Müdafiə prosesində Mənin parçalanması

Fraqment halında qalmış əlyazma 2-ci yanvar 1938-ci il tarixini daşıyır. İş "Psixoanaliz üzrə Beynəlxalq Jurnal"da və "İmaqo" jurnalının XXV cildində, 1940-cı ildə, 3/4-cü buraxılışında dərc edilmişdir.

Bir anlıq belə maraqlı vəziyyətdəyəm ki, bildirmək istədiyimin artıq məlum və öz-özlüyündə aydın, yoxsa tamamilə yeni və qəribə kimi qəbul ediləcəyini bilmirəm. Amma mən daha çox ikincisinə inanıram.

Nəhayət diqqətimi çəkdi ki, onilliklər sonra analitik xəstə kimi tanınan şəxsin gənc Məni müəyyən təzyiq vəziyyətlərində qəribə şəkildə davranmışdır. Bunun şərtini ümumi və qismən qeyri-müəyyən şəkildə göstərmək olar, əgər deyilsə ki, bu, psixi travmanın təsiri altında baş verir. Mən səbəblərin bütün imkanlarını əhatə etməyən, lakin aydın müəyyən edilmiş tək bir halı vurğulamağa üstünlük verirəm. Beləliklə, uşağın Məni güclü bir həvəs tələbinin xidmətindədir, onun təmin edilməsinə öyrəşib və ani olaraq, həmin tələbin davam etdirilməsinin çətin dözülən real təhlükəyə səbəb olacağını öyrədən bir hadisə ilə qorxudulur. İndi qərar verilməlidir: ya real təhlükəni tanımaq, ona tabe olmaq və həvəsin təmin edilməsindən imtina etmək, ya da reallığı inkar etmək, qorxmaq üçün heç bir əsas olmadığını özünə inandırmaq ki, tələbin təmin edilməsində davam etmək mümkün olsun. Deməli, bu, həvəsin tələbi ilə reallığın etirazı arasında konfliktdir. Amma uşaq ikisini də etmir, və ya daha dəqiq desək, eyni anda ikisini də edir, bu da eyni nəticəyə gətirib çıxarır. O, konfliktə iki əks reaksiya ilə cavab verir, hər ikisi də keçərli və təsirli. Bir tərəfdən müəyyən mexanizmlərin köməyi ilə reallığı rədd edir və özünə heç nəyi qadağan etdirmir, digər tərəfdən isə eyni nəfəsdə reallığın təhlükəsini tanıyır, ondan təşvişi əziyyət simptomu kimi qəbul edir və sonradan ondan qorunmağa çalışır. Etiraf etmək lazımdır ki, bu, çətinliyin çox bacarıqlı həllidir. Mübahisə edən hər iki tərəf öz hissəsini alıb; həvəs öz təmin edilməsini saxlaya bilər, reallığa isə layiq olduğu hörmət göstərilib. Amma məlum olduğu kimi, pulsuz olan yalnız ölümdür. Uğur, Məndə heç vaxt sağalmayacaq, lakin zamanla böyüyəcək bir çatlaq hesabına əldə edilib. Konfliktə verilən iki əks reaksiya Mənin parçalanmasının nüvəsi kimi qalır. Bütün proses bizə o qədər qəribə görünür ki, Mən proseslərinin sintezini öz-özlüyündə aydın bir şey kimi qəbul edirik. Amma açıq-aydın ki, bu mövzuda haqsızıq. Çox vacib olan Mənin sintetik funksiyasının özünəməxsus şərtləri var və bir sıra pozuntulara məruz qalır.

Əgər bu sxematik təsvirə xüsusi bir xəstəlik tarixçəsinin məlumatlarını daxil etsəm, yalnız faydalı olar. Bir oğlan uşağı üç-dörd yaşları arasında böyük bir qızın yoldan çıxarması ilə qadın cinsiyyət orqanını tanıdı. Bu əlaqələr kəsildikdən sonra, aldığı cinsi həyəcanı həvəslə əl ilə masturbasiya etməklə davam etdirir, lakin tezliklə qətiyyətli uşaq baxıcısı tərəfindən yaxalanır və kastrasiya ilə hədələnir; bu əməliyyatın icrası, adətən olduğu kimi, ataya yüklənir. Bu halda böyük bir dəhşət təsiri üçün şərtlər mövcuddur. Tək başına kastrasiya hədəsi çox təsir etməyə bilər, uşaq ona inanmağı rədd edir, yüksək qiymətləndirilən bədən hissəsindən ayrılmanın mümkün olduğunu asanlıqla təsəvvür edə bilmir. Qadın cinsiyyət orqanına baxarkən uşaq belə bir ehtimala əmin ola bilərdi, lakin uşaq o vaxt nəticə çıxarmadı, çünki ona qarşı istəksizlik çox böyük idi və onu buna məcbur edən bir motiv yox idi. Əksinə, narahatlıqdan doğulan hər şey, 'burada çatışmayan şey sonra gələcək, ona — cinsiyyət orqanı — sonra böyüyəcək' cavabı ilə sakitləşdirildi. Kiçik oğlan uşaqlarını kifayət qədər müşahidə edən kimsə, belə bir ifadəni kiçik bacının cinsiyyət orqanına baxarkən xatırlaya bilər. Lakin hər iki amil bir araya gəldikdə vəziyyət fərqlidir. Onda hədə, zərərsiz hesab edilən qavrayışı xatırladır və onda qorxulan təsdiqi tapır. Oğlan uşağı indi qızın cinsiyyət orqanının niyə penis göstərmədiyini başa düşdüyünə inanır və öz cinsiyyət orqanına da eyni şeyin baş verə biləcəyinə şübhə etməyə cəsarət etmir. Bundan sonra kastrasiya təhlükəsinin reallığına inanmalıdır.

Kastrasiya dəhşətinin adətən normal sayılan nəticəsi, oğlan uşağının hədəyə tabe olmasıdır; tam və ya ən azı qismən itaətlə — əlini cinsiyyət orqanına aparmamaqla — ya dərhal, ya da uzun mübarizədən sonra, yəni həvəsin təmin edilməsindən tam və ya qismən imtina edir. Lakin biz buna hazırıq ki, xəstəmiz özünə başqa cür kömək etməyi bacarıb. O, qadında çatışmayan penisin əvəzi olan bir fetiş yaratdı. Beləliklə, o, reallığı inkar etdi, lakin öz penisini qurtardı. Əgər qadının penisini itirdiyini qəbul etməli olmasaydı, ona verilən hədə inandırıcılığını itirirdi, onda o, öz penisi üçün qorxmalı deyildi və masturbasiyasını maneəsiz davam etdirə bilərdi. Xəstəmizin bu aktı bizə reallıqdan üz döndərmə kimi təsir edir, psixoza üçün saxlamaq istədiyimiz bir proses kimi. O, çox da fərqli deyil, lakin biz mühakiməmizi dayandırmaq istəyirik, çünki daha yaxın nəzərdən keçirdikdə, əhəmiyyətli bir fərq kəşf edirik. Oğlan uşağı sadəcə qavrayışına zidd getmədi, görünməyən bir yerə penis hallüsinasiyası yaratmadı, əksinə, yalnız bir dəyər yerdəyişməsi etdi, penis mənasını başqa bir bədən hissəsinə köçürdü; bu zaman ona — burada qeyd edilməyən şəkildə — geriləmə mexanizmi kömək etdi. Əlbəttə, bu yerdəyişmə yalnız qadının bədəninə aid idi, öz penisində heç nə dəyişmədi.

Reallığa bu, demək olar ki, mürəkkəb yanaşma oğlan uşağının praktik davranışını müəyyən edir. O, masturbasiyasını davam etdirir, sanki bu, penisinə heç bir təhlükə gətirə bilməzmiş kimi, lakin eyni zamanda, görünən cəsarətinə və ya qayğısızlığına tam zidd olaraq, bu təhlükəni yenə də tanıdığını sübut edən bir simptom inkişaf etdirir. Ona atasının onu kastrasiya edəcəyi ilə hədələnmişdi və dərhal sonra, fetişin yaradılması ilə eyni vaxtda, atası tərəfindən cəzalandırılmaq barədə şiddətli bir təşviş yaranır; bu təşviş onu uzun müddət məşğul edir və o, yalnız bütün kişilik gücü ilə bu təşvişi idarə edə və kompensasiya edə bilər. Atadan duyulan bu təşviş də kastrasiya haqqında susur. Oral mərhələyə geri qayıtma köməyi ilə, o, atası tərəfindən yeyilmə təşvişi kimi görünür. Burada, qədim ata tanrısı Kronosun uşaqlarını necə udur və ən kiçik oğlu Zevsi də udmaq istədiyi, anasının tədbiri ilə xilas olan Zevsin isə sonradan atasını necə hadım etdiyi haqqında danışan yunan mifologiyasının qədim bir hissəsini xatırlamamaq mümkün deyil. Lakin bizim halımıza qayıtmaq üçün, əlavə edirik ki, o, bu günə qədər davam etdiyi, kastrasiyanın inkarı və tanınması arasındakı bu gediş-gəlişə baxmayaraq, daha aydın bir ifadə kimi görünən, iki kiçik ayaq barmağının toxunmaya qarşı həssaslığı olan başqa, cüzi bir simptom da yaratdı.