A. Forel: „Der Hypnotismus“ (1889). II hissə

Referatlar və ədəbiyyat elanları. [1] Forel: „Der Hypnotismus, seine Bedeutung und seine Handhabung“. Stuttgart, F. Enke, 1889. II.

[1] Bu rubrikada elan edilən və nəzərdən keçirilən nəşrləri Morits Perlesin kitab mağazası vasitəsilə əldə etmək olar: Vyana, I rayon, Zeylerqasse 4 (Qraben). (Rubrikanın redaksiya qeydi.)

Kitabının giriş bölməsində Forel «faktları, nəzəriyyəni, anlayışları və terminologiyanı» bir-birindən mümkün qədər ayırmağa çalışır. Hipnotizmin əsas faktı ondan ibarətdir ki, insanı yuxuya bənzər xüsusi bir ruhi (daha doğrusu, beyin) vəziyyətinə salmaq mümkündür. Bu vəziyyət hipnoz adlanır. Faktların ikinci sırası bu vəziyyətin hansı yolla yaradıldığına (və aradan qaldırıldığına) aiddir. Zahirən bu, üç yolla mümkündür: 1. bir insanın digərinə psixi təsiri ilə (təlqin), 2. müəyyən prosedurların (baxışın bir nöqtəyə dikilməsi), maqnitlərin, insan əlinin və s. (fizioloji) təsiri ilə, 3. insanın özünə təsiri ilə (avtohipnoz). Lakin şübhəsiz müəyyən edilmiş olan yalnız birinci üsuldur — təsəvvürlər vasitəsilə yaradılma, yəni təlqin.

Hipnozun digər yaradılma üsullarının heç birində təlqin təsirinin bu və ya digər formada mümkünlüyü istisna olunmur. Faktların üçüncü sırası hipnoz olunanların göstərdiyi fəaliyyətlərdir. Belə ki, hipnoz vəziyyətində təlqin vasitəsilə sinir sisteminin demək olar ki, bütün funksiyalarına, o cümlədən böyük beyin proseslərindən asılılığı adətən lazımınca qiymətləndirilməyən fəaliyyətlərə son dərəcə geniş təsir göstərmək mümkündür. Böyük beynin bədən funksiyalarına təsirindən hipnozda oyaqlıqdakından daha güclü istifadə etmək mümkün olması, əlbəttə, hipnotik hadisələrdə «kortikal fəaliyyətin zəiflədilməsini», bir növ eksperimental kəmağıllığı görmək istəyən nəzəriyyə ilə pis uzlaşır; lakin beyin fəaliyyətinin demək olar ki, bütün fenomenlərini kortikal və subkortikal ziddiyyəti ilə anlamağa çalışan və «şər» başlanğıcını açıq-aşkar subkortikal beyin hissələrində lokallaşdıran bu nəzəriyyə ilə hipnotik hadisələrdən kənarda da çox şey uzlaşmır.

Bundan başqa, hipnoz olunanın ruhi fəaliyyətinin hipnoz edənin ruhi fəaliyyətindən asılılığı, habelə hipnoz olunanda posthipnotik təsir adlanan hadisələrin yaradılması, yəni hipnoz bitdikdən xeyli sonra həyata keçən psixi aktların əvvəlcədən müəyyən edilməsi şübhəsiz faktlardır. Bunun əksinə, sinir sisteminin ən maraqlı imkanlarından xəbər verən bir sıra məlumatlar (görünməyəni görmə, mental təlqin və s.) bu gün faktlar sırasına daxil edilə bilməz; bu məlumatların elmi yoxlanılmasından imtina etmək olmasa da, nəzərə almaq lazımdır ki, onları qənaətbəxş aydınlaşdırmaq ən böyük çətinliklərlə bağlıdır. Hipnotik hadisələri izah etmək üçün prinsipcə fərqli üç nəzəriyyə irəli sürülmüşdür. Onların ən qədimi — bu gün də Mesmerin adı ilə adlandırdığımız nəzəriyyə — güman edir ki, hipnoz etmə aktı zamanı çəkisiz bir maddə — flüid — hipnoz edəndən hipnoz olunanın orqanizminə keçir. Mesmer bu agenti maqnetizm adlandırmışdı; onun nəzəriyyəsi dövrümüzün elmi düşüncə tərzinə o qədər yad olmuşdur ki, artıq aradan qalxmış hesab edilə bilər.

İkinci nəzəriyyə — somatik nəzəriyyə — hipnotik hadisələri spinal reflekslər sxemi üzrə izah edir; o, hipnozda sinir sisteminin xarici qıcıqlarla (sığallama, hiss fəaliyyətinin bir nöqtəyə dikilməsi, maqnitlərin yaxınlaşdırılması, metalların qoyulması və s.) yaradılan, fizioloji cəhətdən dəyişmiş vəziyyətini görür. Bu nəzəriyyə iddia edir ki, belə qıcıqlar yalnız sinir sisteminin müəyyən yatkınlığı olduqda «hipnogen» təsir göstərir, deməli, yalnız nevropatları (xüsusən histerikləri) hipnoz etmək olar; o, hipnozda təsəvvürlərin təsirinə etinasızlıq göstərir və hipnotik vəziyyət zamanı müşahidə olunan sırf somatik dəyişikliklərin tipik sırasını təsvir edir. Məlum olduğu kimi, hipnozun bu müstəsna olaraq somatik anlayışına Şarkonun böyük nüfuzu dayaq olur. Forel isə tamamilə üçüncü nəzəriyyənin — Lyebo və onun şagirdlərinin (Bernheym, Boni, Lyejua) qurduğu təlqin nəzəriyyəsinin mövqeyində dayanır. Bu nəzəriyyəyə görə, hipnozun bütün hadisələri psixi təsirlərdir, hipnoz olunanda qəsdən və ya qəsdsiz oyadılan təsəvvürlərin effektləridir.

Hipnoz vəziyyətinin özü xarici qıcıqlarla deyil, təlqinlə yaradılır; o, nevropatlara məxsus deyil, sağlam insanların böyük əksəriyyətində heç bir çətinlik çəkmədən əldə edilə bilər; qısası, «indiyədək bu qədər dumanlı olan hipnotizm anlayışı təlqin anlayışında əriyib getməlidir». Təlqin anlayışının həqiqətən hipnotizm anlayışından az dumanlı olub-olmadığı məsələsinin həllini daha ətraflı tənqidə saxlamaq lazımdır. Burada yalnız onu qeyd edək ki, hipnozu öyrənmək və ondan istifadə etmək istəyən həkim üçün, şübhəsiz, ən doğrusu lap əvvəldən təlqin nəzəriyyəsinə qoşulmaqdır. Çünki Nansi məktəbinin iddialarının doğruluğuna o, öz xəstələrində istənilən vaxt əmin ola biləcək, halbuki Şarkonun böyük hipnotizm kimi təsvir etdiyi və guya yalnız grande hystérie xəstəliyinə tutulmuş azsaylı şəxslərdə rast gəlinən hadisələri öz müşahidəsi ilə təsdiq etmək imkanı ona çətin ki, düşsün. Kitabın ikinci bölməsi təlqindən bəhs edir; heyranedici yığcamlıqla və ustalıqla, təsirli bir dillə yazılmış bu bölmə hipnoz olunmuş şəxslərdə müşahidə edilmiş psixi fenomenlərin bütün sahəsini əhatə edir.

Hipnozu anlamağın açarını Lyebonun normal yuxu (daha doğrusu: normal yuxuya getmə) nəzəriyyəsi verir; hipnoz normal yuxudan yalnız yuxuya verən şəxslə yaranan əlaqə ilə fərqlənir. Bu nəzəriyyədən belə çıxır ki, bütün insanları hipnoz etmək olar və hipnoz baş tutmursa, buna xüsusi maneələr səbəb olur. Bu maneələrin təbiəti (hipnoz olunmağa həddən artıq güclü istək, eləcə də qəsdən müqavimət və s.) müzakirə olunur, hipnozun dərəcələri nəzərdən keçirilir, təlqin olunmuş yuxunun hipnozun digər hadisələrinə münasibəti araşdırılır — əksər hallarda Bernheymlə tam razılıq içində; Bernheymin təlqin haqqında nüfuzlu əsəri, görünür, alman tərcüməsində geniş oxucu kütləsi qazanmışdır. Təlqinin hipnozdakı təsirləri haqqında bəndlər də Bernheymdən çıxarış kimi görünür, lakin onların hamısı müəllifin öz təcrübəsindən götürülmüş nümunələrlə izah olunur.

Forel burada belə bir müddəanı önə çəkir: «Hipnozda təlqin vasitəsilə insan ruhunun bütün məlum subyektiv hadisələrini və sinir sisteminin obyektiv məlum funksiyalarının böyük hissəsini yaratmaq, onlara təsir etmək, onların qarşısını almaq (ləngitmək, dəyişdirmək, iflic etmək və ya qıcıqlandırmaq) olar.» Deməli, hissi və hərəki bədən funksiyalarına, bəzi reflekslərə, vazomotor proseslərə (hətta dəridə qabarcıq əmələ gətirməyə!), psixi sahədə isə hisslərə, həvəslərə, yaddaşa, iradi fəaliyyətə və s. təsir etmək mümkündür. Hipnotizmlə bağlı bir qədər şəxsi təcrübə toplamış hər kəs burada o təəssüratı xatırlayacaq ki, ilk dəfə başqa bir insanın psixi həyatına indiyədək ağlına gəlməyən bir təsir göstərəndə və insan ruhu üzərində, adətən yalnız heyvan bədəni üzərində olduğu kimi, təcrübə apara bildikdə onu bürümüşdü! Düzdür, bu təsir yalnız nadir hallarda hipnoz olunanın müqaviməti olmadan baş verir.

O, sadəcə avtomat deyil, çox vaxt təlqinə qarşı çıxır və öz fəaliyyəti ilə «avtotəlqinlər» yaradır — yeri gəlmişkən, bu termin yalnız zahirən təlqin anlayışını zənginləşdirir, dəqiq desək isə, «təlqin» anlayışını ləğv edir. Bundan sonrakı izahlar — posthipnotik hadisələr, müəyyən vaxta təyin olunmuş təlqin və oyaq vəziyyətdə təlqin haqqında — son dərəcə maraqlıdır; bu hadisələr sırasının öyrənilməsi insanın normal psixi prosesləri haqqında artıq çox qiymətli məlumatlar vermişdir, lakin onların necə anlaşılmalı olduğu hələ də bir sıra mübahisələrə səbəb olur. Lyebonun və onun şagirdlərinin işləri bu qəribə və eyni zamanda gündəlik fenomenlərin öyrənilməsindən və psixologiyanın eksperimental metodla zənginləşməsindən başqa heç nə verməsəydi belə, hər hansı praktik əhəmiyyətdən asılı olmayaraq, onlar bu əsrin elmi nailiyyətləri arasında artıq görkəmli yer tutmuş olardı! Hipnotizmin praktik tətbiqi haqqında Forelin kitabçasında bir sıra yerində qeydlər və məsləhətlər var ki, müəllifi tam qiymətləndirməyə məcbur edir.

Belə ancaq çətin mövzuya tam yiyələnməklə yanaşı, onun əhəmiyyətinə möhkəm inanan həkim yaza bilər! Hipnoz etmə texnikası ilk Berlin müzakirəsində səslənmiş məşhur etiraza (guya hipnoz etmək həkimlik sənəti deyil, çünki bunu istənilən çoban muzduru da bacarır) əsasən düşünülə biləcəyi qədər asan deyil. Bunun üçün şövq, səbir, böyük inam, bol fənd və tapıntı lazımdır. Hazır sxem üzrə hipnoz etmək istəyən, subyektinin inamsızlığından, gülüşündən çəkinən, ruhdan düşmüş halda işə başlayan az şeyə nail olacaq. Hipnoz olunacaq şəxsi qorxu içində qoymaq olmaz; çox qorxaq adamlar bu üsul üçün ən az yararlıdır. Bacarıqlı və inamlı yanaşma hipnoz etmənin guya mövcud olan bütün pis nəticələrinin qarşısını alacaq. Dr. Beriyonun yerində dediyi kimi: «On ne s’improvise pas plus médecin hypnotiseur qu’on ne s’improvise oculiste»! Bəs hipnozla nəyə nail olmaq olar? Forel «təlqinə ən yaxşı tabe olan kimi görünən» xəstəliklərin siyahısını verir, lakin bu siyahının tam olduğunu iddia etmir.

Bunu da əlavə etmək olar ki, hipnotik müalicəyə göstərişlərin müəyyən edilməsi, məsələn, digitalisin və s. tətbiqinə göstərişlərdən bir qədər başqa xarakter daşıyır. Burada iş, demək olar ki, xəstəliyin təbiətindən çox, subyektin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Bir adamda elə simptom çətin tapılar ki, təlqinə boyun əyməsin, hətta o, məsələn, Menyer xəstəliyindəki başgicəllənmə və ya vərəmdəki öskürək kimi tamamilə üzvi əsaslı olsa belə; başqasında isə şübhəsiz psixi mənşəli pozğunluqlara belə təsir etmək mümkün olmur. Hipnoz edənin məharəti və xəstələrini hansı şəraitə sala bilməsi də az rol oynamır. Özüm də hipnotik müalicədə az uğur qazanmamışam, lakin Nansidə Lyebonun və Bernheymin yanında gördüyüm bəzi sağaltmalara girişməyə cəsarət etmirəm. Bilirəm ki, bu uğurların xeyli hissəsi bu iki həkimin klinikasını bürüyən «təlqinedici atmosfer»ə, mühitə və adamların əhval-ruhiyyəsinə bağlıdır — bunları isə öz sınaq şəxslərimdə həmişə əvəz edə bilmirəm.

Təlqin vasitəsilə hər hansı sinir funksiyasını davamlı dəyişmək olarmı, yoxsa təlqinin yalnız qısamüddətli simptomatik nəticə verdiyi barədə irad haqlıdır? Bernheymin özü kitabının son bəndlərində bu irada təkzibedilməz cavab vermişdir. O göstərir ki, təlqin ixtiyarımızda olan istənilən başqa müalicə vasitəsi kimi təsir edir: xəstəlik əlamətlərinin hər hansı kompleksindən bu və ya digər mühüm simptomu seçib götürür və onun aradan qalxması bütün prosesin gedişinə ən əlverişli təsir göstərir. Buna onu da əlavə etmək olar ki, təlqin bir sıra hallarda səbəbə yönəlmiş müalicənin bütün tələblərinə cavab verir — məsələn, xəstələndirici bir təsəvvürün bilavasitə nəticəsi və ya sarsıdıcı bir yaşantının qalığı olan histerik pozğunluqlarda. Təlqin bu təsəvvürü aradan qaldırdıqda, xatirəni zəiflətdikdə adətən pozğunluq da aradan qalxır. Doğrudur, bununla histeriyanın özü sağalmır, oxşar şəraitdə o yenə oxşar simptomlar yaradacaq; bəs histeriya hidroterapiya, gücləndirilmiş qidalanma və ya valeriana ilə sağalırmı?

Ümumiyyətlə, sinir diatezini gücləndirən şərait davam etdiyi halda həkimdən onu sağaltmağı nə vaxt tələb edirlər ki? Forelə görə, təlqinlə davamlı nəticə o zaman əldə etmək olar ki, 1. əldə edilən dəyişiklik sinir sisteminin dinamizmləri arasında özünü saxlamaq gücünü özündə daşısın; məsələn, uşağı təlqinlə yatağı islatmaq adətindən çəkindiriblər: indi normal vərdiş də əvvəlki pis vərdiş kimi möhkəmlənə bilər; yaxud 2. dəyişikliyə bu gücü köməkçi vasitələr versin; məsələn, biri yuxusuzluq, yorğunluq və miqrenlərdən əziyyət çəkir; təlqin ona yuxunu təmin edir, beləliklə ümumi vəziyyətini yaxşılaşdırır və miqrenin qayıtmasının qarşısı birdəfəlik alınır. Bəs bütün bu təsirlərin mümkün olduğu hipnotizmin bütövlükdə dayağı olan təlqin əslində nədir? Bu sualla Nansi nəzəriyyəsinin zəif cəhətlərindən birinə toxunuruq.

Bernheymin «Tout est dans la suggestion» müddəası ilə zirvələnən ətraflı əsərinin heç bir yerində təlqinin mahiyyətinə, yəni onun anlayış tərifinə toxunmaq istəmədiyini öyrənəndə istər-istəməz «müqəddəs Kristofor ayağını hara qoymuşdu» sualı yada düşür. Prof. Bernheymdən hipnotizm problemlərini şəxsən öyrənmək kimi xoş imkanım olanda mənə elə gəldi ki, o, bir insanın başqasına göstərdiyi hər bir təsirli psixi təsiri təlqin, başqasına psixi təsir göstərməyə yönəlmiş hər cəhdi isə «təlqin etmək» adlandırır. Forel daha dəqiq fərq qoymağa çalışır. Fikirlə zəngin «Təlqin və şüur» bölməsi təlqinin təsirini normal psixi proseslər haqqında bəzi əsas fərziyyələr əsasında anlamağa çalışır. Bu mülahizələrdən tam razı qaldığını bəyan etmək məcburiyyətində olmasan da, problemin həllinin harada axtarılmalı olduğunu göstərdiyinə, bu yolda çoxsaylı fikirlərinə və töhfələrinə görə müəllifə minnətdar olmalısan.

Şübhəsizdir ki, Forelin kitabının adıçəkilən bölməsindəki kimi qeydlərin hipnoz problemi ilə əlaqəsi kortikal və subkortikal ziddiyyətindən və beyin damarlarının genişlənməsi və daralması haqqında spekulyasiyalardan daha çoxdur. Kitab təlqinin cinayət hüququ baxımından əhəmiyyətinə həsr olunmuş bölmə ilə bitir. «Təlqin olunmuş cinayət», məlum olduğu kimi, hələlik yalnız bir ehtimaldır: hüquqşünas ona hazırlaşır, roman yazıçısı isə onu «nə vaxtsa baş verə bilməyəcək qədər də ağlasığmaz olmayan» bir şey kimi qabaqcadan təsvir edə bilər. Əlbəttə, laboratoriyada yaxşı somnambullara saxta cinayətlər törətdirmək çətin deyil; lakin onların bunun sadəcə təcrübə olduğunu bilməsi cinayətin icrasını nə dərəcədə asanlaşdırırdı — Delböfün Lyejuanın təcrübələrinə yönəltdiyi iti tənqiddən sonra bu sualı açıq saxlamaq lazımdır.

Dr. Ziqm. Freyd.

[«Wiener medizinische Wochenschrift», 1889, № 47, s. 1892–1896.]