Yetmiş yaşında həyata baxış
George Sylvester Firekin Ziqmund Freyd ilə müsahibəsi
İlk dəfə çap olunub: American Monthly, New York, 10 oktyabr 1927, səh. 9-18.
ZIQMUND FREYD dünyanın intellektual həyatında o qədər uzun müddət mühüm rol oynamışdır ki, Bernard Şou kimi, o, demək olar ki, şəxs olmaqdan çıxmışdır. O, sivilizasiyanın təkamülündə müəyyən tarixi yer təyin edə biləcəyimiz bir mədəni qüvvədir.
«Məni Kolumb, Darvin, Kepler ilə müqayisə ediblər, məni paralitik kimi qınayıblar», — Freyd psixoanalizin tarixinə nəzər salarkən öz qeydində deyir. Hətta bu gün belə onu elmi macərapərəst kimi qəbul edənlər var. Gələcək onu Şüursuzun Kolumbu kimi alqışlayacaq.
Kolumb yalnız Kataya yeni bir keçid axtararkən bir qitə kəşf etdi. Freyd psixi müalicənin yeni üsulunu tapmağa çalışarkən insan şüurunun su altında qalmış qitəsini kəşf etdi.
Freyd bizə özümüzün içimizdəki, bizi öz uşaqlıq keçmişimizə və irqin keçmişinə bağlayan xüsusi qüvvələri yaxından tanıdır. Psixoanalizin işığında biz ilk dəfə insan təbiətinin tapmacasını anlaya bilirik.
Mənə bir neçə dəfə Freydin qonağı olmaq şərəfi nəsib olmuşdur. Hər dəfə o, mənə öz heyranedici şəxsiyyətinin yeni cəhətlərini açmışdır.
George Sylvester Viereck. 1927.
Yetmiş il mənə həyatı şən təvazökarlıqla qəbul etməyi öyrədib.
Danışan professor Ziqmund Freyd idi — ruhun yeraltı aləminin böyük avstriyalı tədqiqatçısı. Adı psixoanalizin əsas prinsipləri ilə bu qədər sıx bağlı olan faciəvi yunan qəhrəmanı Edip kimi, Freyd də Sfinkslə cəsarətlə üz-üzə gəldi.
Edip kimi, o da onun tapmacasını həll etdi. Heç olmasa, heç bir ölümlü insan davranışının sirrini Freyd qədər izah etməyə yaxınlaşa bilməyib.
Freyd psixologiya üçün nədirsə, Qalileo astronomiya üçün də odur. O, şüursuzun Kolumbundur. Yeni üfüqlər açır, yeni dərinliklərə enir. Şüursuzun lövhələrinə həkk olunmuş qeydlərin gizli mənasını açmaqla, həyatdakı hər şeyin digər hər şeylə olan münasibətini dəyişdi.
Söhbətimizin baş verdiyi məkan, Avstriya Alplarında yerləşən və dəbdəbəli Vyana sakinlərinin toplaşmağı xoşladığı Semmerinq dağındakı Freydin yay iqamətgahı idi.
Psixoanalizin atasını sonuncu dəfə Avstriya paytaxtındakı təvazökar evində görmüşdüm. Sonuncu ziyarətimlə indiki vaxt arasında keçən bir neçə il alnındakı qırışları qat-qat artırmışdı. Onun alim solğunluğunu daha da gücləndirmişdi. Üzü sanki ağrı içindəymiş kimi dartılmışdı. Zehni ayıq, ruhu sınmamış, nəzakəti əvvəlki kimi qüsursuz idi, lakin nitqindəki cüzi bir ləngimə məni təşvişə saldı.
Görünür, yuxarı çənənin bədxassəli xəstəliyi əməliyyatı zəruri etmişdi. O vaxtdan Freyd danışığı asanlaşdırmaq üçün mexaniki cihaz taxır. Bu özlüyündə eynək taxmaqdan pis deyil. Metal cihazın varlığı Freydi ziyarətçilərindən çox narahat edir. Onunla bir müddət söhbət etdikdən sonra bu, demək olar ki, nəzərə çarpmır. Yaxşı günlərində isə heç seçilmir. Lakin Freydin özü üçün bu, daimi xoşagəlməzliyə səbəb olur.
Mən mexaniki çənəmə nifrət edirəm, çünki mexanizmlə mübarizə çoxlu qiymətli güc sərf edir. Yenə də çənəsiz qalmaqdansa, mexaniki çənəni üstün tuturam. Hələ də yox olmaqdansa, varlığı üstün tuturam.
«Bəlkə də tanrılar bizə qarşı mehribandır,» — deyə psixoanalizin atası sözünə davam etdi, «yaşlandıqca həyatı daha da xoşagəlməz edirlər. Axırda ölüm daşıdığımız saysız-hesabsız yüklərdən daha dözülməz görünmür.»
Freyd taleyin ona xüsusi bir kin bəslədiyini etiraf etməkdən imtina edir.
«Niyə,» — o sakit deyirdi, — «xüsusi bir imtiyaz gözləməliyəm? Yaş, özünün aydın narahatlıqları ilə, hamıya gəlir. O, birini burada, birini orada vurur. Onun zərbəsi həmişə həyati bir nöqtəyə düşür. Son qələbə həmişə Fəthedici Qurda məxsusdur.
Çıraq–çıraq hamısı söndü! Və hər titrəyən vücudun üstündən
Pərdə, bir dəfn kəfəni
Enir, tufanın təlatümü ilə,
Və mələklər, hamısı solğun və üzgün,
Yüksəliş, açılma, təsdiq
Oyunun «İnsan» faciəsi, qəhrəmanının isə Fəthedici Qurd olması
«Mən ümumi nizama qarşı çıxmıram. Axı,» — deyə insan beyninin baş yoxlayıcısı sözünə davam etdi, «mən yetmiş ildən çox yaşamışam. Yeməyim kifayət edib. Çox şeylərdən həzz almışam — arvadımın, uşaqlarımın yoldaşlığından, gün batımlarından. Yazda bitkilərin necə böyüdüyünü izləmişəm. Ara-sıra bir dost əli məni sıxmışdı. Bir-iki dəfə məni demək olar ki, başa düşən bir insanla rastlaşmışam. Daha nə istəyə bilərəm?»
«Sənin,» dedim, «şöhrətin olub. Sənin işin hər ölkənin ədəbiyyatına təsir edir. İnsan sənin sayəndə həyata və özünə başqa gözlə baxır. Və bu yaxınlarda yetmiş illik yubileyində dünya səni təltif etmək üçün birləşdi — öz universitetin istisna olmaqla!»
Vyana Universiteti məni tanısaydı, bu, məni yalnız utanclı vəziyyətə salardı. Yetmiş yaşım olduğu üçün nə məni, nə də təlimimi qucaqlamaları üçün heç bir əsas yoxdur. Mən onluq kəsrlərə hədsiz əhəmiyyət vermirəm.
Şöhrət yalnız biz öldükdən sonra gəlir və açıqcası, ondan sonrakı məni maraqlandırmır. Ölümündən sonra şöhrət qazanmaq istəyim yoxdur. Mənim təvazökarlığım bir fəzilət deyil.
Adınızın yaşayacağı sizə bir şey demir?
«Heç nə, hətta yaşasa da, bu heç də qəti deyil. Məni daha çox uşaqlarımın taleyi maraqlandırır. Ümid edirəm ki, onların həyatı bu qədər ağır olmayacaq. Mən onların həyatını çox da asanlaşdıra bilmirəm. Müharibə mənim təvazökar sərvətimi, bütün ömrümün yığımını praktiki olaraq silib-süpürdü. Lakin xoşbəxtlikdən, yaş elə də ağır yük deyil. Mən davam edə bilərəm! İşim hələ də mənə həzz verir.»
Biz evin dik bağçasındakı kiçik bir cığırda irəli-geri gəzirdik. Freyd həssas əlləri ilə çiçəklənən bir kolu şirinliklə sığalçaladı.
«Mən bu çiçəklə,» dedi, «öləndən sonra mənim başıma gələ biləcək hər şeydən qat-qat çox maraqlanıram.»
«Deməli, sən hər şeydən sonra dərin bir bədbinsən?»
Mən belə deyiləm. Sadə həyat nemətlərindən aldığım həzzin fəlsəfi təfəkkürlə pozulmasına yol vermirəm.
«Ölümün ardından şəxsiyyətin hər hansı bir formada davam etdiyinə inanırsınız?»
Bu məsələ barədə heç düşünmürəm. Yaşayan hər şey məhv olur. Niyə mən sağ qalmalıyam?
«Bəzi formada qayıtmaq, tozdan yenidən birləşmək istərdinizmi? Başqa sözlə, ölümsüzlüyə heç bir arzunuz yoxdurmu?»
Açıq desək, yox. Əgər insan bütün bəşər davranışının altında yatan eqoist niyyətləri dərk edirsə, geri qayıtmağa ən kiçik bir həvəs də duymaz. Dairəvi hərəkət edən həyat yenə də eyni olardı.
Üstəlik, Nitsşenin ifadəsi ilə desək, şeylərin əbədi təkrarı bizi yenidən cismani libaslarımıza bürüsə belə, yaddaş olmadan bunun nə faydası olardı? Keçmişlə gələcək arasında heç bir bağ olmazdı.
Mənə gəlincə, yaşamağın əbədi əziyyətinin nəhayət sona yetəcəyini bilməklə tam razıyam. Bizim həyatımız zəruri olaraq bir sıra güzəştlərdən, Mən ilə onun mühiti arasındakı sonu gəlməyən mübarizədən ibarətdir. Həyatı həddindən artıq uzatmaq istəyi mənə mənasız görünür.
«Həmkarınız Ştaynaxın insan mövcudluğunun dövrünü uzatmaq cəhdlərinə etiraz edirsiniz?»
Ştaynax ömrü uzatmağa cəhd etmir. O, sadəcə qocalıqla mübarizə aparır. Bədənimizin daxilindəki qüvvə ehtiyatından istifadə edərək, toxumaların xəstəliyə qarşı müqavimət göstərməsinə kömək edir. Ştaynax əməliyyatı bəzən xərçəng kimi arzu olunmaz bioloji hadisələri erkən mərhələlərində dayandırır. Həyatı daha yaşanaqlı edir. Lakin onu yaşamaya dəyərli etmir.
Uzun ömür sürmək istəməyimizə heç bir səbəb yoxdur. Lakin mümkün qədər az xoşagəlməzliklə yaşamağı istəməyimiz üçün hər cür səbəb var.
Mən kifayət qədər xoşbəxtəm, çünki ağrının olmamasına, həyatın kiçik həzzlərinə, uşaqlarıma və çiçəklərimə görə minnətdaram!
Bernard Şou iddia edir ki, illərimiz çox azdır. O, düşünür ki, insan iradə gücünü təkamül qüvvələri üzərinə yönəldərək, əgər istəsə, insan ömrünün müddətini uzada bilər. Onun fikrincə, bəşəriyyət ata-babaların uzunömürlülüyünü bərpa edə bilər.
«Mümkündür ki,» — Freyd cavab verdi, — «ölümün özü bioloji zərurət olmasın. Bəlkə də biz ölmək istədiyimiz üçün ölürük.»
Hətta eyni şəxsə qarşı nifrət və məhəbbət eyni vaxtda sinəmizdə yaşaydığı kimi, bütün həyat özünü saxlamaq istəyi ilə bərabər, özünü məhv etmək istəyini də özündə birləşdirir.
Uzanmış rezin lentin öz ilkin formasını almağa meyli olduğu kimi, bütün canlı maddə də şüurlu və ya şüursuz surətdə qeyri-üzvi varlığın tam və mütləq ətalətinə yenidən qovuşmağa can atır. Ölüm arzusu ilə həyat arzusu içimizdə yan-yana yaşayır.
Ölüm, Eşqin yoldaşıdır. Birlikdə dünyaya hökm edirlər. Bu, mənim kitabımın, «Həzz prinsipinin o tayında» əsərinin mesajıdır.
Əvvəldə psixoanaliz sevginin hər şeydən vacib olduğunu fərz edirdi. Bu gün bilirik ki, ölüm də bərabər dərəcədə vacibdir.
Biologiya baxımından hər bir canlı varlıq, içində həyat nə qədər şiddətli yansa da, nirvanaya can atır, “həyat adlanan qızdırma”nın dayanmasına can atır, İbrahimin qucağına can atır. Bu arzu müxtəlif dolayı ifadələrlə pərdələnə bilər. Buna baxmayaraq, həyatın son məqsədi onun öz məhvidir!
«Bu,» — dedim, «özünü məhv etmə fəlsəfəsidir. Özünü öldürməyi əsaslandırır. Eduard von Hartmannın nəzərdə tutduğu dünya intiharına məntiqi olaraq gətirib çıxarmalıdır.»
Bəşəriyyət intiharı seçmir, çünki varlığının qanunu öz məqsədinə düz yolla getməkdən çəkinir. Həyat öz varlıq dövrünü tamamlamalıdır. Hər normal varlıqda həyat arzusu ölüm arzusunu tarazlamaq üçün kifayət qədər güclüdür, nəhayət ölüm arzusu daha güclü çıxsa da.
Ölümün bizə öz iradəmizlə gəldiyi barədə xəyali bir fərziyyə irəli sürə bilərik. Mümkündür ki, sinəmizdəki müttəfiqi olmasaydı, Ölümü məğlub edə bilərdik.
«Bu mənada,» Freyd təbəssümlə əlavə etdi, «bütün ölümün gizlədilmiş intihar olduğunu söyləməyimiz haqlı ola bilər.»
Bağçada soyuqlaşdı.
Söhbətimizi iş otağında davam etdirdik.
Freydin masa üstündə onun öz səliqəli əl yazısı ilə yazılmış bir qalaq əlyazma gördüm. «Nə üzərində işləyirsən?» — soruşdum.
Mən qeyri-tibb mütəxəssisləri tərəfindən aparılan psixoanalizi, yəni qeyri-tibb analizini müdafiə edən bir əsər yazıram. Həkimlər analizin yalnız lisenziyalı həkimlər tərəfindən aparılmasını qanuni, digər halları isə qanunsuz elan etmək istəyirlər. Tarix, o qədim oğru, hər bir kəşfdən sonra özünü təkrar edir. Həkimlər əvvəldə hər yeni həqiqətlə mübarizə aparırlar. Sonra isə onu inhisar altına almağa çalışırlar.
«Dünyəvi adamlardan böyük dəstək almısınız?»
Mənim ən yaxşı şagirdlərimin bəziləri həkim olmayanlardır.
«Özünüz çox məşğul olursunuz?»
Əlbəttə. Məhz bu anda çətin bir iş üzərində çalışıram, maraqlı yeni bir xəstənin psixi münaqişələrini açığa çıxarıram.
«Qızım da psixoanalitikdir, gördüyünüz kimi. . . .»
Bu mərhələdə Anna Freyd öz müalicə etdiyi xəstə ilə birlikdə göründü; bu, on bir yaşında, xarici görünüşündə anglo-sakson olduğu şübhə doğurmayan bir uşaq idi. Uşaq tamamilə xoşbəxt görünürdü, şəxsiyyətindəki münaqişə və ya çətinlikdən bütünlüklə xəbərsiz idi.
«Siz heç,» — soruşdum professor Freyddən, «özünüzü təhlil edirsinizmi?»
Əlbəttə. Psixoanalitik daim özünü təhlil etməlidir. Özümüzü təhlil etdikdə, başqalarını daha yaxşı təhlil edə bilərik.
Psixoanalitik ibranilərin günah keçisi kimidir. Başqaları öz günahlarını onun üzərinə yükləyirlər. O, üzərinə atılan bu yükdən qurtulmaq üçün öz sənətini son həddə qədər işlətməlidir.
«Mənə həmişə elə gəlir,» — dedim, «ki, psixoanaliz onunla məşğul olanların hamısında mütləq xristian mərhəməti ruhunu yaradır. İnsan həyatında elə bir şey yoxdur ki, psixoanaliz onu bizə anlamağa qadir olmasın. „Tout comprendre c'est tout pardonner.“ — „Hər şeyi anlamaq — hər şeyi bağışlamaqdır.“»
«Əksinə,» — guruldadı Freyd, sifəti ibrani peyğəmbərinin qəti sərtliyini alaraq. «Hər şeyi anlamaq, hər şeyi bağışlamaq deyil. Psixoanaliz bizə nəyə dözməli olduğumuzu öyrətməklə yanaşı, nədən çəkinməli olduğumuzu da öyrədir. O, bizə nəyin məhv edilməli olduğunu deyir. Şərə dözmək heç də biliyin zəruri nəticəsi deyil.»
Mən birdən-birə başa düşdüm ki, Freyd nə üçün onu tərk edən və ortodoks psixoanalizin düz yolundan sapmış tərəfdarları ilə bu qədər şiddətlə mübahisə etmişdi, nə üçün onların bu sapmasını bağışlaya bilmirdi. Onun haqlılıq hissi əcdadlarından qalma mirasdır. Bu, onun irqi ilə fəxr etdiyi kimi, özü ilə də fəxr etdiyi bir mirasdır.
«Mənim dilim,» — o, mənə izah etdi, — «almandır. Mənim mədəniyyətim, nailiyyətlərim almandır. Almaniyada və Almaniya Avstriyasında antisemit önyargının gücləndiyini nəzərə alana qədər özümü intellektual baxımdan alman hesab edirdim. Həmin vaxtdan bəri özümü artıq alman saymıram. Özümü yəhudi adlandırmağa üstünlük verirəm.»
Bu qeyddən bir qədər məyus oldum.
Mənə elə gəlirdi ki, Freydin ruhu hər cür irq qərəzindən ucalarda yaşamalı, hər hansı şəxsi kinə toxunmamalı idi. Lakin onun elə hiddəti, elə vicdanlı qəzəbi onu daha da sevimli bir insan edirdi.
Axillesin dabanı olmasaydı, ona dözmək mümkün olmazdı!
«Mən də şadam, Herr Professor,» dedim, «ki, sizin də kompleksləriniz var, ki, siz də faniliyinizi büruzə verirsiniz.»
«Komplekslərimiz,» – deyə Freyd cavab verdi, «zəifliyimizin mənbəyidir; onlar həm də çox vaxt gücümüzün mənbəyidir.»
«Maraqlanıram,» — dedim, «mənim komplekslərim nədən ibarətdir!»
«Ciddi bir təhlil,» Freyd cavab verdi, «ən azı bir il çəkir. Hətta iki və ya üç il də çəkə bilər. Siz həyatınızın bir çox ilini aslan ovçuluğuna sərf edirsiniz. Siz ilbəil öz nəslinizin seçilən simalarını, həmişə özünüzdən yaşlı kişiləri axtarmısınız. Ruzvelt, Kayzer, Hindenburq, Briyan, Foş, Joffr, Georg Brandes, Gerhart Xauptman və Corc Bernard Şou var idi...»
Bu, işimin bir hissəsidir.
Amma bu həm də sənin üstünlüyündür. Böyük adam bir simvoldur. Sənin axtarışın ürəyinin axtarışıdır. Sən atanın yerini tutacaq böyük adamı axtarırsan. Bu, sənin ata kompleksinin bir hissəsidir.
Freydin iddiasını şiddətlə inkar etdim. Buna baxmayaraq, düşünəndə mənə elə gəlir ki, onun təsadüfən söylədiyi fikirdə özümün gözləmədiyim bir həqiqət ola bilər. Ola bilsin ki, məni onun yanına gətirən də elə həmin təhrik idi,
«Sənin Əbədi Yəhudində,» — deyə əlavə etdi, «sən bu axtarışı keçmişə doğru genişləndirirsən. Sən həmişə İnsanların Axtaranısən.»
«Kaş ki,» dedim bir müddət sonra, «burada kifayət qədər uzun qala biləydim ki, öz ürəyimi sənin gözlərindən görə biləm. Bəlkə də, Meduza kimi, öz surətimi görsəydim, qorxudan ölərdim! Ancaq qorxuram ki, psixoanalizdə həddindən artıq bilirəm. Daim sənin niyyətlərini qabaqlayardım, ya da qabaqlamağa çalışardım.»
«Xəstədə zəkanın olması,» — Freyd cavab verdi, — «əngəl deyil. Əksinə, bəzən işi asanlaşdırır.»
Bu baxımdan psixoanalizin ustadı, müştərilərinin müayinəsi altında xəstənin özünü təsdiq etməsinə qəzəblənən bir çox ardıcıllarından fərqlənir.
Psixoanalitiklərin çoxu Freydin «sərbəst assosiasiya» metodundan istifadə edir. Onlar xəstəni ağlına gələn hər şeyi deməyə təşviq edirlər — nə qədər axmaq, nə qədər ədəbsiz, nə qədər yersiz və ya əlaqəsiz görünsə də. Zahirən əhəmiyyətsiz görünən izlərlə onu təqib edən psixi əjdahaları yuvasına qədər izləyə bilirlər. Onlar xəstənin fəal əməkdaşlıq istəyini xoşlamırlar, çünki qorxurlar ki, sorğularının istiqaməti ona aydın olandan sonra onun arzuları və müqavimətləri, şüursuz olaraq öz sirlərini qorumağa çalışaraq, psixi ovçunu izdən çıxara bilər. Freyd də bu təhlükəni qəbul edir.
«Bəzən düşünürəm,» — deyə soruşdum, «düşüncələrimizi və duyğularımızı formalaşdıran prosesləri daha az bilsəydik, bəlkə də daha xoşbəxt olardıq? Psixoanaliz hər bir hissi öz ilkin komplekslər dəstəsinə qədər izləyəndə həyatı son sehrlərindən məhrum edir. Hamımızın ürəyimizdə vəhşini, cinayətkarı və heyvanı gizlətdiyimizi kəşf etməklə daha şən olmuruq.»
«Heyvanlara nə etirazın var?» — deyə Freyd cavab verdi. «Mən heyvanlar cəmiyyətini insan cəmiyyətindən sonsuz dərəcədə üstün tuturam.»
«Niyə?»
Çünki onlar qat-qat sadədirlər. Onlar şəxsiyyətin ikiyə bölünməsindən, Mənin dağılmasından əziyyət çəkmirlər ki, bu da insanın öz intellektual və psixi mexanizmi üçün həddindən artıq yüksək sivilizasiya ölçülərinə uyğunlaşmaq cəhdindən yaranır.
Vəhşi, vəhşi heyvan kimi, qəddardır, lakin sivilizasiyalı insanın alçaqlığından məhrumdur. Alçaqlıq insanın cəmiyyətin ona qoyduğu məhdudiyyətlərə görə cəmiyyətdən aldığı intiqamdır. Bu intiqam hissi peşəkar islahatçını və hər şeyə qarışan adamı hərəkətə gətirir. Vəhşi sənin başını kəsə bilər, səni yeyə bilər, səni işgəncəyə verə bilər, lakin o, sivil cəmiyyətdə həyatı bəzən demək olar ki, dözülməz edən davamlı kiçik sancmalardan səni xilas edər.
İnsanın ən xoşagəlməz vərdişləri və özünəməxsusluqları, onun hiyləgərliyi, qorxaqlığı, hörmətsizliyi mürəkkəb bir sivilizasiyaya natamam uyğunlaşmasından doğur. Bu, həvəslərimizlə mədəniyyətimiz arasındakı ziddiyyətin nəticəsidir.
İtin quyruğunu yelləyərək və ya narazılığını havlayaraq ifadə etdiyi sadə, açıq və şiddətli duyğular nə qədər də xoşdur! İtin duyğuları, – Freyd dərin düşüncə ilə əlavə etdi, – insanı qədim dövrlərin qəhrəmanlarını xatırladır. Bəlkə də buna görə biz itlərə şüursuz olaraq Axilles və Hektor kimi qədim qəhrəmanların adlarını veririk.
«Mənim öz itim,» — deyə sözünü kəsdim, «’Ajax’ adlı doberman pinşerdir.» Freyd gülümsədi.
«Şadam,» — əlavə etdim, «ki o oxuya bilmir. Əgər psixi travmalar və Edip kompleksləri barədə öz fikrini hayqıraraq deyə bilsəydi, bu, onu ev təsərrüfatının daha az arzu olunan üzvü edərdi!»
Hətta siz, Professor, mövcudluğu çox mürəkkəb hesab edirsiniz. Lakin mənim fikrimcə, müasir sivilizasiyanın mürəkkəbliyinə özünüz də qismən səbəbsiniz. Psixoanalizi icad etməzdən əvvəl biz şəxsiyyətimizin yüksək dərəcədə xoşagəlməz komplekslərin döyüşkən bir dəstəsi tərəfindən idarə olunduğunu bilmirdik. Psixoanaliz həyatı mürəkkəb bir tapmacaya çevirdi.
«Qətiyyən,» — Freyd cavab verdi. «Psixoanaliz həyatı sadələşdirir. Təhlildən sonra yeni sintezə nail oluruq. Psixoanaliz səpələnmiş həvəslərin mürəkkəb labirintini yenidən təşkil edir və onları aid olduqları makaraya dolamağa çalışır. Və ya, metaforu dəyişsək, insanı öz şüursuzluğunun labirintindən çıxaran ipi təmin edir.»
Üzdə, belə görünür ki, insan həyatı heç vaxt bu qədər mürəkkəb olmamışdır. Və hər gün sizin və ya şagirdlərinizin irəli sürdüyü hansısa yeni fikir insan davranışı problemini daha da çaşdırıcı və daha da ziddiyyətli edir.
Psixoanaliz, heç olmasa, yeni həqiqətə qapını heç vaxt bağlamır. «Şagirdlərinizdən bəziləri, sizdən daha ortodoks olanlar, sizdən heç vaxt yayılmış hər bir bəyanata yapışırlar.»
«Həyat dəyişir. Psixoanaliz də dəyişir», — Freyd qeyd etmişdi. «Biz yeni bir elmin yalnız əvvəlindəyik».
Məncə, qurduğunuz elmi struktur olduqca mürəkkəbdir. Onun sabit elementləri — «əvəzləmə» nəzəriyyəsi, «uşaq cinsəlliyi» və «yuxu simvolları» və s. — olduqca daimi görünür.
Buna baxmayaraq, təkrar edirəm, biz hələ yalnız başlanğıcdayıq. Mən yalnız bir başlayan adamam. Mən psixikanın təməl qatlarından basdırılmış abidələri qazıb üzə çıxarmaqda müvəffəq oldum.
Amma mən bir neçə məbəd kəşf etmişəmsə, başqaları bir qitə kəşf edə bilər.
«Hələ də əsas diqqəti cinsəlliyə verirsiniz?»
Sizin öz şairinizin, Volt Vitmenin sözləri ilə cavab verirəm: „Yet all were lacking, if sex were lacking.“ («Cinsəllik olmasaydı, hər şey əskik olardı.») Ancaq artıq sizə izah etmişəm ki, bu gün demək olar ki, bərabər vurğu həzzin „o tayında“ durana – ölümə, həyatın inkarına qoyuram. Bu istək bəzi kişilərin nə üçün ağrını sevdiyini – yox olmağa doğru bir addım kimi – izah edir! Bu, bütün insanların nə üçün rahatlıq axtardığını, şairlərin nə üçün şükür etdiyini izah edir–
Hansı tanrılar varsa da, heç bir həyat əbədi yaşamır
Həmin ölülər heç vaxt qalxmazlar,
Hətta ən yorğun çay belə
Haradasa dənizə qıvrılıb axar.
«Şou, sənin kimi, əbədi yaşamaq istəmir, lakin,» — dedim, «səndən fərqli olaraq, o, cinsəlliyi maraqsız hesab edir.»
«Şou,» — Freyd gülərək cavab verdi, — «cinsəlliyi başa düşmür. Sevgi haqqında ən uzaq təsəvvürü belə yoxdur. Onun pyeslərinin heç birində real sevgi münasibəti mövcud deyil. O, Sezarın sevgi münasibətini — bəlkə də tarixdəki ən böyük ehtirası — zarafata çevirir. Qəsdən, hətta pis niyyətlə deyə bilərəm, Kleopatranı bütün əzəmətindən məhrum edir və onu əhəmiyyətsiz, yüngül bir qadına çevirir.»
Şounun məhəbbətə qarşı qəribə mövqeyinin və bütün bəşəri işlərin ilkin hərəkətvericisini inkar etməsinin — ki bu, nəhəng əqli təchizatına baxmayaraq, pyeslərini ümumbəşəri təsirdən məhrum edir — səbəbi onun psixologiyasında yatır. Şou özünün bir müqəddiməsində təbiətindəki asketik cizgini özü vurğulayır.
Mən çoxlu səhvlər etmiş ola bilərəm, lakin cinsi həvəsin üstünlüyünü vurğulayarkən heç bir səhv etmədiyimə tam əminəm. Cinsi həvəs o qədər güclüdür ki, ən çox sivilizasiyanın konvensiyaları və qoruyucu tədbirləri ilə toqquşur. Bəşəriyyət özünümüdafiə naminə onun fövqəladə əhəmiyyətini inkar etməyə çalışır.
«Rusları qazıyın, altından tatar çıxar» — deyir atalar sözü. İstənilən insan emosiyasını təhlil edin, cinsəllik sahəsindən nə qədər uzaqda yerləşirsə yerləşsin, mütləq bir yerdə həyatın özünün davamını borclu olduğu ilkin həvəsi kəşf edəcəksiniz.
Siz, şübhəsiz ki, bu baxış bucağını bütün müasir yazıçılara aşılamağa nail olmusunuz. Psixoanaliz ədəbiyyata yeni intensivliklər verdi.
O, həmçinin ədəbiyyatdan və fəlsəfədən çox şey almışdır.
Nitsşe ilk psixoanalitiklərdən biri idi. Onun intuisiya ilə kəşflərimizi nə dərəcədə qabaqcadan xəbər verdiyi heyrətamizdir. İnsan davranışının ikili motivlərini və həzz prinsipinin sonsuz hökmranlıq təkidini heç kim ondan daha dərindən dərk etməmişdi. Onun Zərdüştü deyir:
Vay, qışqırır: Get!
Lakin həzz əbədiyyət istəyir, doymaz, dərin əbədiyyət istəyir.
Psixoanaliz Avstriya və Almaniyada ABŞ-da olduğu qədər geniş müzakirə olunmasa da, ədəbiyyata təsiri yenə də nəhəngdir.
Thomas Mann və Huqo von Hofmannsthal bizə çox şey borcludurlar. Şnitsler mənim inkişafımla böyük dərəcədə paralel gedir. O, elmi yolla çatdırmağa çalışdığım çox şeyi poetik şəkildə ifadə edir. Amma Dr. Şnitsler təkcə şair deyil, həm də alimdir.
«Siz,» — cavab verdim, — «yalnız alim deyil, həm də şairsiniz. Amerika ədəbiyyatı,» — davam etdim, — «psixoanalizlə yoğrulubdur. Ruper Hyuz, Harvi O’Higgins və başqaları öz tərcüməçiləriniz olurlar. Yeni bir romanı açıb da psixoanalizə istinad tapmamaq demək olar ki, mümkün deyil. Dramaturqlar arasında Yuniu O’Nil və Sidney Howard sizə dərin minnətdardırlar. Məsələn, «Gümüş ip» (The Silver Cord) sadəcə Edip kompleksinin dramatik təsviridir.»
«Bilirəm,» – deyə Freyd cavab verdi. «İltifata minnətdaram, amma Birləşmiş Ştatlardakı məşhurluğumdan qorxuram. Amerikalıların psixoanalizə marağı çox dərin deyil. Geniş yayılmış populyarlaşdırma ciddi tədqiqat olmadan səthi qəbulə gətirib çıxarır. İnsanlar sadəcə teatrda və ya mətbuatda eşitdikləri ifadələri təkrar edirlər. Psixoanalizi başa düşdüklərini zənn edirlər, çünki onun jarqonunu təkrar edə bilirlər! Mən Avropa mərkəzlərində psixoanalizin daha intensiv öyrənilməsinə üstünlük verirəm.»
Amerika məni rəsmi olaraq tanıyan ilk ölkə oldu. Klark Universiteti mənə fəxri elmi dərəcə verdi, o vaxt hələ Avropada təcrid olunmuşdum. Buna baxmayaraq, Amerika psixoanaliz tədqiqinə az sayda orijinal töhfə verdi.
Amerikalılar mahir ümumiləşdiricilərdir, nadir hallarda yaradıcı düşünən olurlar. Üstəlik, ABŞ-da, eləcə də Avstriyada tibbi etimad sahəni qabaqcadan tutmağa çalışır. Psixoanalizi bütünlüklə həkimlərin əlində qoymaq onun inkişafı üçün ölümcül olardı. Tibbi təhsil psixoanalitik üçün nə qədər üstünlükdürsə, bir o qədər də maneədir.
Əgər qəbul edilmiş elmi konvensiyalar tələbənin zehinində çox dərin kök salarsa, bu, əngəl yaradır.
Freyd hər nə bahasına olursa olsun həqiqəti söyləməlidir! O, ən çox pərəstişkarına malik olduğu Amerikaya yaltaqlıq etməyə özünü məcbur edə bilməz. Hətta yetmiş yaşını keçdiyi halda belə, ona yalnız istəməyə-istəməyə qəbul etdiyi tibb peşəsinə barış təklifi etməyə özünü vadar edə bilməz.
Öz güzəştsiz dürüstlüyünə baxmayaraq, Freyd nəzakətin özüdür. Hər təklifə səbrlə qulaq asır, söhbət etdiyi adama heç vaxt hökmranlıq etməyə çalışmır. Onun yanından hansısa hədiyyəsiz, qonaqpərvərliyin hansısa nişanəsiz ayrılan qonaq azdır!
Qaranlıq çökmüşdü.
Bir vaxtlar Habsburqların imperiya əzəmətinə ev sahibliyi etmiş şəhərə qatarla qayıtmağımın vaxtı çatmışdı.
Freyd, həyat yoldaşı və qızı ilə birlikdə, dağdakı istirahət yerindən küçəyə aparan pillələri çıxdı, məni yola salmaq üçün. Ona əl edərək vidalaşarkən, mənə boz və kədərli görünürdü.
“Məni bədbin kimi göstərmə,” — dedi o, son əl sıxmasından sonra. “Mən dünyaya nifrət etmirəm. Dünyaya nifrət bildirmək — ona qarşı başqa bir yanaşma üsuludur, diqqət və alqış qazanmaq üçün!
«Xeyr, mən bədbin deyiləm, nə qədər ki, uşaqlarım, arvadım və güllərim var!» — o, gülümsəyərək əlavə etdi: «Güllərin, xoşbəxtlikdən, nə xarakteri, nə də mürəkkəblikləri var. Mən güllərimi sevirəm. Və mən bədbəxt deyiləm — heç olmasa başqalarından çox bədbəxt deyiləm.»
Mənim qatarımın fiti gecəni yararaq qışqırdı. Vaqon məni stansiyaya doğru sürətlə apardı. Ziqmund Freydin bir az əyilmiş fiquru və ağ başı uzaqda yavaş-yavaş görünməz oldu.
Edip kimi, Freyd də Sfinksin gözlərinə çox dərin baxmışdı. Div hər yolçunun qarşısına tapmacasını qoyur. Cavabı bilməyən yolçunu amansızcasına tutub qayalara çırpır. Lakin o, sirrini tapanlara deyil, məhv etdiyi kəslərə daha mərhəmətli ola bilər.