G. Bidenkapp: „Im Kampfe gegen Hirnbacillen“ (1903)

[Dr. Georg Bidenkapp, „Im Kampfe gegen Hirnbacillen“ [Beyin basillərinə qarşı mübarizədə]. Berlin, 1903.]

Bu o qədər də cəlbedici olmayan başlığın arxasında oxucuya nəzərə alınmağa layiq çox şey deməyi bacaran cəsur bir insanın kitabı gizlənir. Əsərin alt başlığı məzmun barədə daha çox şey xəbər verir: „Eine Philosophie der kleinen Worte“ — yəni kiçik sözlərin fəlsəfəsi. Müəllif məhz o «həddən çox şeyi istisna edən və ya əhatə edən kiçik sözlərə və söz formalarına» qarşı mübarizə aparır ki, onları xoşlayıb tez-tez işlədənlərdə bunlar «istisnaçı və ya superlativ mühakimələrə» zərərli bir meyli üzə çıxarır. Öz-özünə aydındır ki — bu sözə də müəllifimiz etiraz edərdi — mübarizə həmin zərərsiz sözlərə qarşı deyil, onlardan məst olmaq meylinə, bu yolla qazanılan ifadə ucalığı xatirinə öz müddəalarının zəruri məhdudiyyətlərini də, öz mühakimələrinin qaçılmaz şərtiliyini də unutmaq meylinə qarşı yönəlib.

Kiməsə əvvəlki nəslin insanlarının nə qədər şeyi «öz-özünə aydın» və ya «mənasız» adlandırdığı, bu gün isə bunların bizə, əksinə, mənasız və ya öz-özünə aydın göründüyü xatırladılanda, bu, həqiqətən, faydalı bir xəbərdarlıq olur. Yaxud yaxşı seçilmiş bir sıra misallardan görəndə ki, hətta görkəmli yazıçılar da superlativlərdən sui-istifadə etdikləri üçün baxış dairələrinin darlığına görə məzəmmət eşitməli olurlar. Mühakimədə və ifadədə ayıqlığa çağırış isə müəllifimiz üçün yalnız insanların başqa «təfəkkür xətaları» — özünü mərkəz sanma sayıqlaması, iman, ateist əxlaq və bu kimi şeylər barədə sonrakı mülahizələrə çıxış nöqtəsidir.

Bütün bu qeydlərdə müəllifin müasir elmin, xüsusən təkamül təliminin nəticələrinin bizə məcburən qəbul etdirdiyi dünyagörüşünü ardıcıl həyata keçirməyə ciddi yanaşmaq kimi səmimi səyi görünür. Burada psixoloji baxımdan doğru olan çox şey, həmçinin artıq dəfələrlə söylənmiş, lakin nə qədər təkrarlansa da, yenə az olan bir sıra həqiqətlər var. Müəllif «insanları» ayıq təsir yolu ilə yaxşılaşdırmaq və doğru yola gətirmək kimi nankor bir vəzifəni öz qarşısına qoyub, özü də onları nə yumorla güldürmək, nə də ehtirasla ardınca aparmaq istəmir. Ona bu işdə ən böyük uğur arzulayaq!

Professor Ziqmund Freyd.

[«Neue Freie Presse», № 13812, 8 fevral 1903, s. 41.]