Psixoanaliz üzrə bəzi ilkin dərslər

Londonda yazılıb; bu, 'Psixoanalizin Xülasəsi' əsərinin ikinci redaksiyasının başlanğıcıdır. Bu əlyazmanın bir hissəsi 'Psixoanalizin Xülasəsi' əsərinə qeyd kimi 'Beynəlxalq Psixoanaliz və İmaqo' jurnalının XXV cildində, 1940-cı ildə, 1-ci nömrədə, 21-ci səhifədə dərc olunmuşdur.

Bilməyən adam üçün biliyin — və ya daha mülayim desək, tədqiqatın — müəyyən bir sahəsini təqdim etmək istədikdə, aydın olur ki, iki metod və ya texnika arasında seçim etmək lazımdır. Birinci metod, hər kəsin bildiyini və ya bildiyinə inandığını və öz-özünə aydın hesab etdiyi şeylərdən başlamaq olardı, ona əvvəlcə etiraz etmədən. Sonra, onun bildiyi, lakin indiyə qədər nəzərə almadığı və ya kifayət qədər qiymətləndirmədiyi eyni sahədən olan faktlara diqqətini çəkmək üçün tezliklə fürsət yaranır. Bu faktlardan sonra, onun heç nə bilmədiyi digər faktlarla onu tanış etmək və beləliklə, indiyə qədərki mühakiməsindən kənara çıxmaq, yeni baxış bucaqları axtarmaq və izah üçün yeni fərziyyələri dinləmək zərurətinə hazırlamaq olar. Bu üsulla, mövzunun yeni nəzəriyyəsinin qurulmasında digər şəxsi iştirak etdirirsən və onun bu nəzəriyyəyə qarşı iradlarını ortaq iş zamanı artıq həll edə bilərsən.

Belə bir təqdimat genetik adını daşıyır, çünki o, əvvəllər tədqiqatçının özünün getdiyi yolu təkrarlayır. Bütün üstünlüklərinə baxmayaraq, onun çatışmazlığı ondadır ki, öyrənənə kifayət qədər təsir etmir. Ona, yaranmasını və yavaş-yavaş, çətinliklə böyüməsini gördüyü şey, daxili bütövlüyü olan və hazır şəkildə qarşısına çıxan şey qədər təsir etməyəcək.

Digər təqdimat, məhz bunu edən, dogmatik təqdimatdır; o, nəticələrini irəli sürür, fərziyyələri üçün diqqət və inam tələb edir, onların əsaslandırılmasına dair az məlumat verir. Lakin bu halda, tənqidi dinləyicinin başını silkələyərək belə demək təhlükəsi yaranır: bu hamısı çox qəribə səslənir; bu adam bunları haradan bilir!

Təqdimatımda bu iki metoddan heç birindən müstəsna olaraq istifadə etməyəcəyəm, əksinə, bəzən birini, bəzən digərini izləyəcəyəm. Vəzifəmin çətinliyi haqqında özümü aldatmıram. Psixoanalizin sevilən və ya populyar olmasına az ümidi var. Təkcə onun məzmunlarının bir çox insanın hisslərini incitməsi deyil, demək olar ki, eyni dərəcədə narahat edici olan budur ki, elmimiz bəzi fərziyyələri əhatə edir — insan bilmir ki, onları moral yüklənmələrə və ya işimizin nəticələrinə aid etmək lazımdır — və bu fərziyyələr kütlənin alışdığı düşüncəyə çox qəribə görünməli və hökm sürən fikirlərə tamamilə zidd olmalıdır. Bizə heç nə kömək etmir; bu narahatedici fərziyyələrdən ikisinin müzakirəsi ilə qısa tədqiqatlarımızın silsiləsini açmalıyıq.

Psixi olanın təbiəti

Psixoanaliz psixologiyanın, yəni ruh elminin bir hissəsidir. Ona həm də 'Dərin psixologiya' deyilir, bunun səbəbini sonra öyrənəcəyik. Əgər kimsə psixi olanın əslində nə olduğunu soruşsa, onun məzmunlarına işarə edərək cavab vermək asandır. Bizim qavrayışlarımız, təsəvvürlərimiz, xatirələrimiz, hisslərimiz və iradə aktlarımız, bütün bunlar psixi olana aiddir. Ancaq bu sual, bu proseslərin hamısının psixi olanın təbiətini və ya deyildiyi kimi, mahiyyətini daha yaxşı başa düşməyə imkan verən ortaq bir xarakter daşıyıb-daşımadığı sualına doğru davam etdirildikdə, cavab vermək daha çətin olur.

Əgər fizikə analoji bir sual, məsələn, elektrikin mahiyyəti barədə sual verilsəydi, onun cavabı — hələ yaxın keçmişdə — belə olardı: Müəyyən hadisələri izah etmək üçün şeylərdə mövcud olan və onlardan yayılan elektrik qüvvələrini qəbul edirik. Biz bu hadisələri öyrənirik, onların qanunlarını tapırıq və onlardan özümüz də praktik tətbiqlər edirik. Bu, bizə müvəqqəti olaraq kifayət edir. Elektrikin mahiyyətini bilmirik, bəlkə də işimizin inkişafı ilə sonra bunu öyrənəcəyik. Cəhalətimizin bütün mövzunun ən vacib və ən maraqlı hissəsinə aid olduğunu etiraf edirik, lakin bu, əvvəlcə bizi narahat etmir. Təbiət elmlərində vəziyyət artıq belədir. Psixologiya da təbiət elmidir. O, başqa nə ola bilər ki? Ancaq onun vəziyyəti fərqlidir. Hər kəs fiziki şeylər haqqında hökm verməyə cəsarət etmir, amma hər kəs — filosof da, küçədən keçən adam da — psixoloji suallar haqqında öz fikrinə malikdir və ən azı həvəskar psixoloq kimi davranır. Və indi qəribə bir hadisə baş verir: Hamı — demək olar ki, hamı — psixi olanın həqiqətən də öz mahiyyətini ifadə edən ortaq bir xarakter daşıdığı barədə razılığa gəlir. Bu, unikal, təsvir olunmaz, lakin təsvirə ehtiyacı olmayan şüurluluğun xarakteridir. Şüurlu olan hər şey psixidir, əksinə, psixi olan hər şey də şüurludur. Bu, öz-özünə aydındır, buna qarşı çıxmaq mənasızdır. İndi iddia etmək olmaz ki, bu qərar psixi olanın mahiyyətinə çox işıq salıb, çünki həyatımızın əsas faktlarından biri olan şüurluluq qarşısında tədqiqat divar qarşısında qalmış kimidir. O, harasa daha uzağa aparan heç bir yol tapmır. Psixi olanın şüurlu olanla eyniləşdirilməsi nəticəsində xoşagəlməz bir nəticə də ortaya çıxdı: psixi proseslər dünya hadisələri kontekstindən qoparıldı və digər hər şeyə yad qoyuldu. Bu, belə gedə bilməzdi, çünki psixi fenomenlərin fiziki təsirlərdən yüksək dərəcədə asılı olduğunu və öz növbəsində somatik proseslərə ən güclü təsiri göstərdiyini uzun müddət nəzərdən qaçırmaq mümkün deyildi. Əgər insan düşüncəsi nə vaxtsa çıxmaz yola gətiribsə, bu, burada baş vermişdir. Çıxış yolu tapmaq üçün ən azı filosoflar şüurlu psixi proseslərə paralel orqanik proseslərin mövcud olduğunu, onların izahı çətin olan şəkildə əlaqələndirildiyini, 'bədən və ruh' arasındakı qarşılıqlı təsiri təmin etdiyini və psixi olanı yenidən həyatın quruluşuna daxil etdiyini fərz etməli idilər. Ancaq bu həll qənaətbəxş qalmadı.

Psixoanaliz psixi olanı şüurlu olanla eyniləşdirməyə qətiyyətlə etiraz edərək bu çətinliklərdən yayınmışdı. Xeyr, şüurluluq psixi olanın mahiyyəti ola bilməz, o, yalnız onun bir keyfiyyətidir və üstəlik, mövcud olduğu vaxtdan daha çox yoxluğu hiss edilən qeyri-sabit bir keyfiyyətdir. Təbiətində nə olursa olsun, psixi olan özü şüursuzdur, ehtimal ki, haqqında məlumat əldə etdiyimiz təbiətdəki digər bütün proseslərə bənzər xarakter daşıyır.

Psixoanaliz öz iddiasını əsaslandırmaq üçün, aşağıda seçmə nümunələr verilən bir sıra faktlara istinad edir. İnsan, hazırlıqlarını bilmədiyi, lakin yenə də psixi akt olmuş olmalı olan fikirlərin şüurda birdən-birə hazır halda peyda olduğu, 'ağla gələn fikirlər' adlandırılan şeyin nə olduğunu bilir. Bəli, belə bir şəkildə, bir müddət əvvəl boş yerə düşünülən çətin intellektual məsələnin həllini almaq da mümkündür. Aralıq müddətini dolduran seçmə, rədd etmə və qərar vermə kimi mürəkkəb proseslərin hamısı şüurdan kənarda qalmışdı. Onların şüursuz olduğunu və bəlkə də elə qaldığını söylədikdə, yeni bir nəzəriyyə yaratmırıq.

İkincisi: Saysız-hesabsız böyük hadisələr qrupundan, digərlərinin hamısını təmsil edəcək tək bir nümunə seçib çıxarıram. Bir yığıncağın (Avstriya Nümayəndələr Palatasının) sədri iclası belə sözlərlə açır: 'Filan qədər cənabın iştirakını qeyd edir və beləliklə, iclası bağlanmış elan edir.'¹² Bu, dil sürçməsi halı idi, şübhəsiz ki, sədr 'açdığını' demək istəyirdi. Bəs niyə əksini dedi? Cavabı eşitməyə hazırlaşırıq: Bu, təsadüfi bir səhv, müxtəlif təsirlər altında asanlıqla baş verən niyyətin yanlış ifadəsi idi. Bunun heç bir mənası yoxdur və üstəlik, məhz əksləri bir-biri ilə dəyişdirmək xüsusilə asandır. Lakin dil sürçməsinin baş verdiyi vəziyyəti nəzərə alsaq, başqa bir baxış bucağını üstün tutmağa meyl edirik. Palatanın əvvəlki iclasları xoşagəlməz, qalmaqallı və nəticəsiz keçmişdi və sədrin açılış anında belə düşünməsi tamamilə başa düşüləndir: 'İndi başlamalı olan iclas artıq bitmiş olsaydı. Onu açmaqdansa bağlamağı üstün tutardım.' Bu istək, danışmağa başlayanda ona ehtimal ki, hazırda, şüurlu deyildi, lakin mütləq mövcud olmuşdu və görünən səhvində danışanın niyyətinə qarşı özünü təsdiqləməyə nail oldu. Bu qədər fərqli iki izah arasında tərəddüdümüz zamanı tək bir hal izahı gətirə bilməz. Amma əgər dil sürçməsinin bütün digər halları eyni izaha yol verirsə və yazma, oxuma, eşitmə və tutma səhvlərindəki bənzər xətalar da belədirsə? Bu halların hamısında — əslində istisnasız olaraq — iddia olunan səhvi haqlı çıxara bilən, təsirini göstərdiyi vaxt şüursuz olan, baxmayaraq ki, əvvəllər şüurlu olmuş ola bilən bir psixi akt, bir fikir, istək və ya niyyət aşkarlanırsa? Onda şüursuz olan psixi aktların olduğunu, hətta bəzən şüursuz olduqları halda aktivləşə bildiklərini və bəzən şüurlu niyyətləri belə üstələyə bildiklərini inkar etmək artıq mümkün olmazdı. Fərdin özü belə bir xəta qarşısında müxtəlif cür davranabilir. Onu tamamilə nəzərdən qaçıra bilər, və ya özünün fərqinə varıb, pərt ola, ondan utana bilər; adətən səhvin izahını özü tapmağa qadir deyil, bunun üçün kömək lazımdır və ona verilən həllə — ən azı bir müddət — qarşı çıxır. Nəhayət, üçüncü olaraq: Hipnoza salınmış şəxslər üzərində təcrübi olaraq şüursuz psixi aktların olduğunu və şüurluluğun fəaliyyət üçün mütləq şərt olmadığını sübut etmək mümkündür. Belə bir təcrübənin şahidi olan kimsə ondan unudulmaz təəssürat almış və sarsılmaz bir inanc qazanmışdır. Hadisə təxminən belə baş verir: Həkim xəstəxananın otağına daxil olur, çətirini otağın küncünə qoyur, xəstələrdən birini hipnoza salır və ona deyir: İndi gedirəm, geri qayıtdığımda açılmış çətirlə qarşıma çıxacaqsınız və onu başımın üstündə tutacaqsınız. Həkim və yoldaşları bundan sonra otağı tərk edirlər. Onlar geri qayıdan kimi, indi ayıq olan xəstə hipnoz zamanı ona verilən tapşırığı dəqiq yerinə yetirir. Həkim ondan soruşur: Bəs siz burada nə edirsiniz? Bunun nə mənası var? Xəstə açıq-aşkar çətin vəziyyətdədir, o, belə bir şey deyir: Mən sadəcə düşünürdüm, cənab həkim, çöldə yağış yağdığı üçün siz çətiri otağın içində açacaqsınız. Bu, açıq-aşkar qeyri-kafi bir cavabdır, məhz o anda onun mənasız davranışını bir şəkildə əsaslandırmaq üçün uydurulmuşdur. Amma biz tamaşaçılar üçün aydındır ki, o, özünün həqiqi motivini bilmir. Biz bunu bilirik, çünki onun indi yerinə yetirdiyi təlqini aldığı anda orada idik, halbuki o, daxilində bu təlqinin mövcudluğundan xəbərsizdir.²

İndi biz şüurlu olan ilə psixi olan arasındakı münasibət haqqında sualı həll olunmuş sayırıq: Şüur psixi olanın yalnız — üstəlik, sabit olmayan — bir keyfiyyətidir (xüsusiyyətidir). Biz hələ də belə bir etiraza qarşı çıxmalıyıq: Qeyd olunan faktlara baxmayaraq, şüurlu ilə psixi eyniliyindən imtina etmək zəruri deyil. Sözdə şüursuz psixi proseslər, artıq uzun müddətdir qəbul edilmiş olan ruhi proseslərin orqanik paralel prosesləridir. Bu, bizim problemimizi, şübhəsiz ki, görünüşdə əhəmiyyətsiz bir tərif məsələsinə endirərdi. Bizim cavabımız belədir: Əgər şüurun bizə yalnız qeyri-kamil və boşluqlarla dolu hadisə silsilələri verə biləcəyini görürüksə, ruhi həyatın vahidliyini bir tərif xatirinə qırmaq haqsız və çox məqsədəuyğun olmayan bir iş olardı. Həmçinin, psixi anlayışının tərifindəki dəyişiklikdən sonra ruhi həyatın əhatəli və ardıcıl bir nəzəriyyəsini yaratmaq imkanının yaranması heç də təsadüfi deyil.¹³

Yeri gəlmişkən, psixi olanın bu digər anlayışının psixoanalizə borclu olduğumuz bir yenilik olduğunu düşünmək olmaz. Alman filosofu Teodor Lipps, bütün sərtliyi ilə elan etmişdir ki, psixi özü-özlüyündə şüursuzdur, şüursuz olan əsl psixidir. Şüursuz anlayışı artıq uzun müddətdir psixologiyanın qapılarını döyürdü. Fəlsəfə və ədəbiyyat onunla kifayət qədər çox məşğul olmuş, lakin elm ondan istifadə etməyi bacarmamışdır. Psixoanaliz bu anlayışı mənimsəmiş, onu ciddi qəbul etmiş və onu yeni məzmunla doldurmuşdur. Onun tədqiqatları şüursuz psixikanın indiyə qədər gözlənilməyən xarakteristikalarının öyrənilməsinə, onun hökm sürdüyü qanunlardan bəzilərinin kəşf edilməsinə gətirib çıxarıb. Bütün bunlarla belə, şüurluluq keyfiyyətinin bizim üçün əhəmiyyətini itirdiyi deyilmir. O, ruh həyatının qaranlığında bizə işıq saçan və yol göstərən yeganə işıq olaraq qalır. Bizim dərk etmə qabiliyyətimizin xüsusi təbiəti nəticəsində psixologiyada elmi işimiz şüursuz prosesləri şüurlu olanlara çevirməkdən, şüurlu qavrayışdakı boşluqları bu cür doldurmaqdan ibarət olacaq.