A. Forel: „Der Hypnotismus“ (1889). I hissə

Forel: „Der Hypnotismus, seine Bedeutung und seine Handhabung“ [Hipnotizm, onun əhəmiyyəti və tətbiqi]. Stuttgart, F. Enke, 1889. I.

Şöhrətli sürixli psixiatrın cəmi 88 səhifəlik bu kitabçası 1888-ci ildə Zeitschrift für die gesammte Strafrechtswissenschaft jurnalının IX cildində dərc olunmuş, hipnotizmin cinayət hüququ baxımından əhəmiyyətinə dair məqalənin genişləndirilmiş variantıdır. Yəqin ki, bu əsər uzun müddət hipnotizmə dair alman ədəbiyyatında görkəmli yer tutacaqdır. Yığcam, az qala katexizm üslubunda yazılmış, şərhin böyük aydınlığı və ifadənin qətiyyəti ilə seçilən kitab «hipnotizm təlimi» adı altında birləşdirilən hadisə və problemlərin bütün dairəsini əhatə edir, faktları nəzəriyyələrdən uğurla ayırır, heç yerdə hər şeyi diqqətlə yoxlayan həkimə xas ciddiliyi əskik etmir və elmi müzakirəyə heç yaraşmayan o coşqun, şişirdilmiş tondan hər yerdə qaçır.

Şərh yalnız bir dəfə coşur və Forel belə bir hökm söyləyir: «Mənim fikrimcə, təlqinin psixoloji əhəmiyyətinin Breyd və Lyebo tərəfindən kəşfi o qədər əzəmətlidir ki, onu insan zəkasının ən böyük kəşfləri, daha doğrusu, idrak nailiyyətləri ilə müqayisə etmək olar.» Bu sözlərdə hipnozun həddən artıq şişirdilməsini görən kəs qəti hökmünü o vaxtadək təxirə salsın ki, yaxın illər hipnozun vəd etdiyi böyük nəzəri və praktik çevrilişlərdən nə qədərinin həqiqətən onun vasitəsilə həyata keçə biləcəyini aydınlaşdırsın. Hazırda «spiritizm»in məşğul olduğu, hipnotizmlə bağlı o qaranlıq problemlərdən (fikir ötürülməsi və s.) söz açarkən Forel əsl elmi təmkin nümayiş etdirir.

Anlaşılmır ki, şəhərimizin avtoritetlərindən biri nə üçün həkimlər cəmiyyəti qarşısında müəllifimizi «cənublu Forel» adlandırmış və ona daha soyuq düşüncə tərzinin nümunəsi kimi hipnozun guya «daha şimallı» bir əleyhdarını qarşı qoymuşdur. Canlı tədqiqatçıların elmi problemlərə dair hökmlərini onların milliyyətinə və ya vətəninə işarə etməklə bir kənara atmağa çalışmaq bu qədər yolverilməz olmasaydı belə, professor Forel 46-cı şimal en dairəsində doğulub böyümək bəxtiyarlığına malik olmasaydı belə [2], bu kitabçanı oxuyub onun müəllifinin adətən temperamentə qapılaraq məntiqdən ayrıldığı nəticəsinə gəlməyə haqqımız olmazdı.

[2] Forelin məktubundakı bir qeydindən öyrəndiyimə görə.

Əksinə, bu kiçik kitab hipnozun müalicə vasitəsi kimi dəyərini və əhəmiyyətini öz zəngin təcrübəsi ilə öyrənmiş ciddi bir həkimin əsəridir və onun «istehzaçılara və inanmayanlara» belə müraciət etməyə haqqı var: «Hökm verməzdən əvvəl yoxlayın». Onun ardınca dediyi sözlərlə də razılaşmaq lazım gələcək: «Hipnotizm haqqında hökm verə bilmək üçün insan özü bir müddət hipnoz etmiş olmalıdır». Düzdür, hipnozun çoxlu əleyhdarı var ki, öz hökmlərinə daha rahat yolla gəlib çatmışlar.

Onlar yeni müalicə üsulunu, məsələn, yeni tövsiyə olunmuş bir dərmanla davrandıqları kimi, yoxlamamış, qərəzsiz və diqqətlə tətbiq etməmiş, əksinə, hipnozu əvvəlcədən rədd etmişlər; indi isə bu üsulun misilsiz müalicəvi təsirləri barədə heç bir bilikləri olmadığından heç nə onlara mane olmur ki, ona qarşı ikrahlarını – bu ikrah nəyə əsaslanırsa əsaslansın – ən kəskin və ən ədalətsiz şəkildə ifadə etsinlər. Onlar hipnozun təhlükələrini hədsiz şişirdir, ona bir-birindən iyrənc adlar qoyur və hipnozla əldə edilmiş müalicə uğurları barədə artıq gözdən keçirmək belə çətin olan hesabatlar selinə buna bənzər kahin kəlamları ilə cavab verirlər: müalicə uğurları heç nə sübut etmir, onların özləri hələ sübuta möhtacdır [3].

[3] Saray müşaviri Meynert, imperator-kral Həkimlər Cəmiyyətinin bu il 7 iyunda keçirilmiş iclasında.

Əleyhdarlığın bu qədər şiddətli olduğunu nəzərə alsaq, onların xəstələrinin rifahı naminə hipnozdan istifadə etməyi özlərinə borc bilən həkimləri niyyət natəmizliyində və qeyri-elmi düşüncə tərzində ittiham etmələri təəccüblü deyil; istər açıq, istərsə də az-çox örtülü eyhamlarla irəli sürülsün, belə ittihamların elmi müzakirədə yeri olmamalıdır. Bu əleyhdarlar arasında saray müşaviri cənab Meynert kimi şəxslər – öz əsərləri ilə böyük nüfuz qazanmış, həm həkim, həm də qeyri-həkim ictimaiyyətinin bu nüfuzu indi heç bir əlavə yoxlama olmadan bütün sözlərinə şamil etdiyi şəxslər – olduqda, hipnotizm işinə müəyyən zərər dəyməsi, əlbəttə, qaçılmazdır.

Əksər insanlar çətinliklə qəbul edir ki, nevropatologiyanın bəzi bölmələrində böyük təcrübə qazanmış və böyük fərasət göstərmiş bir tədqiqatçı başqa problemlərdə avtoritet kimi istinad olunmaq üçün heç bir səriştəyə malik olmaya bilər; böyüklüyə, xüsusən də intellektual böyüklüyə hörmət isə, şübhəsiz, insan təbiətinin ən yaxşı xüsusiyyətlərindəndir. Lakin bu hörmət faktlara hörmət qarşısında geri çəkilməlidir. Avtoritetə söykənməyi faktları öyrənməklə qazanılmış öz hökmündən aşağı tutduğunu açıq söyləməkdən çəkinmək lazım deyil.

Hipnoz məsələsində, rəyçi kimi, müstəqil hökmə gəlmiş hər kəs özünə təsəlli verəcək ki, hipnozun nüfuzuna bu yolla vurulan zərər yalnız zaman və məkan baxımından məhdud ola bilər. Təlqinlə müalicəni tibbin müalicə vasitələri xəzinəsinə daxil etmək istəyən hərəkat başqa yerlərdə artıq zəfər çalmışdır və nəhayət Almaniyada, daha doğrusu, Vyanada da məqsədinə çatacaqdır. Həkimlərdən obyektiv dəlillərə açıq olan hər kəs hipnotik terapiyanın guya qurbanlarının müalicədən sonra əvvəlkindən az əziyyət çəkdiyini və öz vəzifələrini daha yaxşı yerinə yetirdiyini gördükdə – öz xəstələrim haqqında bunu deyə bilərəm – daha yumşaq mövqe tutacaqdır.

Öz sınaqları ona göstərəcək ki, hipnoza qarşı irəli sürülmüş bir sıra ittihamlar xüsusən ona deyil, eyni dərəcədə bütün terapiyamıza aiddir, hətta hamımızın tətbiq etdiyi bəzi ayrı-ayrı üsullara qarşı hipnozdan daha çox əsasla yönəldilə bilər. O, həkim kimi görəcək ki, xəstələrini zərərsiz bir psixi təsirlə əzabdan qurtara bildiyi halda hipnozdan istifadə etməmək, onları əziyyət içində qoymaq mümkün deyil.

O, özünə deməli olacaq ki, hipnozu «süni dəlilik» və ya «süni histeriya» adlandırmaqla o, zərərsizliyindən və müalicəvi dəyərindən heç nə itirmir – necə ki, məsələn, vegetarianlar hiddətlə əti «leş» adlandırıb təhqir etdikdə ət də öz dadından və qidalılığından heç nə itirmir. Bir anlığa unudaq ki, hipnozun təsirlərini təcrübədən bilirik, və özümüzdən soruşaq: hipnozdan a priori hansı zərərli təsirləri gözləməliyik?

Hipnozla müalicə üsulu, birincisi, hipnotik halın yaradılmasından, ikincisi isə hipnoz olunmuş şəxsə təlqin verilməsindən ibarətdir. Bu iki aktdan hansı zərərli olmalıdır? Hipnozun yaradılmasımı? Lakin hipnoz, ən mükəmməl alındıqda, hamımıza bu qədər tanış olan, düzdür, bir çox cəhətdən hələ də anlaşılmamış adi yuxudan başqa bir şey deyil; zəif ifadə olunduqda isə yuxuya getmənin müxtəlif mərhələlərinə uyğun gəlir.

Doğrudur ki, yuxuda biz psixi tarazlığımızı itiririk, yuxu zamanı beynimizin fəaliyyəti pozulur, bir çox cəhətdən dəliliyi xatırladır; lakin bu bənzərlik yuxudan ruhən də təzələnib güc toplamış halda oyanmağımıza mane olmur. Meynertin kortikal fəaliyyətin zəifləməsinin zərərli təsirləri haqqında mülahizələrinə və hipnotik eyforiyanın mənşəyini necə izah etdiyinə görə, biz həkimlərin, əslində, insanları yuxusuz saxlamaq üçün hər cür əsasımız olardı. Lakin insanlar hələ ki yatmağı üstün tuturlar, biz də hipnotik terapiyanın təhlükələrinin hipnoz etmə aktının özündə olmasından qorxmayaq.

Deməli, zərərli amil təlqin verilməsidir? Mümkün deyil, çünki əleyhdarların hücumları, diqqətəlayiqdir ki, heç də təlqinə qarşı yönəlmir. Onların sözlərinə görə, təlqindən istifadə həkimə çoxdan tanış olan bir şeydir: «axı biz hamımız daim təlqin edirik», – deyirlər; həqiqətən də, həkim – hətta hipnoz tətbiq etməyən həkim də – şəxsiyyətinin gücü, sözünün təsiri və öz – avtoriteti ilə hər hansı xəstəlik əlamətini xəstənin diqqətindən sıxışdırıb çıxardığı zamankı qədər heç vaxt məmnun olmur.

Bəs nə üçün həkim, gözlənilmədən bir dəfə alındıqda onun üçün həmişə bu qədər arzuolunan olan təsirə planlı şəkildə can atmamalıdır? Ola bilsin ki, yenə də qəbahətli olan təlqindir – azad şəxsiyyətin həkim tərəfindən boğulması, axı həkim süni yuxuda da yatan beyni idarə etmək gücünü əlində saxlayır. Ən qəti deterministləri birdən-birə təhlükəyə məruz qalmış «şəxsi iradə azadlığı»nın müdafiəçiləri kimi görmək, xəstələrinin «azad yüksələn ruhi fəaliyyəti»ni böyük dozalarda brom, morfin və xloralla boğmağa adət etmiş psixiatrın təlqinedici təsiri hər iki tərəf üçün alçaldıcı bir şey kimi ittiham etdiyini eşitmək olduqca maraqlıdır.

Doğrudanmı unutmaq olar ki, hipnotik təlqin vasitəsilə xəstənin müstəqilliyinin boğulması həmişə yalnız qismən baş verir və xəstəlik əlamətlərinə qarşı yönəlir; yəqin ki, yüz dəfə izah edildiyi kimi, insanın bütün ictimai tərbiyəsi yararsız təsəvvür və motivlərin boğulmasına və onların daha yaxşıları ilə əvəz olunmasına əsaslanır; həyat hər gün hər bir insana elə psixi təsirlər gətirir ki, bunlar oyaqlıqda müdaxilə etsələr də, onu ağrı və ya qorxu təsəvvürünü təsirli əks-təsəvvürlə aradan qaldırmağa çalışan həkimin təlqinindən qat-qat güclü şəkildə dəyişir? Xeyr, hipnotik terapiyada sui-istifadədən başqa təhlükəli heç nə yoxdur; həkim kimi bu sui-istifadədən qaçmaq üçün özündə kifayət qədər ehtiyatlılıq və ya niyyət saflığı görməyən kəs yeni müalicə üsulundan uzaq dursa, yaxşı edər.

Dəb seli onları buna məcbur etməzdən əvvəl hipnozu müalicə vasitəsi kimi tətbiq etməyə cəsarət edən həkimlərin şəxsiyyətinə verilən qiymətə gəlincə, rəyçi belə hesab edir ki, böyük adamların çox vaxt rast gəlinən dözümsüzlüyünü müəyyən dərəcəyədək nəzərə almaq yaraşar. Ona görə də rəyçi saray müşaviri cənab Meynertin travmatik nevrozlar haqqındakı məqaləsinin oxucularına onu (rəyçini) və həyat yolunun bir hissəsini hansı səbəblərdən təqdim etdiyinə burada toxunmağı hələ yerinə düşən, ümumiyyətlə də geniş oxucu dairəsi üçün kifayət qədər maraqlı saymır.

Rəyçiyə daha vacib görünür ki, elmi məsələlərə dair hökmlərini hazır şəkildə böyük bir avtoritetdən almağa alışmış və bəlkə də bu zaman öz ayırd etmə qabiliyyətlərinin yetərsizliyini düzgün dərk etməkdən çıxış edən kəslər qarşısında hipnozun işini müdafiə etsin. O, bunu Meynertin əleyhdar avtoritetinə hipnoza daha xeyirxah münasibət göstərmiş başqa avtoritetləri qarşı qoymaqla etmək niyyətindədir.

O xatırladır ki, bizdə hipnozun elmi tədqiqinə təkan professor H. Obersteynerdən gəlmişdir və universitetimizə yalnız indi dəvət olunmuş professor v. Krafft-Ebinq kimi görkəmli psixiatr və nevroloq hipnozu yüksək qiymətləndirdiyini heç bir çəkinmədən bəyan edir və ondan həkimlik fəaliyyətində ən böyük uğurla istifadə edir. Göründüyü kimi, bu adlar hökm çıxarmaq üçün başqasına möhtac olan elə kəsləri də qane edə bilər ki, onların etibarı elmi avtoritetin müəyyən milliyyət, irq və coğrafi en şərtlərinə cavab verməsini tələb edir, inamları isə vətənin sərhəd dirəklərində dayanır.

Vətəndən kənardakı elmi əhəmiyyətə də həssas olan hər kəs professor Foreli də elə adamlar sırasına qatacaq ki, onların hipnozun tərəfini saxlaması bu müalicə üsulunun guya alçaq və ləyaqətsiz olması barədə onu arxayın sala bilər. Xüsusən rəyçi Meynertin hücumları zamanı hipnozu müdafiə etməklə özünü yaxşı cəmiyyət içində hiss etmişdir. Professor Forel sübut edir ki, insan çox diqqətəlayiq beyin anatomu olub, eyni zamanda hipnozda cəfəngiyyatdan başqa bir şey görə bilər.

Saray müşaviri cənab Meynertin rəyçinin keçmişinə lütfkarlıqla bəxş etdiyi [4] «fiziologiya sahəsində dəqiq təlim keçmiş həkim» adını ondan da əsirgəmək olmaz; rəyçi bəd Parisdən korlanmış halda qayıtdığı kimi, professor Forel üçün də Nansiyə, Bernheymin yanına səfər qarşımızdakı bu əla kitabı borclu olduğumuz o yeni fəaliyyətin başlanğıc nöqtəsi olmuşdur. (İkinci məqalə ardınca gələcək.)

[4] Saray müşaviri cənab Meynertə yenidən düzəliş verməliyəm. O, mənim haqqımda deyir ki, guya «burada hipnoz üzrə təlim keçmiş praktik kimi fəaliyyət göstərirəm». Bu, həqiqəti tam ifadə etmir və kənar adamlarda yanlış təsəvvür yarada bilər ki, hipnoz etməkdən başqa heç nə ilə məşğul olmuram. Əslində mən «burada» sinir həkimi kimi yaşayıram və belə həkimin ixtiyarında olan bütün terapevtik üsullardan istifadə edirəm. Lakin indiyədək hipnozun tətbiqi ilə əldə etdiyim uğurlar bu güclü köməkçi vasitədən gələcəkdə də imtina etməməyi mənim üçün borca çevirir.

Dr. Ziqm. Freyd.

[«Wiener medizinische Wochenschrift», 1889, № 28, s. 1097–1099. I hissə.]