B'nai B'rith cəmiyyətinin üzvlərinə müraciət (1926)
70-ci ad günü şənliyində (6 may 1926) prof. Lüdviq Braunun söylədiyi təntənəli nitqə cavab olaraq oxunmuşdur.
Möhtərəm Böyük Prezident, hörmətli Prezidentlər, əziz qardaşlar!
Bu gün mənə göstərdiyiniz ehtiram üçün təşəkkür edirəm! Niyə öz səsimin tonu ilə cavab verə bilmədiyimi bilirsiniz. Siz mənim dostlarımdan və şagirdlərimdən birinin elmi işim haqqında danışdığını eşitdiniz, lakin bu məsələlərə dair hökm vermək çətindir və bəlkə də uzun müddət ərzində müəyyən bir qətiyyətlə verilməyəcəkdir. Mənə, həm dostum, həm də diqqətli həkimim olan digər şəxsin nitqinə bir şey əlavə etməyə icazə verin. Sizə qısaca mənim necə B.B. üzvü olduğumu və sizdən nə axtardığımı bildirmək istəyirəm.
1895-ci ildən sonrakı illərdə iki güclü təəssürat məndə eyni təsirin yaranması üçün birləşdi. Bir tərəfdən, mən insan həvəs həyatının dərinliklərinə ilk baxışı əldə etmişdim, əvvəlcə hətta qorxutmağa qadir olan, ayıldıcı təsir edən bir çox şey görmüşdüm; digər tərəfdən, xoşagəlməz kəşflərimin açıqlanması nəticəsində o dövrün insan münasibətlərimin böyük hissəsini itirdim; özümü qovulmuş kimi hiss edirdim, hamı tərəfindən kənara itələnmişdim. Bu tənhalıqda məndə, cəsarətimə baxmayaraq, məni dostluqla qəbul edəcək seçilmiş, yüksək ruhlu kişilərdən ibarət bir dairəyə olan həsrət oyandı. Belə kişilərin tapıla biləcəyi yer kimi sizin cəmiyyətiniz mənə göstərildi.
Yəhudi olduğunuz faktı mənim üçün yalnız arzu olunan ola bilərdi, çünki mən özüm yəhudi idim və bunu inkar etmək mənə həmişə yalnız ləyaqətsiz deyil, birbaşa absurd kimi görünmüşdür. Məni yəhudiçiliyə bağlayan şey, — etiraf etməliyəm ki — nə inanç, nə də milli qürur idi, çünki mən həmişə inanmayan olmuşam, din tərbiyəsi almamışam, baxmayaraq ki, insan mədəniyyətinin “etik” adlandırılan tələblərinə hörmətsizlik etməmişəm. Milli yüksəliş hissi mənə xas olduqda, onu boğmağa çalışmışam, çünki onu uğursuz və ədalətsiz hesab edirdim; aralarında yaşadığımız xalqların xəbərdarlıq edici nümunələri məni qorxutmuşdu. Amma yəhudiliyin və yəhudilərin cazibəsini dəf edilməz edən bir çox başqa şeylər qalmışdı; sözlərlə ifadə edilməsi nə qədər çətin olsa da, bir o qədər güclü olan bir çox qaranlıq hisslər, eyni zamanda daxili eyniliyin aydın şüuru, eyni psixi quruluşun sirri. Və tezliklə bu anlayış əlavə olundu ki, çətin həyat yolumda mənə zəruri olan iki xüsusiyyəti yalnız yəhudi təbiətimə borcluyam. Yəhudi olduğum üçün, başqalarının intellektlərindən istifadəsini məhdudlaşdıran bir çox ön mühakimələrdən azad idim; yəhudi olduğum üçün müxalifətə keçməyə və “kompakt çoxluq” ilə razılığa gəlməkdən imtina etməyə hazırlaşmışdım.
Beləliklə, mən də sizin biriniz oldum, humanitar və milli maraqlarınızda iştirak etdim, aranızda dostlar qazandım və mənə qalan az sayda dostu cəmiyyətimizə daxil olmağa inandırdım. Sizi yeni təlimlərimə inandırmaq söhbəti belə gedə bilməzdi, lakin Avropada heç kimin məni dinləmədiyi və Vyanada hələ də şagirdlərimin olmadığı bir dövrdə, siz mənə xoşməramlı diqqət göstərdiniz. Siz mənim ilk dinləyicilərim oldunuz.
Cəmiyyətə daxil olduğumdan bəri keçən uzun vaxtın təxminən üçdə ikisini sizin yanınızda vicdanla keçirdim, sizinlə ünsiyyətdən təravət və ilham alırdım. Bu gün o qədər mehriban oldunuz ki, son üçdə bir hissədə sizdən uzaq qaldığımı mənə irad tutmadınız. Sonra iş başıma aşdı, işlə bağlı tələblər önə çıxdı, gün artıq iclasa qatılmaqla uzadılmağa tab gətirmirdi, tezliklə bədən də yeməyin gecikməsinə dözmədi. Sonunda xəstəlik illəri gəldi, bu da məni bu gün də yanınızda görünməkdən saxlayır.
Sizin anlayışınızda həqiqi bir B.B. olub-olmadığımı bilmirəm. Demək olar ki, bundan şübhələnirdim, mənim halımda çox xüsusi şərtlər formalaşmışdı. Amma sizin mənim üçün çox şey ifadə etdiyinizi və mən sizə aid olduğum illərdə çox şey etdiyinizi sizə əminliklə deyə bilərəm. Beləliklə, həm o vaxt, həm də bu gün üçün ən səmimi təşəkkürümü qəbul edin.