerinə qoyulur. O müsbət olduğu müddətcə, bizə ən yaxşı xidmətləri göstərir. O, bütün analitik vəziyyəti dəyişdirir, sağlam və əzabsız olmaq kimi rasional niyyəti kənara itələyir. Onun yerini analitikə xoş gəlmək, onun təqdirini və sevgisini qazanmaq niyyəti tutur. O, xəstənin əməkdaşlığının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir, zəif Mən güclənir, onun təsiri altında xəstə digər hallarda ona qeyri-mümkün olan nailiyyətlər əldə edir, simptomlarını dayandırır və görünüşdə yalnız analitikin xatirinə sağalır. Analitik, nə qədər qeyri-adi güc vasitələrinin onun ixtiyarına veriləcəyini bilmədən çətin bir təşəbbüsə başladığını utanc içində etiraf edə bilər.

Transfer münasibəti əlavə olaraq daha iki üstünlük gətirir. Xəstə analitiki öz atasının (və ya anasının) yerinə qoyursa, o, analitikə öz Fövqəl-Məninin Mən üzərində icra etdiyi gücü də verir, çünki bu valideynlər Fövqəl-Mənin mənbəyi olmuşlar. Yeni Fövqəl-Mən indi nevrotik şəxsin bir növ yenidən tərbiyə üçün fürsət qazanır, valideynlərin tərbiyədə yol verdikləri səhvləri düzəldə bilər. Burada, yeni təsirdən sui-istifadə etməmək barədə xəbərdarlıq ortaya çıxır. Analitiki başqaları üçün müəllim, nümunə və ideal olmaq, insanları öz nümunəsinə uyğun yaratmaq nə qədər cəlb etsə də, o, bunun analitik münasibətdə onun vəzifəsi olmadığını, hətta meyllərinə qapılarsa, vəzifəsinə xəyanət edəcəyini unutmamalıdır. O, yalnız uşağın müstəqilliyini öz təsiri ilə əzmiş valideynlərin səhvini təkrarlayır və yalnız köhnə asılılığı daha yeni bir asılılıqla əvəz edir. Lakin analitik təkmilləşdirmə və tərbiyə etmək üçün bütün səylərində xəstənin özünəməxsusluğuna hörmət etməlidir. Onun qanuni şəkildə cəsarət etdiyi təsir dərəcəsi, xəstədə aşkarladığı inkişaf ləngiməsinin dərəcəsi ilə müəyyən ediləcəkdir. Bəzi nevrotiklər o qədər uşaq qalıblar ki, analizdə də yalnız uşaqlar kimi davranıla bilərlər.

Transferin digər bir üstünlüyü də ondan ibarətdir ki, xəstə onun vasitəsilə həyat hekayəsinin vacib bir hissəsini bizə plastik aydınlıqla nümayiş etdirir, haqqında əks halda bizə yalnız kifayətsiz məlumat vermiş olardı. O, bizə məlumat vermək əvəzinə, sanki bizim qarşımızda canlandırır.

Və indi münasibətin digər tərəfinə keçək. Transfer valideynlərlə əlaqəni təkrar etdiyi üçün, onların ambivalensiyasını da öz üzərinə götürür. Analitikə qarşı müsbət münasibətin bir gün mənfi, düşmən münasibətə çevrilməsinin qarşısını almaq demək olar ki, mümkün deyil. Bu da adətən keçmişin təkrarıdır. Ataya (əgər söhbət ondan gedirsə) itaətkarlıq, onun lütfünü qazanmaq istəyi, onun şəxsinə yönəlmiş erotik bir istəkdə kök salmışdı. Hansısa bir vaxt bu tələb transferdə də ortaya çıxır və qane edilməsində israr edir. O, analitik vəziyyətdə yalnız imtina ilə qarşılaşa bilər. Xəstə və analitik arasında real cinsi əlaqələr istisna olunur, üstünlük, yaxınlıq kimi daha incə qane etmə yolları da və s. analitik tərəfindən yalnız çox məhdud miqdarda icazə verilir. Belə bir rəddetmə, dəyişmənin səbəbi kimi qəbul edilir, ehtimal ki, xəstənin uşaqlığında da eyni şey baş vermişdir. Müsbət transferin hökmü altında əldə edilən müalicə uğurları, təlqin xarakterli olmaqda şübhəlidir. Mənfi transfer üstünlük təşkil edərsə, onlar küləkdəki saman kimi havaya uçurulur. Bütün səy və işin indiyə qədər boşuna olduğunu dəhşətlə görürük. Bəli, xəstənin davamlı intellektual qazancı kimi qəbul edilə bilən şeylər, psixoanalizə olan anlayışı, onun effektivliyinə olan inamı birdən-birə yox olur. O, öz mühakiməsi olmayan, sevgisinin aid olduğu şəxsə kor-koranə inanan və heç bir yad adama inanmayan uşaq kimi davranır. Aydındır ki, bu transfer vəziyyətlərinin təhlükəsi, xəstənin onların təbiətini yanlış qiymətləndirməsində və keçmişin əks olunmaları əvəzinə, onları yeni real təcrübələr kimi qəbul etməsindədir. O (və ya o qadın), müsbət transferin arxasında gizlənən güclü erotik ehtiyacı hiss edərsə, şiddətlə aşiq olduğunu düşünür; transfer istiqamətini dəyişərsə, özünü təhqir olunmuş və diqqətsiz qoyulmuş hesab edir, analitikə düşmən kimi nifrət edir və analizi dayandırmağa hazırdır. Hər iki ekstremal halda, o, müalicənin əvvəlində qəbul etdiyi müqaviləni unutmuşdur, ortaq işin davamı üçün yararsız hala gəlmişdir. Analitikin vəzifəsi, xəstəni hər dəfə təhlükəli illüziyadan qoparmaq, ona yenidən və yenidən göstərməkdir ki, onun yeni real həyat kimi qəbul etdiyi şey, keçmişin əks olunmasıdır. Və onun bütün sübut vasitələrinə qarşı əlçatmaz olduğu bir vəziyyətə düşməməsi üçün, nə aşiq olma, nə də düşmənçilik ifrat həddə çatmaması təmin edilir. Bu, onu bu imkanlar haqqında erkən hazırlamaqla və onların ilk əlamətlərini nəzərdən qaçırmamaqla edilir. Transferin idarə edilməsində belə ehtiyatlılıq adətən bol mükafat verir. Əksər hallarda olduğu kimi, xəstəni transfer fenomenlərinin real təbiəti haqqında aydınlatmaq mümkün olarsa, onun müqavimətinin əlindən güclü bir silah alınmış olur, təhlükələr qazanca çevrilir, çünki xəstənin transfer formalarında yaşadığı şeyi o, bir daha unutmur, bu, onun üçün başqa yollarla qazanılan hər şeydən daha güclü inandırıcılığa malikdir.

Xəstənin transferdən kənarda xatırlamaq əvəzinə hərəkət etməsi bizim üçün çox istənməzdir; bizim məqsədlərimiz üçün ideal davranış, onun müalicədən kənarda mümkün qədər normal davranması və anormal reaksiyalarını yalnız transferdə ifadə etməsi olardı.

Zəifləmiş Məni gücləndirmək yolumuz, onun özünü dərk etməsinin genişləndirilməsindən başlayır. Bilirik ki, bu hər şey deyil, amma bu, ilk addımdır. Belə bir bilik itkisi Mən üçün güc və nüfuz itkisi deməkdir, bu, onun O-nun və Fövqəl-Mənin tələbləri tərəfindən sıxışdırıldığı və ləngidildiyi barədə ən yaxın, hiss olunan əlamətdir. Beləliklə, bizim yardımımızın ilk hissəsi, tərəfimizdən intellektual iş və xəstə üçün buna əməkdaşlıq çağırışıdır. Bilirik ki, bu ilk fəaliyyət bizə başqa, daha çətin bir vəzifəyə yol açmalıdır. Onun dinamik hissəsini də giriş mərhələsində nəzərdən qaçırmayacağıq. İşimiz üçün materialı müxtəlif mənbələrdən əldə edirik: onun bildirdikləri və sərbəst assosiasiyalarının işarə etdiyi şeylərdən, transferlərində bizə göstərdiklərindən, yuxularının yozumundan çıxardığımız məlumatlardan, səhv hərəkətləri ilə açdığı şeylərdən. Bütün bu material, onunla nə baş verdiyi və nəyi unutduğu, eləcə də indi onun içində baş verən, amma onun başa düşmədiyi şeylər haqqında konstruksiyalar qurmağımıza kömək edir. Biz bu zaman heç vaxt öz biliklərimizi və onun biliklərini ciddi şəkildə bir-birindən ayırmağı buraxmırıq. Biz çox vaxt çox erkən təxmin etdiyimiz şeyləri ona dərhal bildirməkdən və ya təxmin etdiyimizi düşündüyümüz hər şeyi ona bildirməkdən qaçınırıq. Onu konstruksiyalarımızdan birinin sirdaşı nə vaxt etməli olduğumuzu diqqətlə düşünürük, bizə uyğun görünən bir anı gözləyirik, bu isə həmişə asan qərar verilmir. Adətən, konstruksiyanın, aydınlaşdırmanın bildirişini, o özü ona o qədər yaxınlaşana qədər təxirə salırıq ki, ona yalnız bir addım qalır, həqiqətən də həlledici sintezi etmək üçün. Əgər biz fərqli davranıb, onu, şərhlərimizə hazırlaşmamışdan əvvəl, şərhlərimizlə basqın etsəydik, bildiriş ya nəticəsiz qalar, ya da işin davamını çətinləşdirə və ya hətta şübhə altına sala biləcək güclü müqavimət partlayışına səbəb olardı. Ancaq biz hər şeyi düzgün hazırlasaq, tez-tez xəstənin konstruksiyamızı dərhal təsdiqlədiyi və unudulmuş daxili və ya xarici prosesi özünün xatırladığı nəticəsinə alırıq. Konstruksiya unudulmuş detallarla nə qədər dəqiq üst-üstə düşsə, onun razılığı bir o qədər asan olar. Bu hissədə bizim biliklərimiz artıq onun da bilikləri olmuşdur.

Müqavimətin qeyd edilməsi ilə biz vəzifəmizin ikinci, daha vacib hissəsinə yaxınlaşmışıq. Biz artıq eşitmişik ki, Mən, normal funksiyası üçün şərt olan qarşı yüklənməlar vasitəsilə şüursuz və sıxışdırılmış O-dan gələn istənməyən elementlərin nüfuz etməsinə qarşı qorunur. Mən nə qədər təzyiq altında hiss edirsə, qalan hissəsini daha çox nüfuzlardan qorumaq üçün, sanki qorxudan, bu qarşı yüklənmələrdə bir o qədər qətiyyətlə israr edir. Bu müdafiə təmayülü müalicəmizin məqsədlərinə heç də uyğun gəlmir. Əksinə, biz istəyirik ki, Mən, bizim köməyimizin etibarlılığından cəsarətlənərək, itiriləni yenidən fəth etmək üçün hücumu riskə atsın. Bu zaman biz bu qarşı yüklənməların gücünü işimizə qarşı müqavimət kimi hiss edirik. Mən təhlükəli görünən və xoşagəlməzliklə hədələyən belə təşəbbüslərdən geri çəkilir, bizə imtina etməmək üçün daim həvəsləndirilməli və sakitləşdirilməlidir. Bütün müalicə boyu davam edən və işin hər yeni hissəsində yenilənən bu müqaviməti, tam dəqiq olmayan şəkildə, sıxışdırma müqaviməti adlandırırıq. Biz eşidəcəyik ki, qarşımıza çıxan yeganə müqavimət bu deyil. Bu vəziyyətdə tərəflərin seçilməsinin bir növ tərsinə çevrilməsi maraqlıdır, çünki Mən bizim təşəbbüsümüzə qarşı çıxır, lakin Şüursuz, əks halda bizim rəqibimiz, bizə kömək edir, çünki onun təbii bir 'qalxma' meyli var, o, hər şeydən çox, ona qoyulmuş sərhədləri aşaraq Mənə və şüura qədər nüfuz etmək istəyir. Biz məqsədimizə çatıb Məni öz müqavimətlərini aşmağa inandıra bildikdə başlayan mübarizə, bizim rəhbərliyimiz və köməyimizlə həyata keçirilir. Onun hansı nəticəyə gətirib çıxarması fərq etmir, Mən indiyə qədər rədd edilmiş bir həvəs tələbini yenidən nəzərdən keçirdikdən sonra qəbul edirmi, yoxsa onu yenidən, bu dəfə qəti şəkildə, rədd edirmi. Hər iki halda daimi təhlükə aradan qaldırılır, Mənin həcmi genişləndirilir və bahalı səy artıq zəruri olmur.

Müqavimətlərin aşılması işimizin ən çox vaxt və ən böyük səy tələb edən hissəsidir. Ancaq bu, əvəzini də verir, çünki o, transferin uğurundan asılı olmayaraq qorunan və həyatda özünü doğruldacaq olan səmərəli Mən dəyişikliyi yaradır. Eyni zamanda biz, şüursuzun təsiri altında yaranan həmin Mən dəyişikliyinin aradan qaldırılması üzərində də işləmişik, çünki hər dəfə həmin şüursuzun Məndəki törəmələrini aşkar edə bildikdə, onların qanunsuz mənşəyini göstərmiş və Məni onların rədd etməsinə təşviq etmişik. Xatırlayırıq ki, belə bir Mən dəyişikliyinin şüursuz elementlərin nüfuz etməsi ilə müəyyən bir həddi keçməməsi, bizim müqavilə əsasında göstərdiyimiz yardımın ön şərtlərindən biri idi.

İşimiz nə qədər irəliləsə və nevroz xəstəsinin ruh həyatına dair dərkimiz nə qədər dərinləşsə, müqavimətin mənbələri kimi ən böyük diqqəti tələb edən iki yeni amilin biliyi bizə bir o qədər aydın şəkildə özünü göstərir. Hər ikisi xəstəyə tamamilə naməlum idi, hər ikisi müqavilənin bağlanması zamanı nəzərə alına bilməzdi; onlar həmçinin xəstənin Mənindən irəli gəlmir. Onları ortaq ad altında: xəstəlik və ya əziyyət ehtiyacı kimi ümumiləşdirmək olar, lakin digər cəhətdən qohum təbiətli olsalar da, mənşələri müxtəlifdir. Bu iki amildən birincisi, xəstənin onu hiss etməməsi və tanımaması faktını nəzərə almadan belə adlandırılan günah hissi və ya günah şüurudur. Bu, açıq-aydın, xüsusilə sərt və qəddar olmuş Fövqəl-Mənin müqavimətə verdiyi töhfədir. Fərd sağalmamalı, əksinə xəstə qalmalıdır, çünki o, daha yaxşısına layiq deyil. Bu müqavimət əslində bizim intellektual işimizə mane olmur, lakin onu nəticəsiz edir, hətta çox vaxt nevroz əziyyətinin bir formasını ləğv etməyə imkan verir, dərhal isə onu başqa bir forma, bəlkə də somatik bir xəstəliklə əvəz etməyə hazırdır. Bu günah şüuru, bəzən müşahidə edilən ağır nevrozların real bədbəxtliklər nəticəsində sağalması və ya yaxşılaşması hallarını da izah edir; əsas məsələ yalnız əzab çəkməkdir, hansı yolla olduğu mühüm deyil. Belə şəxslərin ağır talelərini şikayətsiz təslim olmaqla daşıması çox qəribədir, lakin eyni zamanda çox şeyi ifşa edəndir. Bu müqavimətə qarşı mübarizədə biz onun şüurlaşdırılmasına və düşmən Fövqəl-Mənin yavaş-yavaş sökülməsinə cəhd etməklə məhdudlaşmalıyıq.

Digər bir müqavimətin mövcudluğunu sübut etmək daha az asandır, onunla mübarizədə biz özümüzü xüsusilə qeyri-kafi hiss edirik. Nevrotiklər arasında, bütün reaksiyalarına əsasən, özünü saxlamaq həvəsinin tamamilə tərsinə çevrildiyi şəxslər var. Onlar özünə zərər vurmaqdan və özünü məhv etməkdən başqa heç nəyə can atmırlar kimi görünürlər. Bəlkə də sonunda həqiqətən intihar edən şəxslər də bu qrupa aiddir. Biz fərz edirik ki, onlarda daxilə yönəlmiş məhv etmə həvəsinin böyük miqdarda sərbəst buraxılmasına səbəb olan geniş həvəs ayrışmaları baş vermişdir. Belə xəstələr bizim müalicəmiz vasitəsilə sağalmağı dözülməz hesab edirlər, ona bütün vasitələrlə qarşı dururlar. Lakin etiraf edirik ki, bu, hələ tam aydınlaşdırmağı bacarmadığımız bir haldır.

İndi nevroz Mənə kömək etmək cəhdimizlə özümüzü içində tapdığımız vəziyyətə bir daha nəzər salaq. Bu Mən, insan cəmiyyəti də daxil olmaqla, xarici aləmin ona qoyduğu vəzifəni artıq yerinə yetirə bilmir. O, bütün təcrübələrinə malik deyil, xatirə xəzinəsinin böyük bir hissəsi əlindən çıxmışdır. Onun fəaliyyəti Fövqəl-Mənin sərt qadağaları ilə ləngidir, enerjisi isə O-nun tələblərinə qarşı müdafiə üçün edilən faydasız cəhdlərdə sərf olunur. Bundan əlavə, O-nun davam edən hücumları nəticəsində onun quruluşu zədələnmiş, daxili parçalanma baş vermiş, artıq düzgün sintez yarada bilmir, bir-birinə zidd olan tələblər, həll olunmamış münaqişələr və həll edilməmiş şübhələr tərəfindən parçalanır. Biz xəstənin zəifləmiş Mənini əvvəlcə yalnız intellektual yozum işində iştirak etdiririk, bu iş onun ruhi mülkiyyətindəki boşluqların müvəqqəti doldurulmasını hədəfləyir; onun Fövqəl-Məninin avtoritetini öz üzərimizə götürürük, onu O-nun hər bir tələbinə qarşı mübarizə aparmağa və bu zaman yaranan müqavimətləri dəf etməyə həvəsləndiririk. Eyni zamanda, biz şüursuzdan daxil olan məzmunları və meylləri aşkar edərək və onların mənşəyinə qaytararaq tənqidə məruz qoyaraq, onun Mənin nizamını bərpa edirik. Biz xəstəyə müxtəlif funksiyalarda avtoritet və valideyn əvəzi, müəllim və tərbiyəçi kimi xidmət edirik; analitik kimi onun Məndəki psixi prosesləri normal səviyyəyə qaldıraraq, şüursuzlaşmış və sıxışdırılmış məzmunları şüuröncəsi məzmunlara çevirərək və beləliklə onları yenidən Mənin ixtiyarına verərək onun üçün ən yaxşısını etmiş oluruq. Xəstənin tərəfindən bizə bəzi rasional amillər, məsələn, əziyyətindən irəli gələn sağalma ehtiyacı və psixoanalizin təlimləri və kəşfləri ilə bağlı onun qəlbində oyatdığımız intellektual maraq kömək edir, lakin daha güclü qüvvələr bizə doğru gələn müsbət transferdir. Digər tərəfdən, mənfi transfer, Mənin sıxışdırma müqaviməti, yəni ona həvalə edilən ağır işə məruz qalma istəksizliyi, Fövqəl-Mən ilə əlaqədən irəli gələn günah hissi və dərin həvəs iqtisadiyyatı dəyişikliklərindən qaynaqlanan xəstəlik ehtiyacı bizə qarşı mübarizə aparır. Bu son iki amilin payından asılı olaraq, onun halını yüngül və ya ağır adlandırıb-adlandırmayacağımız müəyyən edilir. Bunlardan asılı olmayaraq, əlverişli və ya əlverişsiz hesab edilə bilən bəzi digər amilləri aşkar etmək mümkündür. Müəyyən bir psixi tənbəllik, libidonun fiksasiyalarını tərk etmək istəməyən ağırhərəkətliliyi bizə xoş gəlməyə bilər; şəxsin həvəs sublimasiyası qabiliyyəti böyük rol oynayır, eləcə də kobud həvəs həyatı üzərində yüksəlmə qabiliyyəti və intellektual funksiyalarının nisbi gücü də böyük rol oynayır.

Biz məyus olmuruq, əksinə, başlatdığımız mübarizənin son nəticəsinin kəmiyyət nisbətlərindən, xəstədə öz xeyrimizə səfərbər edə biləcəyimiz enerji miqdarının bizə qarşı işləyən qüvvələrin enerjilərinin cəmi ilə müqayisəsindən asılı olması tamamilə başa düşüləndir. Tanrı yenə də daha güclü batalyonlarla birgədir — əlbəttə, həmişə qələbə çala bilmirik, lakin ən azından niyə qələbə çalmadığımızı adətən anlaya bilərik. İzahatlarımıza yalnız terapevtik maraqla qulaq asanlar, bəlkə də bu etirafdan sonra təhqiredici şəkildə üz çevirərlər. Lakin terapiya bizi burada yalnız psixoloji vasitələrlə işlədiyi qədər maraqlandırır, hazırda başqa vasitələrimiz yoxdur. Gələcək bizə psixi aparatdakı enerji miqdarlarına və onların paylanmasına xüsusi kimyəvi maddələrlə birbaşa təsir etməyi öyrədə bilər. Bəlkə də gözlənilməz digər terapiya imkanları yaranacaq; lakin indilikdə psixoanalitik texnikadan daha yaxşı bir şey əlimizdə deyil, ona görə də məhdudiyyətlərinə baxmayaraq onu təhqir etməmək lazımdır.

7. FƏSİL

İŞ

Biz psixi aparat haqqında ümumi məlumat əldə etdik: onun hansı hissələrdən, orqanlardan, instansiyalardan ibarət olduğu, içərisində hansı qüvvələrin işlədiyi və hissələrinə hansı funksiyaların tapşırıldığı. Nevrozlar və psixozlar, aparatın funksional pozğunluqlarının özünü ifadə etdiyi hallardır. Tədqiqat obyekti olaraq nevrozları seçdik, çünki yalnız onlar müdaxilələrimizin psixoloji metodlarına əlçatan görünür. Onlara təsir etməyə çalışarkən, onların mənşəyi və yaranma tərzi haqqında bizə mənzərə verən müşahidələri toplayırıq.

Əsas nəticələrimizdən birini təqdimatımızın əvvəlinə yerləşdirmək istəyirik. Nevrozların, məsələn, yoluxucu xəstəliklərdə olduğu kimi, spesifik xəstəlik səbəbləri yoxdur. Onlarda xəstəlik törədici axtarmaq faydasız olardı. Onlar axıcı keçidlərlə sözdə norma ilə əlaqəlidir və digər tərəfdən, nevrotik xüsusiyyətlərin izlərinin aşkar edilmədiyi normal qəbul edilən bir vəziyyət demək olar ki, yoxdur. Nevrotiklər digər insanlarla təxminən eyni meyillərlə dünyaya gəlirlər, eyni şeyləri yaşayırlar və onlar üçün başqa vəzifələr yoxdur. Bəs niyə onlar daha pis və çətin yaşayırlar və daha çox xoşagəlməzlik duyğularından, təşvişdən və ağrılardan əziyyət çəkirlər?

Bu suala cavab verməkdə borclu qalmağa ehtiyacımız yoxdur.

Bunlar nevrotiklərin çatışmazlığı və əziyyətləri üçün məsul olan kəmiyyət uyğunsuzluqlarıdır. İnsan psixi həyatının bütün formalaşmalarının səbəbi, doğuşdan gələn meyillər və təsadüfi təcrübələrin qarşılıqlı təsirində axtarılmalıdır. Beləliklə, müəyyən bir həvəs çox güclü və ya çox zəif qoyulmuş ola bilər, müəyyən bir qabiliyyət inkişaf etməmiş və ya həyatda kifayət qədər təkmilləşdirilməmiş ola bilər; digər tərəfdən, xarici təəssüratlar və təcrübələr fərdlərə müxtəlif dərəcədə güclü tələblər irəli sürə bilər və birinin konstitusiyasının öhdəsindən gələ bildiyi şey, digəri üçün həddindən artıq ağır vəzifə ola bilər. Bu kəmiyyət fərqləri nəticələrin müxtəlifliyini müəyyən edəcəkdir.

Lakin biz çox qısa müddət sonra bu izahatın qənaətbəxş olmadığını deyəcəyik. O, çox ümumidir, çox şeyi izah edir. Göstərilən etiologiya psixi əziyyət, bədbəxtlik və iflicin bütün halları üçün keçərlidir, lakin belə vəziyyətlərin hamısı nevrotik adlandırıla bilməz. Nevrozların spesifik xarakterləri var, onlar xüsusi növ bədbəxtlikdir. Beləliklə, biz yenə də onlar üçün spesifik səbəblər tapmağı gözləməli olacağıq və ya psixi həyatın öhdəsindən gəlməli olduğu vəzifələr arasında, çox vaxt çox qəribə olan nevrotik fenomenlərin xüsusiyyətinin, əvvəlki iddialarımızı geri götürmədən, oradan irəli gələ biləcəyi kimi, onun xüsusilə asanlıqla uğursuzluğa düçar olduğu bəzi vəzifələr olduğu fikrini yarada bilərik. Əgər nevrozların normadan heç bir əsaslı cəhətdən fərqlənmədiyi doğru qalarsa, onların öyrənilməsi bizə bu normanın tanınması üçün dəyərli töhfələr vəd edir. Bu zaman biz bəlkə də normal quruluşun "zəif nöqtələrini" kəşf edəcəyik.

Yuxarıdakı fərziyyəmiz təsdiqlənir. Analitik təcrübələr bizə öyrədir ki, həqiqətən də, öhdəsindən gəlinməsi ən çox uğursuzluğa düçar olan və ya yalnız qismən uğurla nəticələnən bir həvəs tələbi və nevrozun yaranmasında yalnız və ya əsasən nəzərə alınan bir həyat dövrü var. Həvəs təbiəti və həyat dövrü kimi iki amil, bir-biri ilə kifayət qədər əlaqəli olsa da, ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilməlidir.

Həyat dövrünün rolu haqqında kifayət qədər qətiyyətlə fikir söyləyə bilərik. Görünür ki, nevrozlar yalnız ilk uşaqlıq dövründə (6 yaşına qədər) qazanılır, baxmayaraq ki, onların simptomları çox sonra üzə çıxa bilər. Uşaqlıq nevrozu qısa müddət ərzində aşkar edilə və ya hətta nəzərdən qaçırıla bilər. Sonradan yaranan nevroz xəstəliyi bütün hallarda uşaqlıq dövründəki hazırlıq mərhələsi ilə əlaqəlidir. Bəlkə də, adlanan travmatik nevroz (həddindən artıq güclü dəhşət, dəmir yolu qəzası, torpaq sürüşməsi və s. kimi ağır somatik sarsıntılar nəticəsində) bundan müstəsna bir hal təşkil edir; onun uşaqlıq şərtləri ilə əlaqələri indiyə qədər tədqiqatdan kənarda qalmışdır. Uşaqlığın ilk dövrünün etioloji üstünlüyünü izah etmək asandır. Bildiyimiz kimi, nevrozlar Mənin xəstəlikləridir və Mən zəif, tam inkişaf etməmiş və müqavimət göstərməyə qadir olmayan halda, sonradan asanlıqla öhdəsindən gələ biləcəyi vəzifələri yerinə yetirməkdə uğursuzluğa uğraması təəccüblü deyil. (Daxildən gələn həvəs tələbləri və xarici dünyadan gələn oyanmalar, xüsusilə də onlara uyğun bəzi meyllər mövcud olduqda, "travmalar" kimi təsir göstərir.) Köməksiz Mən, sonradan yararsız olduğu məlum olan və inkişafın gedişində daimi məhdudiyyətlər yaradan qaçış cəhdləri (sıxışdırmalar) ilə onlardan qorunmağa çalışır. Mənin ilk təcrübələri nəticəsində zədələnməsi bizə mütənasib olmayan dərəcədə böyük görünür, lakin bunun analogiyası üçün Rouxun təcrübələrində olduğu kimi, bölünməkdə olan rüşeym hüceyrələri dəstəsinə, sonradan ondan inkişaf edən hazır heyvana deyil, iynə vurmaq effektlərinin fərqini düşünmək kifayətdir. Heç bir insan fərdi belə travmatik təcrübələrdən yayınmağa nail ola bilmir, heç biri də onların yaratdığı sıxışdırmalardan azad deyil. Mənin bu narahatedici reaksiyaları, bəlkə də, eyni həyat dövrünə qoyulmuş başqa bir məqsədə nail olmaq üçün zəruri ola bilər. Kiçik ibtidai insan bir neçə il ərzində sivilizasiya olunmuş uşaq olmalı, insan mədəniyyətinin inkişafının çox uzun bir mərhələsini demək olar ki, qorxulu qısalma ilə keçməlidir. Bu, irsi meyllər sayəsində mümkün olur, lakin demək olar ki, heç vaxt Fövqəl-Mənin sələfi kimi qadağalar və cəzalarla Mənin fəaliyyətini məhdudlaşdıran və sıxışdırma proseslərini təşviq edən və ya məcbur edən tərbiyənin, valideyn təsirinin köməyi olmadan keçinə bilmir. Beləliklə, mədəniyyət təsirini də nevrozun şərtləri arasında nəzərə almağı unutmamalıyıq. Görürük ki, barbarın sağlam olması asandır, mədəni insan üçün isə bu, çətin vəzifədir. Güclü, ləngimələrdən azad Mənə olan həsrəti biz başa düşülən hesab edə bilərik; mövcud dövrün bizə öyrətdiyi kimi, bu, ən dərin mənada mədəniyyətə düşmənçilikdir. Və mədəniyyət tələbləri ailədə tərbiyə vasitəsilə təmsil olunduğundan, biz nevrozların etiologiyasında insan növünün bu bioloji xarakterini, uşaqlıq asılılığının uzadılmış dövrünü də nəzərə almalıyıq.

Digər məsələyə, yəni spesifik həvəs amilinə gəldikdə, burada nəzəriyyə və təcrübə arasında maraqlı bir uyğunsuzluq aşkar edirik. Nəzəri olaraq, istənilən həvəs tələbinin eyni sıxışdırmalara və onların nəticələrinə səbəb ola biləcəyi fərziyyəsinə qarşı heç bir etiraz yoxdur, lakin müşahidələrimiz, qiymətləndirə bildiyimiz qədər, bu patogen rolu oynayan oyanmaların cinsi həyatın hissəvi həvəslərindən qaynaqlandığını müntəzəm olaraq göstərir. Nevrozların simptomları istisnasız olaraq, demək olar ki, ya cinsi istəklərin hansısa birinin əvəzedici qane edilməsi, ya da onların qarşısını almaq üçün görülən tədbirlərdir; adətən, Şüursuz üçün qüvvədə olan qanunlara əsasən əksliklər arasında yaranan, hər ikisinin kompromisidir. Nəzəriyyəmizdəki boşluq hazırda doldurula bilməz; qərarı çətinləşdirən odur ki, cinsi həyatın istəklərinin əksəriyyəti təmiz erotik təbiətli deyil, əksinə, erotik olanların dağıdıcı həvəs hissələri ilə qarışmasından yaranmışdır. Lakin fizioloji olaraq cinsəllik kimi özünü göstərən həvəslərin nevrozların yaranmasında görkəmli, gözlənilməz dərəcədə böyük rol oynadığına heç bir şübhə ola bilməz; bunun müstəsna olub-olmaması isə açıq qalır. Həmçinin nəzərə almaq lazımdır ki, mədəni inkişafın gedişində heç bir funksiya cinsi funksiya qədər enerjili və genişmiqyaslı rədd etməyə məruz qalmamışdır. Nəzəriyyə, daha dərin əlaqəni ortaya qoyan bir neçə işarə ilə kifayətlənməli olacaq: Mənin O-dan fərqlənməyə başladığı uşaqlığın ilk dövrü, eyni zamanda latentlik dövrünün sona erdiyi cinsi erkən çiçəklənmə dövrüdür; bu əhəmiyyətli qədim dövrün sonradan uşaqlıq amneziyasına məruz qalması təsadüfi deyil; və nəhayət, cinsi həyatdakı bioloji dəyişikliklər, məsələn, funksiyanın iki mərhələli başlanğıcı, cinsi oyanmada periodikliyin itirilməsi və qadın menstruasiyasının kişi oyanması ilə nisbətindəki dəyişiklik, cinsəllikdəki bu yeniliklər heyvandan insana keçid inkişafında çox əhəmiyyətli olmuş olmalıdır. İndi hələ təcrid olunmuş məlumatları yeni bir anlayışda birləşdirmək gələcək elmin öhdəsinə düşür. Burada boşluq göstərən psixologiya deyil, biologiyadır. Mənin quruluşundakı zəif nöqtənin onun cinsi funksiya ilə münasibətində olduğunu söyləsək, bəlkə də haqlı olarıq; sanki özünü saxlama və növün saxlanması arasındakı bioloji ziddiyyət burada psixoloji ifadə tapmışdır.

Təhlili təcrübə bizə tez-tez eşidilən, uşağın psixoloji baxımdan böyüyün atası olduğu və ilk illərdəki hadisələrin onun bütün sonrakı həyatı üçün misilsiz əhəmiyyət kəsb etdiyi iddiasının tamamilə doğru olduğuna inandırmışsa, uşaqlıq dövrünün mərkəzi hadisəsi kimi qəbul edilə bilən bir şey varsa, bu bizim üçün xüsusi maraq doğuracaq. Diqqətimiz əvvəlcə bütün uşaqlara aid olmayan, lakin kifayət qədər tez-tez rast gəlinən bəzi təsirlərin nəticələrinə cəlb olunur; məsələn, böyüklər tərəfindən uşaqların cinsi sui-istifadəyə məruz qalması, digər bir az böyük uşaqlar (bacı-qardaşlar) tərəfindən başdan çıxarılması və gözlənilmədən, böyüklər (valideynlər) arasında cinsi proseslərin qulaq və göz şahidi kimi iştirakı ilə təsirlənmələri, adətən onlarda belə təəssüratlara nə maraq, nə də başa düşmə, nə də sonradan onları xatırlamaq qabiliyyəti gözlənilməyən bir dövrdə baş verir. Belə hadisələrlə uşağın cinsi həssaslığının hansı dərəcədə oyadıldığını və öz cinsi meylinin bir daha tərk edə bilməyəcəyi müəyyən yollara necə yönəldildiyini müəyyən etmək asandır. Bu təəssüratlar ya dərhal, ya da xatirə kimi geri qayıtmaq istədikdə sıxışdırılmaya məruz qaldıqları üçün, sonradan Mənin cinsi funksiyanı idarə etməsinə imkan verməyən və onu ehtimal ki, ondan həmişəlik uzaqlaşmağa məcbur edən nevrotik məcburiyyət üçün şərait yaradırlar. Sonuncu reaksiya nevrozla nəticələnəcək; əgər o baş verməzsə, çoxsaylı sapmalar inkişaf edəcək və ya yalnız çoxalma üçün deyil, həm də bütün həyat quruluşu üçün son dərəcə vacib olan bu funksiyanın tam itaətsizliyi yaranacaq.

Belə hallar nə qədər öyrədici olsa da, bütün uşaqların keçməli olduğu və uşağa qulluğun uzadılması və valideynlərlə birgə yaşamaq amilindən zəruri olaraq irəli gələn vəziyyətin təsirinə daha yüksək dərəcədə marağımız var. Mən Edip kompleksini nəzərdə tuturam; ona bu ad verilib, çünki onun əsas məzmunu, yunan əfsanəsində Kral Edip haqqında təkrarlanır; bu əfsanənin təsviri böyük bir dramaturq vasitəsilə xoşbəxtlikdən bizə qədər gəlib çatmışdır. Yunan qəhrəmanı atasını öldürür və anasını arvad götürür. Onun bunu bilmədən, ikisini valideynləri kimi tanımadığı üçün etməsi, analitik vəziyyətdən bir sapmadır ki, bunu asanlıqla başa düşürük, hətta zəruri kimi qəbul edirik.

Burada oğlan və qızın — kişinin və qadının — inkişafını ayrı-ayrılıqda təsvir etməliyik, çünki indi cins fərqi ilk psixoloji ifadəsini qazanır. Böyük sirlilik içində cinslərin ikiliyinin bioloji faktı qarşımızda ucalır; bu, bizim biliyimiz üçün sonuncudur və hər hansı başqa şeyə indirgənməyə meydan oxuyur. Psixoanaliz bu məsələnin aydınlaşdırılmasına heç bir töhfə verməyib; bu, açıq-aydın tamamilə biologiyaya aiddir. Ruh həyatında yalnız bu böyük ziddiyyətin əks-sədalarını tapırıq; onların yozumu, heç bir fərdin yalnız bir cinsin reaksiya üsulları ilə məhdudlaşmadığı, əksinə, həmişə əks cinsin üsullarına müəyyən yer verdiyi, eləcə də bədənin bir cinsin inkişaf etmiş orqanlarının yanında digər cinsin inkişaf etməmiş, çox vaxt yararsız qalmış rudimentlərini də daşıdığı, uzun müddətdir sezilən həqiqətlə çətinləşir. Ruh həyatında kişiliyi qadınlıqdan ayırd etmək üçün bizə açıq-aydın kifayətsiz olan empirik və konvensional bərabərləşdirmə xidmət edir. Biz güclü və aktiv olan hər şeyi kişi, zəif və passiv olan hər şeyi qadın adlandırırıq. Psixoloji biseksuallıq faktı da bütün araşdırmalarımızı ağırlaşdırır və onların təsvirini çətinləşdirir.

Uşağın ilk erotik obyekti qidalandıran ana döşüdür; sevgi təmin edilmiş qidalanma ehtiyacına söykənərək yaranır. Döş əvvəlcə, şübhəsiz ki, öz bədənindən fərqləndirilmir; bədəndən ayrılıb "xaricə" yerləşdirilməli olduqda — çünki uşaq tez-tez onun yoxluğunu hiss edir — o, "obyekt" kimi ilkin narsisistik libido yüklənməsinin bir hissəsini özü ilə aparır. Bu ilk obyekt sonralar ana şəxsinə qədər tamamlanır, o ana ki, yalnız qidalandırmır, həm də qayğı göstərir və uşaqda bununla yanaşı bir çox başqa, həm həzz verən, həm də xoşagəlməz bədən hissləri doğurur. Bədən qulluğunda o, uşağın ilk şirnikləndiricisinə çevrilir. Bu iki münasibətdə ananın ilk və ən güclü sevgi obyekti, sonrakı bütün sevgi münasibətlərinin nümunəsi kimi bənzərsiz, misilsiz, bütün həyat boyu dəyişməz şəkildə müəyyən edilmiş əhəmiyyəti kök salır — hər iki cinsdə. Burada filogenetik əsaslandırma fərdi təsadüfi təcrübə üzərində o qədər üstünlük təşkil edir ki, uşağın həqiqətən döşdən əmib-əmməməsi və ya şüşədən qidalandırılıb ana qayğısının nəvazişini heç vaxt dadıb-dadmadığı fərq etmir. Onun inkişafı hər iki halda eyni yollarla gedir, bəlkə də sonuncu halda sonrakı həsrət daha da güclənir. Uşaq ana südü ilə nə qədər qidalanmış olursa olsun, süddən kəsildikdən sonra həmişə bu inancı daşıyacaq ki, bu çox qısa və az olmuşdur.

Bu giriş lazımsız deyil, o, bizdə Edip kompleksinin intensivliyinə olan anlayışı kəskinləşdirə bilər. Oğlan uşağı (2-3 yaşından etibarən) libido inkişafının fallik mərhələsinə daxil olduqda, cinsiyyət orqanından həzz hissləri aldığında və istədiyi kimi əl ilə qıcıqlandıraraq bu hissləri əldə etməyi öyrəndiyində, anasının aşiqinə çevrilir. O, cinsi həyat haqqında müşahidələri və sezgiləri ilə təxmin etdiyi formalarla ona fiziki olaraq sahib olmaq istəyir, sahib olması ilə qürur duyduğu kişilik orqanını ona göstərərək onu başdan çıxarmağa çalışır. Onun erkən oyanmış kişiliyi, bir sözlə, onda gördüyü fiziki gücə və ona bəxş etdiyi avtoritetə görə bu vaxta qədər həsəd apardığı nümunə olan atanı onun yanında əvəz etməyə çalışır. İndi ata onun rəqibidir, ona mane olan və yolundan kənarlaşdırmaq istədiyi şəxsdir. Əgər atanın yoxluğunda anasının yatağını bölüşməsinə icazə verilibsə və atanın qayıtmasından sonra yenidən oradan qovulursa, atanın yoxluğunda əldə etdiyi qane olma və onun yenidən görünməsi ilə bağlı məyusluq ona dərin təəssüratlar bəxş edir. Bu, Edip kompleksinin məzmunudur; yunan əfsanəsi onu uşağın fantaziya dünyasından guya reallığa çevirmişdir. Bizim mədəni şəraitimizdə ona adətən dəhşətli son hazırlanır.

Ana oğlan uşağının cinsi oyanmasının öz şəxsinə aid olduğunu çox yaxşı başa düşmüşdür. Bir müddət sonra o, ona icazə verməyin düzgün olmadığını dərk edir. O, ona cinsiyyət orqanı ilə məşğul olmağı qadağan etdikdə doğru iş gördüyünə inanır. Qadağa az fayda verir, ən yaxşı halda özünü qane etmə üsulunda bir dəyişiklik yaradır. Nəhayət, ana ən sərt vasitəyə əl atır, ona meydan oxuduğu şeyi alıb aparmaqla hədələyir. Adətən, hədənin icrasını daha dəhşətli və inandırıcı etmək üçün atasına həvalə edir. Bunu atasına deyəcək və o, penisini kəsəcək. Təəccüblü şəkildə, bu hədə yalnız əvvəl və sonra başqa bir şərt yerinə yetirildikdə təsir edir. Öz-özlüyündə oğlan uşağına belə bir şeyin baş verə biləcəyi çox ağlasığmaz görünür. Amma əgər bu hədə zamanı qadın cinsiyyət orqanının mənzərəsini xatırlaya və ya qısa müddət sonra belə bir orqan görərsə, hər şeydən çox qiymətləndirilən bu hissənin həqiqətən çatışmadığı bir orqan, onda eşitdiklərinin ciddiliyinə inanır və kastrasiya kompleksinin təsiri altına düşərək gənc həyatının ən güclü travmasını yaşayır.

Kastrasiya hədəsinin təsirləri müxtəlif və sayılmayacaq qədər çoxdur, onlar oğlan uşağının ata və ana ilə, daha sonra isə ümumiyyətlə kişi və qadınla olan bütün əlaqələrini əhatə edir. Adətən, uşağın kişiliyi bu ilk sarsıntıya tab gətirmir. Cinsiyyət orqanını xilas etmək üçün ananın sahibliyindən az və ya çox dərəcədə imtina edir, çox vaxt onun cinsi həyatı həmişəlik qadağa ilə yüklənmiş qalır. Onun, ifadə etdiyimiz kimi, güclü bir qadın komponenti varsa, kişiliyin qorxudulması sayəsində güc qazanır. Atasına qarşı, anasına aid etdiyi passiv mövqeyə düşür. Həqiqətən, təhdid nəticəsində masturbasiyanı dayandırmışdır, lakin onu müşayiət edən fantaziya fəaliyyətini dayandırmamışdır. Əksinə, bu fantaziya fəaliyyəti, indi ona qalan yeganə cinsi doyum forması olduğu üçün, əvvəllərdən daha çox bəslənəcək və bu fantaziyalarda o, hələ də atası ilə, eyni zamanda və bəlkə də üstünlüklə anası ilə eyniləşəcək. Bu erkən onaniya fantaziyalarının törəmələri və çevrilmə məhsulları onun sonrakı Məninə nüfuz etməyə və xarakterinin formalaşmasında pay almağa meyllidirlər. Onun qadın xüsusiyyətlərinin belə bir inkişafından asılı olmayaraq, atadan duyulan təşviş və ona qarşı nifrət böyük bir artım yaşayacaq. Oğlanın kişiliyi, sanki, ataya qarşı inadkar bir mövqeyə çəkilir və bu, onun sonrakı insan cəmiyyətindəki davranışını məcburi olaraq idarə edəcək. Anaya erotik bağlılığın qalığı kimi, çox vaxt ona qarşı həddindən artıq asılılıq ortaya çıxır və bu, sonradan qadına qarşı tabeçilik kimi davam edəcək. Artıq anasını sevməyə cəsarət etmir, lakin onun tərəfindən sevilməmə riskini götürə bilməz, çünki o zaman anası tərəfindən atasına satılmaq və kastrasiyaya təslim edilmək təhlükəsi ilə üzləşəcək. Təsvirimizin yalnız bir seçki verə bildiyi bütün ön şərtlər və nəticələr ilə birlikdə bütün təcrübə, çox enerjili bir sıxışdırmaya məruz qalır və şüursuz O-nun qanunlarının icazə verdiyi kimi, o zaman aktivləşdirilmiş bir-birinə zidd olan bütün hiss təhrikləri və reaksiyalar şüursuzda qorunur və pubertadan sonra sonrakı Mən inkişafını pozmağa hazır vəziyyətdə qalır. Cinsi yetkinləşmənin somatik prosesi köhnə, görünüşdə üstələnilmiş libido fiksasiyalarını yenidən canlandırdıqda, cinsi həyat ləngimiş, qeyri-vahid və bir-birinə zidd olan istəklərə parçalanmış olacaq.¹⁰

Şübhəsiz ki, kastrasiya təhdidinin oğlanın qönçələnən cinsi həyatına müdaxiləsi həmişə bu qorxulu nəticələrə səbəb olmur. Yenə də, nə qədər ziyanın törədildiyi və nə qədərinin qarşısının alındığı kəmiyyət münasibətlərindən asılı olacaq. Uşaqlıq illərinin mərkəzi təcrübəsi, erkən dövrün ən böyük problemi və sonrakı çatışmazlıqların ən güclü mənbəyi kimi görülə bilən bütün hadisə, analitik işdə onun yenidən qurulmasının böyüklərin ən qəti inançsızlığı ilə qarşılaşmasına səbəb olacaq qədər tamamilə unudulur. Hətta uzaqlaşma o dərəcəyə çatır ki, qadağan edilmiş mövzunun hər hansı bir qeydini susdurmaq istəyirlər və qəribə intellektual korluqla ona aid ən yaxın xəbərdarlıqları nəzərdən qaçırırlar. Beləliklə, eşidilə bilən etiraz Kral Edip haqqındakı mifin əslində analizin quruluşu ilə əlaqəsi yoxdur, tamamilə başqa bir haldır, çünki Edip öldürdüyünün atası olduğunu və evləndiyinin anası olduğunu bilmirdi. Burada yalnız, ədəbi materialın poetik işlənməsinə cəhd edildikdə belə bir təhrifin vacib olduğu və heç bir xarici şey gətirmədiyi, yalnız mövzuda verilən elementləri ustalıqla istifadə etdiyi nəzərdən qaçırılır. Edipin cəhaləti, böyüklər üçün bütün təcrübənin batdığı şüursuzluğun legitim təsviridir və qəhrəmanı günahsız edən və ya günahsız etməli olan orakulun məcburiyyəti, bütün oğulları Edip kompleksini yaşamağa məhkum edən taleyin qaçılmazlığının tanınmasıdır. Başqa bir dəfə, psixoanalitik tərəfdən, Şekspirin təsvir etdiyi tərəddüd edən qəhrəman Hamletin sirrinin, Edip kompleksinə istinadla necə asanlıqla həll oluna biləcəyinə diqqət çəkildikdə, çünki şahzadə, öz Edip istəklərinin məzmunu ilə üst-üstə düşən bir şeyi başqasını cəzalandırmaq vəzifəsində uğursuz olur, ədəbi dünyanın ümumi anlayışsızlığı, insan kütləsinin uşaqlıq sıxışdırmalarına nə qədər möhkəm yapışmağa hazır olduğunu göstərdi.¹

Lakin psixoanalizin ortaya çıxmasından bir əsrdən çox əvvəl, fransız Didro, Edip kompleksinin əhəmiyyətini, ibtidai dövr və mədəniyyət arasındakı fərqi aşağıdakı cümlə ilə ifadə edərək təsdiqləmişdi: Əgər kiçik vəhşi öz halına buraxılsaydı və bütün ağılsızlığını qorusaydı, beşikdəki uşağın az miqdardakı ağlına otuz yaşlı adamın ehtiraslarının şiddətini əlavə etsəydi, atasının boynunu qırar və anası ilə yatar. Mən belə deməyə cəsarət edirəm ki, psixoanaliz başqa bir nailiyyətlə fəxr edə bilməsəydi, yalnız sıxışdırılmış Edip kompleksinin aşkarlanması belə onu insanlığın dəyərli qazancları sırasında yerləşdirməyə haqq qazandırardı.¹¹

Kastrasiya kompleksinin təsirləri kiçik qızlarda daha yeknəsəq və heç də az dərin deyil. Qız uşaq təbii ki, penisini itirəcəyindən qorxmur, lakin onu əldə edə bilmədiyinə reaksiya verməlidir. Əvvəldən oğlan uşağının sahib olduğu şeyə həsəd aparır; demək olar ki, onun bütün inkişafı penis həsədi nişanəsi altında keçir. Əvvəlcə oğlan uşağına bərabər olmaq üçün nəticəsiz cəhdlər edir, sonra isə qüsurlarını kompensasiya etmək üçün daha uğurlu cəhdlər edir; bu cəhdlər nəticədə normal qadın mövqeyinə gətirib çıxara bilər. Əgər fallik mərhələdə oğlan uşağı kimi genital orqanın əl ilə qıcıqlandırılması vasitəsilə həzz almağa çalışırsa, çox vaxt ona kifayət edən doyum əldə etmir və inkişaf etməmiş penisinə aid olan aşağılıq hökmünü bütün şəxsiyyətinə yayır. Adətən, qardaşının və ya oyun yoldaşının üstünlüyünü xatırladılmaq istəmədiyi üçün masturbasiyanı tezliklə dayandırır və ümumiyyətlə cinsəllikdən uzaqlaşır.

Əgər kiçik qız ilk istəyində, 'oğlan' olmaq istəyində israr edərsə, ekstremal halda açıq homoseksual kimi başa çata bilər, əks halda sonrakı həyat tərzində aydın kişi xüsusiyyətləri ifadə edəcək, kişi peşəsi seçəcək və s. Digər yol, sevilən anadan ayrılmaqla gedir; qız penis həsədi təsiri altında anasının onu dünyaya bu qədər qüsurlu göndərməsinə bağışlaya bilmir. Bu qəzəblə anasını tərk edir və sevgi obyekti kimi onu başqa bir şəxslə, ata ilə əvəz edir. Əgər insan sevgi obyektini itirmişsə, ən yaxın reaksiya onunla eyniləşməkdir, sanki eyniləşmə vasitəsilə onu daxildən əvəz edir. Bu mexanizm burada kiçik qıza kömək edir. Ana eyniləşməsi indi ana ilə bağlılığı əvəz edə bilər. Kiçik qız, oyunlarında həmişə etdiyi kimi, anasının yerinə keçir, ata ilə onu əvəz etmək istəyir və artıq əvvəllər sevdiyi anaya nifrət edir. İkiqat motivlə, qısqanclıqdan və penisin verilməməsinə görə inciklikdən. Atayla yeni münasibəti əvvəlcə onun penisinə sahib olmaq istəyini ehtiva edə bilər, lakin digər istəkdə, ondan hədiyyə olaraq bir uşaq almaq istəyində zirvəyə çatır. Uşaq istəyi beləliklə penis istəyinin yerinə keçib və ya ən azı ondan ayrılıb.

Maraqlıdır ki, Edip və kastrasiya kompleksləri arasındakı münasibət qadında kişidəkindən tamamilə fərqli, əslində əksinə qurulur. Sonuncuda, eşitdiyimiz kimi, kastrasiya təhdidi Edip kompleksinə son qoyur; qadında isə əksinə, penis çatışmazlığının təsiri ilə onun Edip kompleksinə itələndiyini görürük. Qadın üçün öz qadın Edip mövqeyində (bu mövqe üçün 'Elektra kompleksi' adı təklif edilmişdir) qalması az ziyan gətirir. Onda o, ata xüsusiyyətlərinə görə ərini seçəcək və onun avtoritetini tanımağa hazır olacaq. Penisə sahib olmağa olan əslində doyurulmaz həsrəti, orqana olan sevgini onun daşıyıcısına olan sevgiyə tamamlamağı bacardığı təqdirdə, vaxtilə ana döşündən ana şəxsiyyətinə keçid zamanı baş verdiyi kimi, doyum əldə edə bilər.

Təhlilçinin təcrübəsinə müraciət edildikdə, xəstələrinin hansı psixi formasiyalarının təsirə ən az əlçatan olduğu soruşulduqda, cavab belə olacaq: qadında bu, penis istəyidir, kişidə isə öz cinsinə münasibətdə qadın mövqeyidir ki, bu da penis itkisini ilkin şərt kimi nəzərdə tutur.

III. Hissə

8. FƏSİL

Təbii ki, birinci fəslimizdə qeyd etdiyimiz bütün ümumi anlayışlar və şərtlər də, əvvəlki bölmədə nümunəsini verdiyimiz, zəhmətli və səbr tələb edən fərdi iş nəticəsində əldə edilmişdir. İndi belə bir işlə qazandığımız biliyimizin zənginləşməsini və daha irəliyə doğru açdığımız yolları nəzərdən keçirmək bizi cəlb edə bilər. Bu zaman diqqət çəkən məqam, psixologiya elminin sərhədlərindən kənara çıxmağa çox vaxt məcbur qalmış olduğumuzdur. Bizim işlədiyimiz hadisələr yalnız psixologiyaya aid deyil, onlar eyni zamanda orqanik-bioloji tərəfə də malikdirlər və buna uyğun olaraq, psixoanalizin qurulması istiqamətindəki səylərimizdə əhəmiyyətli bioloji kəşflər etdik və yeni bioloji fərziyyələrdən qaça bilmədik.

Lakin əvvəlcə psixologiyada qalmaq üçün: Psixi normanın anormallıqdan elmi baxımdan ayrılmasının mümkün olmadığını, buna görə də bu fərqləndirmənin praktik əhəmiyyətinə baxmayaraq yalnız şərti dəyərə malik olduğunu anladıq. Beləliklə, normal ruh həyatını onun pozğunluqlarından başa düşmək hüququnu əsaslandırdıq; bu, əgər bu xəstəlik halları, nevrozlar və psixozlar, yad cisimlər kimi təsir edən spesifik səbəblərə malik olsaydı, icazə verilə bilməzdi.

Yuxu zamanı keçici, zərərsiz, hətta faydalı bir funksiyaya xidmət edən bir ruh pozğunluğunun öyrənilməsi bizə daimi və həyat üçün zərərli olan ruh xəstəliklərini başa düşməyin açarını verdi. Və indi iddia etməyə cəsarət edirik ki, şüur psixologiyası ruhun normal funksiyasını başa düşmək üçün yuxunu başa düşmək üçün olduğundan daha yaxşı qabiliyyətli deyildi. Yalnız onun əlində olan şüurlu özünüqavrayış məlumatları, ruh proseslərinin bolluğunu və mürəkkəbliyini dərk etmək, onların əlaqələrini açmaq və beləliklə onların pozğunluqlarının şərtlərini tanımaq üçün hər yerdə kifayətsiz olduğunu sübut etdi.

Məkanda uzanan, məqsədəuyğun qurulmuş, həyatın ehtiyacları ilə inkişaf etmiş və yalnız müəyyən bir nöqtədə müəyyən şərtlər daxilində şüur hadisələrini yaradan psixi aparat haqqındakı fərziyyəmiz, bizə psixologiyanı digər hər hansı bir təbiət elmi, məsələn, fizika kimi oxşar əsas üzərində qurmaq imkanı verdi. Hər iki sahədə vəzifə, tədqiqat obyektinin birbaşa qavrayışımıza verilən xüsusiyyətlərinin (keyfiyyətlərinin) arxasında, hiss orqanlarımızın xüsusi qəbul qabiliyyətindən asılı olmayan və fərz edilən real vəziyyətə daha yaxın olan başqa şeyləri açmaqdır. Bu reallığın özünə çatmağa ümid etmirik, çünki görürük ki, yeni açdığımız hər şeyi yenidən qavrayışlarımızın dilinə tərcümə etməliyik, bu dildən isə heç cür qurtula bilmərik. Amma bu, elmin təbiəti və məhdudiyyətidir. Fizikada belə demək kimidir: Əgər daha kəskin görə bilsəydik, görünüşdə bərk olan cismin belə bir forma, ölçü və qarşılıqli yerləşməyə malik hissəciklərdən ibarət olduğunu tapardıq. Bu arada hiss orqanlarımızın qabiliyyətini süni vasitələrlə son həddə qədər artırmağa çalışırıq, lakin gözləmək olar ki, bütün bu səylər, nəticəyə heç bir dəyişiklik gətirməyəcək. Reallıq həmişə 'tanınmaz' qalacaq. Elmi işin ilkin hissi qavrayışlarımız üzərində aşkar etdiyi qazanc, xarici dünyada mövcud olan və daxili düşüncə dünyamızda müəyyən dərəcədə etibarlı şəkildə təkrarlana və ya əks oluna bilən əlaqələr və asılılıqlar haqqında anlayışdan ibarət olacaq; bu bilik bizə xarici dünyada bir şeyi 'anlamaq', onu öncədən görmək və mümkün olduqda dəyişdirmək imkanı verir. Psixoanalizdə də tamamilə eyni cür hərəkət edirik. Şüur hadisələrimizdəki boşluqları doldurmaq üçün texniki vasitələr tapdıq və fiziklərin təcrübədən istifadə etdiyi kimi onlardan istifadə edirik. Bu yolla, özlüyündə 'tanınmaz' olan bir sıra prosesləri açırıq, onları bizə şüurlu olanların arasına yerləşdiririk; məsələn, 'burada şüursuz bir xatirə müdaxilə etdi' dedikdə, bu o deməkdir ki, burada bizim üçün tamamilə anlaşılmaz bir şey baş verdi, lakin əgər bu bizim şüurumuza gəlsəydi, yalnız belə və ya belə təsvir oluna bilərdi.

Belə nəticələri və interpolasiyaları hansı haqla və hansı dərəcədə etibarlılıqla apardığımız, təbii ki, hər bir ayrı-ayrı halda tənqidə məruz qalır və qərarın çox vaxt, analitiklər arasında razılıq çatışmazlığından irəli gələn böyük çətinliklər yaratdığını inkar etmək olmaz. Bunun səbəbi vəzifənin yeniliyidir, yəni təlim çatışmazlığıdır, lakin həm də mövzuya aid xüsusi bir amildir, çünki psixologiyada fizikadakı kimi yalnız soyuq elmi maraq oyada bilən şeylərdən söhbət getmir. Buna görə də, öz penis istəyinin intensivliyinə kifayət qədər inandırılmamış bir analitikin, bu amili xəstələrində layiqincə qiymətləndirməməsinə çox təəccüblənməmək lazımdır. Amma şəxsi tənlikdən irəli gələn belə xəta mənbələri nəticədə çox da əhəmiyyətli deyil. Mikroskopiyanın köhnə dərslikləri oxunduqda, insan heyrətlə öyrənir ki, alət başındakı müşahidəçinin şəxsiyyətinə o vaxtlar, yəni mikroskopiya gənc texnologiya ikən, necə qeyri-adi tələblər irəli sürülürmüş, halbuki, bu gün artıq bunların heç birindən söhbət gedilmir.

Biz burada psixi aparatın və onun funksiyalarının tam bir mənzərəsini yaratmaq vəzifəsini özümüzə götürə bilmərik, çünki psixoanalizin bütün funksiyaları bərabər dərəcədə öyrənməyə hələ vaxtı olmaması faktı da bizə mane olur. Buna görə də biz giriş bölməmizdə verilən məlumatların ətraflı təkrarlanması ilə kifayətlənirik. Beləliklə, varlığımızın nüvəsini qaranlıq O təşkil edir; o, birbaşa xarici dünya ilə əlaqə qurmur və yalnız başqa bir instansın vasitəçiliyi ilə bizim biliyimiz üçün əlçatan olur. Bu O-da orqanik həvəslər fəaliyyət göstərir; onlar özləri iki ilkin qüvvənin (Eros və Destruksiya) dəyişən nisbətlərdə qarışığından təşkil olunmuşdur və orqanlara və ya orqan sistemlərinə olan əlaqələri ilə bir-birindən fərqlənirlər. Bu həvəslərin yeganə can atması doyuma yönəlmişdir; bu doyum isə xarici dünyadakı obyektlərin köməyi ilə orqanlarda müəyyən dəyişikliklərin baş verməsi ilə gözlənilir. Lakin O-nun tələb etdiyi kimi dərhal və amansız həvəs doyumu çox vaxt xarici dünya ilə təhlükəli münaqişələrə və məhvə səbəb olardı. O, mövcudluğunun davamının təminatına qayğı göstərmir, təşviş bilmir, ya da daha düzgün desək, təşvişin hiss elementlərini inkişaf etdirə bilər, lakin onlardan istifadə edə bilməz. O-dakı fərz edilən psixi elementlər üzərində və onların arasında baş verən proseslər (birincil proses) bizim intellektual və hissi həyatımızda şüurlu qavrayışla tanıdığımız proseslərdən çox fərqlidir; həmçinin, bu proseslər üçün həmin proseslərin bir hissəsini yolverilməz sayıb ləğv etmək istəyən məntiqin tənqidi məhdudiyyətləri keçərli deyil.

Xarici dünyadan təcrid olunmuş O-nun öz qavrayış dünyası var. O daxili dəyişiklikləri, xüsusilə də həvəslərinin ehtiyac gərginliyindəki dalğalanmaları qeyri-adi kəskinliklə hiss edir; bu dəyişikliklər həzz-xoşagəlməzlik sırasındakı duyğular kimi şüurlu olur. Əlbəttə, bu qavrayışların hansı yollarla və hansı həssas son orqanların köməyi ilə baş verdiyini göstərmək çətindir, lakin məlumdur ki, özünüqavrayışlar — ümumi hisslər və həzz-xoşagəlməzlik duyğuları — O-dakı axınları despotik güclə idarə edir. O amansız həzz prinsipinə tabe olur. Lakin yalnız O deyil. Görünür ki, digər psixi instansların fəaliyyəti də həzz prinsipini yalnız modifikasiya edə bilər, lakin onu ləğv edə bilməz; və nə vaxt və necə həzz prinsipinin ümumiyyətlə üstəsindən gəlməyin mümkün olacağı nəzəri baxımdan son dərəcə əhəmiyyətli, hal-hazırda cavablandırılmamış sual olaraq qalır. Həzz prinsipinin ehtiyac gərginliklərinin azalmasını, əslində bəlkə də sönməsini (Nirvana) tələb etdiyi fikri, həzz prinsipinin iki ilkin qüvvə, Eros və Ölüm həvəsi ilə hələ qiymətləndirilməmiş əlaqələrinə gətirib çıxarır.

Ən yaxşı tanıdığımızı düşündüyümüz və özümüzü ən çox onda tanıdığımız digər psixi instans, yəni deyilən Mən, O-nun qabıq təbəqəsindən inkişaf etmişdir; bu təbəqə qıcıq qəbulu və qıcıqdan qorunmaq üçün quruluşuna görə birbaşa xarici dünya (reallıq) ilə əlaqədədir. Mən şüurlu qavrayışdan başlayaraq O-nun getdikcə daha böyük sahələrini və daha dərin təbəqələrini öz təsiri altına alıb; xarici dünyaya olan asılılığını qoruyub saxlamasında mənşəyinin silinməz möhürünü (təxminən: Almaniyada istehsal edilmişdir kimi) göstərir. Onun psixoloji funksiyası O-dakı axınları daha yüksək dinamik səviyyəyə qaldırmasından (məsələn, sərbəst hərəkət edən enerjini, şüuröncəsi vəziyyətə uyğun olan bağlı enerjiyə çevirməsindən) ibarətdir; onun konstruktiv funksiyası isə həvəs tələbi ilə doyum hərəkəti arasında düşünmə fəaliyyətini yerləşdirməsindən ibarətdir; bu fəaliyyət hazırkı vəziyyətdə oriyentasiya və keçmiş təcrübələrin sınama hərəkətləri vasitəsilə istifadə edilməsi ilə nəzərdə tutulan əməliyyatların uğurunu təxmin etməyə çalışmasından ibarətdir. Mən bu yolla doyum cəhdinin həyata keçirilməli, yoxsa təxirə salınmalı, ya da həvəsin tələbinin ümumiyyətlə təhlükəli sayılıb boğulub-boğulmaması barədə qərar verir (reallıq prinsipi). O necə ki, yalnız həzz qazanmağa yönəlib, eləcə də Mən təhlükəsizliyə riayət etməklə idarə olunur. Mən özünü qorumaq vəzifəsini qarşısına qoyub, O isə bunu nəzərə almır kimi görünür. Mən bütövlüyünə təhdid edən təhlükələri göstərən siqnal kimi təşviş duyğularından istifadə edir. Xatirə izləri, xüsusilə dil qalıqları ilə assosiasiya nəticəsində, qavrayışlar kimi şüurlu ola bildiyi üçün, burada reallığın yanlış qiymətləndirilməsinə səbəb ola biləcək qarışdırma ehtimalı mövcuddur. Mən, yuxuda yuxu vəziyyətinin şərtlərinə görə ləğv edilə bilən reallıq yoxlaması qurumu ilə özünü onlardan qoruyur. Həddindən artıq güclü mexaniki qüvvələrin mühitində özünü təsdiqləmək istəyən Mənə təhlükələr əsasən xarici reallıqdan gəlir, lakin yalnız oradan deyil. Öz O-su iki müxtəlif səbəblə oxşar təhlükələrin mənbəyidir. Birincisi, həddindən artıq böyük həvəs gücləri, xarici aləmin həddindən artıq qıcıqları kimi Məni eyni dərəcədə zədələyə bilər. Onlar Məni məhv edə bilməzlər, lakin ona məxsus dinamik quruluşu dağıda, Məni isə O-nun bir hissəsinə çevirə bilərlər. İkincisi, təcrübə Məni öyrətmiş ola bilər ki, özündə dözülməz olmayan bir həvəs tələbinin ödənməsi xarici aləmdə təhlükələr yaradacaq, beləliklə, həmin həvəs tələbinin özü təhlükəyə çevrilir. Beləliklə, Mən iki cəbhədə mübarizə aparır; məhv etməklə hədələyən xarici aləmə və həddindən artıq tələbkar daxili aləmə qarşı mövcudluğunu müdafiə etməlidir. Hər ikisinə qarşı eyni müdafiə üsullarını tətbiq edir, lakin daxili düşmənin dəf edilməsi xüsusi şəkildə qeyri-kafi olur. İlkin eynilik və sonradan ən sıx birgə yaşama nəticəsində daxili təhlükələrdən qaçmaq çətindir. Onlar müvəqqəti olaraq nəzarət altına alına bilsələr də, hədələmə kimi qalırlar.

İlk uşaqlıq dövrünün zəif və tamamlanmamış Məninin, bu həyat dövrünə xas təhlükələrə qarşı müdafiə üçün ona yüklənən səylər nəticəsində daimi olaraq zədələndiyini eşitmişik. Uşaq, xarici aləmin təhdid etdiyi təhlükələrə qarşı valideynlərin qayğısı ilə qorunur; bu təhlükəsizliyin əvəzini sevgi itkisi təşvişi ilə ödəyir, çünki sevgi itkisi onu xarici aləmin təhlükələrinə çarəsiz təslim edəcək. Oğlan, narsisizminin kastrasiya ilə ibtidai dövrdən gücləndirilmiş təhdidinin onu ələ keçirdiyi Edip kompleksi vəziyyətinə düşdükdə, bu amil konfliktin nəticəsinə həlledici təsir göstərir. Cari real təhlükə və xatırlanan filogenetik əsaslı təhlükənin birgə təsiri ilə məğlub olan uşaq, müvəqqəti olaraq məqsədəuyğun olsa da, sonradan cinsi həyatın yenidən canlanması ilə o vaxt rədd edilən həvəs tələbləri gücləndikdə psixoloji olaraq qeyri-kafi olan müdafiə cəhdlərini — sıxışdırmaları — həyata keçirir. Bioloji baxış daha sonra izah etməlidir ki, Mən, cinsi ilkin dövrdəki oyanmaları idarə etmək vəzifəsində uğursuz olur, halbuki onun tamamlanmamışlığı bunu etməyə qadir deyil. Mən inkişafının libido inkişafından geri qalmasında nevrozun əsas şərtini tanıyırıq və uşağın Məninə bu vəzifənin qoyulmaması, yəni uşaq cinsi həyatının bir çox ibtidai xalqlarda olduğu kimi sərbəst buraxılması halında nevrozun qarşısının alına biləcəyi nəticəsindən qaça bilmərik. Nevrotik xəstəliklərin etiologiyası burada təsvir ediləndən daha mürəkkəb ola bilər; biz heç olmasa etioloji düyünlənmənin əsas bir hissəsini ortaya çıxarmışıq. Həmçinin, O-da müəyyən şəkildə təmsil olunan, bizim üçün hələ də anlaşılmaz formalarla və şübhəsiz ki, həmin ilkin dövrdə sonradan olduğundan daha güclü şəkildə Mənə təsir edən filogenetik təsirləri unutmamalıyıq. Digər tərəfdən, uşaq cinsəlliyinin qadağan edilməsi nəticəsində yaranan, daxili aləmə qarşı xarici aləmin tərəfini tutan belə qəti bir Mən mövqeyi və cinsi həvəsin bu qədər erkən məhdudlaşdırılmasının fərdin sonrakı mədəniyyətə hazırlığına təsirsiz qala bilməyəcəyi aydınlaşır. Birbaşa qane edilmədən kənarlaşdırılan həvəs tələbləri, əvəzləyici qane edilməyə aparan yeni yollar seçməyə məcbur edilir, və bu dolambaçlı yollar zamanı deseksualizasiya oluna, ilkin həvəs məqsədləri ilə əlaqələrini zəiflədə bilərlər. Beləliklə, biz yüksək qiymətləndirdiyimiz mədəni irsin çoxunun cinsəlliyin hesabına, cinsi təhriklərin məhdudlaşdırılması yolu ilə əldə edildiyi iddiasını qabaqlayırıq.

Əgər biz indiyə qədər dəfələrlə vurğulamalı olmuşuqsa ki, Mən öz yaranışını və qazandığı ən vacib xarakterlərini real xarici aləmlə əlaqəsinə borcludur, onda biz Mənin xəstəlik vəziyyətlərinin, onun O-ya ən çox yaxınlaşdığı halların, bu xarici aləmlə əlaqənin ləğvi və ya zəifləməsi ilə əsaslandığını qəbul etməyə hazır olmuşuq. Klinik təcrübənin bizə öyrətdiyi ilə bu çox uyğun gəlir: psixozun başlanğıcı ya reallığın dözülməz dərəcədə ağrılı olması, ya da həvəslərin qeyri-adi güclənməsidir; O və xarici aləmin Mənə qarşı rəqabət aparan tələbləri eyni təsiri yaratmalıdır. Psixoz problemi sadə və aydın olardı, əgər Mənin reallıqdan tamamilə ayrılması mümkün olsaydı. Amma bu nadir hallarda, bəlkə də heç vaxt baş vermir. Hallüsinasiya ilə əlaqəli çaşqınlıq (amentia) kimi xarici aləmin reallığından bu qədər uzaqlaşmış vəziyyətlərdə belə, xəstələrin sağaldıqdan sonra verdiyi məlumatlardan məlum olur ki, o zaman onların ruhunun bir küncündə, öz ifadələri ilə desək, xəstəlik fantomlarını kənar bir müşahidəçi kimi izləyən normal bir şəxs gizlənirdi. Bunun ümumi qəbul edilə bilib-bilinməyəcəyini bilmirəm, amma daha sakit gedən digər psixozlar haqqında da eyni şeyi deyə bilərəm. Xronik paranoya halını xatırlayıram; hər bir qısqanclıq hücumundan sonra yuxu, analitikə səbəbin tamamilə doğru və sayıqlamasız təsvirini gətirirdi. Beləliklə, maraqlı bir ziddiyyət ortaya çıxdı: adətən nevrozlu xəstələrin yuxularından onların ayıq həyatına xas olmayan qısqanclığı sezməyimizə baxmayaraq, burada psixozlu xəstədə gündüz hökm sürən sayıqlama yuxu vasitəsilə düzəldilirdi. Biz, ehtimal ki, ümumi keçərli olan bir şeyi güman edə bilərik: bütün belə hallarda baş verən şey psixi bölünmədir. Bir deyil, iki psixi mövqe formalaşır: biri reallığı nəzərə alan normal mövqe, digəri isə həvəslərin təsiri altında Məni reallıqdan ayıran mövqe. Bu ikisi yan-yana mövcuddur. Nəticə onların nisbi gücündən asılıdır. Əgər ikincisi daha güclü olarsa və ya güclənərsə, psixozun şərti yerinə yetirilmiş olur. Əgər nisbət tərsinə dəyişərsə, sayıqlama xəstəliyinin görünüşdə sağalması baş verir. Həqiqətdə o, yalnız şüursuza geri çəkilir; çoxsaylı müşahidələrdən də belə nəticə çıxarmaq olar ki, sayıqlama aşkar olub qabağa çıxana qədər uzun müddət hazır formada qalırdı.

Bütün psixozlarda Mən bölünməsini fərz edən bu baxış, nevrozlara bənzər digər vəziyyətlərdə və nəhayət, nevrozların özündə də doğru olduğu sübut edilməsəydi, bu qədər diqqət cəlb etməzdi. Əvvəlcə fetişizm hallarında buna əmin oldum. Perversiyalara aid edilən bu anormallıq, məlum olduğu kimi, demək olar ki, həmişə kişi olan xəstənin qadının penissizliyini qəbul etməməsi ilə əsaslanır; bu, ona öz kastrasiya ehtimalını sübut edən ən arzu olunmaz şeydir. Buna görə də o, qadın cinsiyyət orqanında penis çatışmazlığını göstərən öz hissi qavrayışını inkar edir və əks inancı qoruyub saxlayır. Amma inkar edilən qavrayış da tamamilə təsirsiz qalmayıb, çünki o, həqiqətən penis gördüyünü iddia etməyə cəsarət etmir. Əksinə, o, başqa bir şeyi – bədən hissəsini və ya əşyanı – götürür və ona çatışmazlığını hiss etmək istəmədiyi penisin rolunu verir. Adətən bu, qadın cinsiyyət orqanına baxarkən həqiqətən gördüyü bir şey və ya penis üçün simvolik əvəzedici kimi uyğun gələn bir şeydir. Fetişin yaranmasında bu prosesi Mən bölünməsi adlandırmaq yanlış olardı; bu, yuxulardan tanıdığımız yerdəyişmə köməyi ilə kompromis qurulmasıdır. Lakin müşahidələrimiz bizə daha çoxunu göstərir. Fetişin yaradılması, əlbəttə, kastrasiyanın mümkün olduğuna dair sübutu məhv etmək niyyətindən irəli gəlirdi, belə ki, insan kastrasiya təşvişindən qaça bilsin. Əgər qadın digər canlılar kimi penisə sahibdirsə, öz penisinin davamlı mövcudluğu üçün titrəməyə ehtiyac yoxdur. İndi biz, qeyri-fetişistlərlə eyni kastrasiya təşvişini inkişaf etdirmiş və ona eyni şəkildə reaksiya verən fetişistlərlə qarşılaşırıq. Beləliklə, onların davranışında eyni anda iki əks ilkin fərziyyə ifadə olunur. Bir tərəfdən, qadın cinsiyyət orqanında penis görmədikləri haqqında qavrayış faktını inkar edirlər, digər tərəfdən isə qadının penis çatışmazlığını qəbul edirlər və ondan düzgün nəticələr çıxarırlar. Bu iki mövqe bütün həyat boyu bir-birinə təsir etmədən yan-yana mövcud olur. Buna Mən bölünməsi demək olar. Bu vəziyyət həmçinin fetişizmin niyə çox vaxt yalnız qismən inkişaf etdiyini də başa düşməyə imkan verir. O, obyekt seçimini müstəsna olaraq idarə etmir, əksinə, normal cinsi davranışın az və ya çox dərəcədə geniş miqyası üçün yer buraxır, hətta bəzən özünü təvazökar bir rola və ya sadəcə bir eyhama çəkir. Beləliklə, Mənin xarici dünyanın reallığından ayrılması fetişistlər üçün heç vaxt tamamilə uğurlu olmamışdır. Fetişizmin Mən bölünməsi baxımından istisna halı təşkil etdiyinə inanmaq olmaz, o, bunun üçün yalnız xüsusi olaraq əlverişli bir tədqiqat obyektidir. Uşaq Məni reallıq dünyasının hökmü altında xoşagəlməz həvəs tələblərini adlanan sıxışdırmalarla həll etdiyi fikrinə yenidən qayıdırıq. İndi biz bunu, Mənin eyni həyat dövründə çox vaxt xarici dünyanın narahatedici tələbinə qarşı müdafiə olunmaq vəziyyətinə düşdüyü, bunun isə reallığın bu tələbindən xəbər verən qavrayışların inkarı ilə baş verdiyi müəyyənləşdirmə ilə tamamlayırıq. Belə inkarlar çox vaxt baş verir, yalnız fetişistlərdə deyil, və harada bu inkarları öyrənmə imkanı tapırıqsa, onların reallıqdan ayrılmaq üçün yarımçıq tədbirlər, qüsurlu cəhdlər olduğunu görürük. Rədd etmə hər dəfə bir qəbul etmə ilə tamamlanır, həmişə bir-birindən asılı olmayan iki əks mövqe yaranır, bu da Mən bölünməsi faktını təşkil edir. Uğur yenə də bu ikisindən hansının daha böyük intensivliyi özünə cəlb edə biləcəyindən asılıdır.

Burada təsvir etdiyimiz Mən bölünməsi faktları, ilk baxışda göründüyü qədər yeni və qəribə deyil. Müəyyən bir davranışa görə şəxsin psixi həyatında bir-birinə əks və bir-birindən asılı olmayan iki fərqli mövqenin mövcud olması, nevrozların ümumi xarakteridir, yalnız bu halda biri Mənə aiddir, əksi isə sıxışdırılmış halda O-ya aiddir. Bu iki halın fərqi əsasən topik və ya strukturaldır və konkret halda hansı iki variantdan biri ilə məşğul olduğumuzu həmişə müəyyən etmək asan deyil. Lakin hər ikisinin vacib ortaq cəhəti aşağıdakılardır: Mən müdafiə cəhdində nə edirsə etsin, xarici dünyanın reallığından bir hissəni inkar etmək və ya daxili dünyanın bir həvəs tələbini rədd etmək istəsin, uğur heç vaxt tam və qalıqsız olmur, həmişə bir-birinə əks iki mövqe yaranır və məğlub olan, daha zəif olan da psixi nəticələrə gətirib çıxarır. Nəticə olaraq, bu proseslərin bizə şüurlu qavrayış ilə nə qədər az məlum olduğunu göstərmək kifayətdir.

9. FƏSİL. DAXİLİ DÜNYA

Mürəkkəb yan-yana durma vəziyyətini bildirmək üçün təsvirin ardıcıllığından başqa yolumuz yoxdur və buna görə də bütün təsvirlərimiz əvvəlcə birtərəfli sadələşdirmə ilə xəta edir və onların tamamlanmasını, (üstünə qurulmasını və bu zaman düzəldilməsini) gözləyirik.

O və xarici dünya arasında vasitəçilik edən, birinin həvəs tələblərini qəbul edib onları təmin etməyə çalışan, digərindən qəbul etdiyi və xatirə kimi istifadə etdiyi qavrayışlar əldə edən, özünü qorumağa çalışan və hər iki tərəfdən gələn həddindən artıq tələblərə qarşı müdafiə quran, bütün qərarlarında dəyişdirilmiş həzz prinsipinin rəhbərliyi ilə hərəkət edən Mən təsəvvürü, əslində, yalnız uşaqlığın ilk dövrünün sonuna qədər (təxminən 5 yaş) olan Mən üçün doğrudur. Bu vaxt əhəmiyyətli bir dəyişiklik baş vermişdir. Xarici dünyadan bir hissə, ən azı qismən, obyekt kimi tərk edilmiş və əvəzində (eyniləşmə yolu ilə) Mənə daxil edilmiş, yəni daxili dünyanın bir tərkib hissəsi olmuşdur. Bu yeni psixi instans xarici dünyadakı həmin şəxslərin icra etdiyi funksiyaları davam etdirir, Məni müşahidə edir, ona əmrlər verir, onu mühakimə edir və yerini tutduğu valideynlər kimi ona cəzalarla hədələyir. Biz bu instansiyaya Fövqəl-Mən deyirik və onun mühakimə funksiyalarını vicdanımız kimi qəbul edirik. Diqqət çəkici odur ki, Fövqəl-Mən çox vaxt real valideynlərin nümunə vermədiyi bir sərtlik nümayiş etdirir. Həmçinin, o, Məni yalnız hərəkətlərinə görə deyil, həm də ona məlum olan fikirlərinə və həyata keçirilməmiş niyyətlərinə görə cavabdeh tutur. Bizə xatırladılır ki, Edip əfsanəsinin qəhrəmanı da hərəkətlərinə görə özünü günahkar hiss edir və özünə cəza verir, baxmayaraq ki, orakulun məcburiyyəti onu bizim mühakiməmizə və özünün mühakiməsinə görə günahsız elan etməli idi. Həqiqətən, Fövqəl-Mən Edip kompleksinin varisidir və yalnız onun həllindən sonra qurulur. Onun həddindən artıq sərtliyi real nümunəyə deyil, Edip kompleksinin vəsvəsəsinə qarşı sərf edilən müdafiənin gücünə uyğun gəlir. Bu vəziyyətə dair bir sezgi, filosofların və möminlərin iddiasının əsasında dayanır: mənəvi hisslər insana tərbiyə ilə verilmir və ya birgə yaşayışda onun tərəfindən qazanılmır, əksinə, ona daha yüksək bir mənbədən aşılanmışdır.

Mən Fövqəl-Mən ilə tam razılıq içində işlədiyi müddətcə, ikisinin ifadələrini ayırd etmək asan deyil, lakin onlar arasındakı gərginliklər və uzaqlaşmalar çox aydın hiss olunur. Vicdan məzəmmətlərinin əzabı, uşağın sevgi itkisindən duyduğu təşvişə tam uyğun gəlir; bu təşvişi mənəvi instansiya onun üçün əvəz etmişdir. Digər tərəfdən, Mən Fövqəl-Mənə xoş gəlməyən bir şeyi etmək cazibəsinə uğurla müqavimət göstərdikdə, özünü qiymətləndirmə hissi yüksəlir və qüruru möhkəmlənir, sanki dəyərli bir qazanc əldə etmişdir. Belə bir şəkildə Fövqəl-Mən, daxili dünyanın bir hissəsi olsa da, Mən üçün xarici dünyanın rolunu oynamağa davam edir. O, fərdin uşaqlıq dövrünün — uşağa qulluq, tərbiyə və valideynlərdən asılılığın, insanlarda ailə içində birgə yaşamaqla çox uzadılmış uşaqlıq dövrünün — təsirini bütün sonrakı həyat dövrləri üçün təmsil edir. Və bununla yalnız bu valideynlərin fərdi xüsusiyyətləri deyil, həm də onlara təsir göstərmiş hər şey qüvvəyə minir: yaşadıqları sosial vəziyyətin meylləri və tələbləri, mənsub olduqları irqin dispozisiyaları və ənənələri. Ümumi müddəalara və kəskin ayırmalara üstünlük verilsə, belə demək olar: valideynlərdən ayrıldıqdan sonra fərdin özünü içində tapdığı xarici dünya indiki zamanın gücünü, onun irsi təmayülləri olan O-nun orqanik keçmişi, sonradan əlavə olunan Fövqəl-Mən isə əsasən uşağın erkən yaşlarında təkrar yaşaması lazım olan mədəni keçmişi təmsil edir. Belə ümumiliklər asanlıqla ümumi mənada doğru ola bilməz. Mədəni qazancların bir hissəsi şübhəsiz ki, O-da öz izini buraxmışdır; Fövqəl-Mənin gətirdiyi çox şey O-da əks-səda yaradacaq; uşağın yeni yaşadığı bəzi şeylər, qədim filogenetik təcrübəni təkrarladığı üçün güclü təsirə məruz qalacaq. („Atalarından miras aldığını, ona sahib olmaq üçün qazan.”) Beləliklə, Fövqəl-Mən O və xarici dünya arasında bir növ aralıq mövqe tutur, indiki zaman və keçmişin təsirlərini özündə birləşdirir. Fövqəl-Mənin qurulmasında insan, eyni zamanda, indiki zamanın keçmişə necə çevrildiyinin bir nümunəsini yaşayır.