P. J. Möbius: „Die Migräne“ (1895)

Miqren. P. J. Möbius. (Xüsusi patologiya və terapiyanın XII cildindən. Redaktor H. Notnagel. Alfred Hölder nəşriyyatı. Vyana, 1894.)

Notnagelin nəşri davam edən böyük daxili tibb əl kitabına nevroloji töhfələr silsiləsini cənab Möbius miqrenə dair 7 çap vərəqi həcmində kiçik bir kitabla açmışdır; bu kitab, yəqin ki, nevroloqlar dairəsindən çox-çox kənarda maraq oyadacaq və rəğbət qazanacaqdır. Cənab Möbiusun əsərləri eyni zamanda müəllifin şəxsiyyətinin obrazını da yaradan və oxucunun zehnində bu şəxsiyyətdən ayrılmaz olan əsərlərdəndir. Beləliklə, bu kitab da cənab Möbiusda qiymətləndirməyi öyrəndiyimiz bütün keyfiyyətlərə şəhadət verir: müşahidədə öz gözlərinə inanmaq cəsarətinə, yanıltıcı görüntünü dağıtmağa tənqidi şövqə, mübahisədə idrakın və şübhənin son əsaslarına qədər getməkdən çəkinməyən mütəfəkkirin ardıcıllığına.

Bu səciyyəyə onu da əlavə edək ki, müəllifimizin şərhi bilik sahəsinin bütün boşluqlarını və ziddiyyətlərini amansız səmimiyyətlə üzə çıxarır, habelə o, xəstəlik simptomlarının anlaşılmasında və terapiyanın qiymətləndirilməsində tibbdə yenicə öz yerini tutmuş psixi amilin haqqının verilib-verilmədiyinə diqqətlə nəzarət edir. Bu kiçik kitab yalnız öyrədici deyil, həm də əvvəlindən sonuna qədər cəlbedicidir. O, düzgün və zərif üslubda yazılmışdır, halbuki bir çox tibb müəllifləri unudurlar ki, ixtisas təhsili ümumi təhsildən azad etmir və millətin öz dilində yazan şəxslər qarşısında qoya biləcəyi tələbləri aradan qaldırmır. Kitab geniş əhəmiyyətli tənqidi müddəaları və fikirləri çox vaxt ən uğurlu və təsirli formada təqdim edir. Möbiusun miqrenin «vazomotor nəzəriyyəsi» haqqında öz hökmünü ifadə etdiyi bir neçə cümləni gətirirəm (s. 105).

«Əminəm ki, vazomotor nəzəriyyə ölüdür, yalnız vis inertiae, yəni ətalət qüvvəsi sayəsində hələ də tədris olunur, buna görə də artıq canlı olmayanın təkzibinə ətraflı girişməyə cəsarətim çatmır. Ən mühüm məqamları yalnız qısaca qeyd edək. Hər yerdə, fiziologiyada da, patologiyada da, parenxima hüceyrələrindəki proseslər ilkindir, yerli qan dövranındakı dəyişikliklər isə sonrakı təzahürlərdir: parenxima ağadır, qan dövranı isə xidmətçi.»

Bu kitabın zəngin məzmununu təfərrüatı ilə izləmək cazibədar olardı, lakin bundan imtina edirəm, çünki burada nə sadəcə məzmunun xülasəsini, nə də xırda iradlar toplusunu vermək istəyirəm. Bunun əvəzinə, iki məqamı, sanki Möbiusun şərhlərinə əlavə kimi, daha ətraflı nəzərdən keçirməyimə icazə verilsin; fikrimcə, miqrenin növbəti təsvirində bunlara daha geniş yer ayrılmalıdır. Əvvəlcə diqqəti «hemikranik ekvivalentlər»ə yönəltmək istərdim.

Bunlar miqrendən fərqli simptomlardan ibarət olan, lakin meydana çıxma və gedişat baxımından bütün xüsusiyyətlərinə görə, xüsusən də miqrenlə əvəzlənə bildiklərinə görə miqrenlə eyniləşdirilməli olan tutma vəziyyətləridir. Aydındır ki, bu miqren ekvivalentləri böyük diaqnostik və nəzəri maraq doğurur. Möbius da onları qeyd etməyi unutmur və onlar haqqında hələ çox az şey bilindiyindən şikayətlənir. Öz təcrübəmdən — onu, şübhəsiz, hər bir oxucu təsdiq edə bilər — miqren ekvivalentlərinin üç formasını tanıyıram: mədə, kürək və ürək miqreni.

Mədə miqreni əslində rudimentar baş miqrenidir, ondan yalnız mədə əlamətləri qalmışdır. Bu diaqnozu ilk dəfə qoyduğum xəstəni xatırlayıram: gənc bir xanım idi, onun «mədə xəstəliyi»ni həkimi bu günə qədər miqren kimi qəbul etmir. Mədə xəstəliyi ürəkbulanma tutmalarından ibarətdir: bu tutmalar təkrar qusma ilə başa çatır, 24 saata qədər davam edir, pubertatdan qısa müddət sonra başlamış, əvvəlcə seyrək, indi isə daha tez-tez baş verir və adətən bir neçə həftəlik fasilələrlə gəlir. Tutma zamanı olan yüngül alın təzyiqi və işığa və səsə qarşı açıq-aşkar həssaslıq bu əsəbi mədə xəstəliyini miqren kimi tanımağa imkan verir. Göründüyü kimi, mədə miqreni miqrenin mənzərəsini yeni cizgilərlə zənginləşdirəcək bir şey deyil.

Lakin «kürək miqreni» məhz belədir; diqqətəlayiqdir ki, onunla ilk dəfə yuxarıda adı çəkilən xəstənin bacısında tanış oldum. Bu xanım bütün gəncliyi boyu, müəyyən bir dövrə qədər, adi, o qədər də ağır olmayan miqrenlərdən əziyyət çəkmişdi. Onda qarışıq xarakterli ağır bir nevroz (histero-nevrasteniya) inkişaf edəndə dəyişiklik baş verdi. O vaxtdan onu onurğa sütununda şiddətlə ağrıyan və gövdəni halqa kimi saran kürək ağrıları tutmaları incitməyə başladı. Kürəkdə (fasilələrdə də) histerik analgeziya var idi; bunu miqren kimi xəstənin özü izah edirdi: o, ağrıları hər iki yerdə tamamilə eyni sayırdı.

O deyirdi ki, «kürəyində miqren» var; onda arabir etats de mal, yəni bir-birinə qovuşan tutmalar olurdu; bu kürək ağrılarını üzvi xəstəliklə izah etməyi uzun illər davam edən müşahidə sayəsində istisna etməyi öyrəndim. Nevroz yaxşılaşdıqca baş miqrenləri yenidən başladı; son iki ildə bu xanım, səhhəti dözülən olduğu halda, köhnə və dəyişmiş miqren tutmaları arasında növbələşmə yaşayır; yeri gəlmişkən, hər ikisi yalnız ara-sıra baş verir. Kürək miqreni onda digəri ilə eyni səbəblərdən yaranır, lakin adətən bir qədər uzun çəkir. Səbəblər arasında yalnız coitus interruptus şübhəsizdir; o, nevrozun yaranmasında da öz rolunu oynayır. Bu halda mədə simptomları demək olar ki, nəzərə çarpmırdı. O vaxtdan bəri kürək miqreninə dəfələrlə rast gəlmişəm.

Sonuncu dəfə ona kökəlmə kürü zamanı məcburiyyət təsəvvürlərindən mənim tərəfimdən azad edilmiş bir qızda rast gəldim. Bu xəstə uzun müddət adi miqrenlərdən əziyyət çəkmişdi; onların mənzərəsinə həm ürəkbulanma, həm də ənsədə və çiyinlərdə ağrılar daxil idi. Məcburiyyət təsəvvürlərinin törətdiyi pisləşmə dövründə o, miqren tutmalarında bütün kürəyi boyunca şiddətli ağrılardan şikayət edirdi, bunların yanında baş ağrıları arxa plana keçirdi. Kökəlmə kürü gedişində onda baş və kürək ağrılarının bərabər iştirak etdiyi bir tutma, sonra isə hər biri 4 həftəlik fasilə ilə gələn və yenə təmiz baş miqreni olan daha iki tutma gördüm.

Göründüyü kimi, bu halda kürək miqreni «baş miqreni»ndən ümumiyyətlə tam ayrılmamışdı. Yeri gəlmişkən, burada da, əvvəlki halda olduğu kimi, kürək miqreni vəziyyətin pisləşdiyi dövrə təsadüf edirdi və ümumi vəziyyət yaxşılaşdıqca geri çəkildi. Bundan başqa, hər iki halda çox aydın tanınan spinal nevrasteniya var idi və müalicə nəticəsində demək olar ki, aradan qaldırıldı.

Miqren ekvivalentinin üçüncü formasını — ürək miqrenini — yalnız bir neçə nümunədə tanıyıram; lakin düşünürəm ki, başqaları ona daha tez-tez rast gəlmiş olmalıdır. Tipik nümunə kimi, gəncliyində adi miqrendən əziyyət çəkmiş, təxminən 50 yaşlı bir həmkarımın halını təsvir edirəm. İş qabiliyyətinə görə mühakimə etsək, ürək çatışmazlığı olmayan bu həkim miqrenə uyğun gələn fasilələrlə və səbəblərdən yüngül əzab verən sıxıntı hissi ilə müşayiət olunan aritmiyaya tutulur; bu hal 3–6 saat davam edir və hər iki gicgahda zəif təzyiqlə müşayiət olunur.

Səbəblər gecə yuxusunun pozulması, hirslənmə və ya peşədə ağır qayğıdır; tutmaların tezliyi həftədə iki dəfədən 3 həftədə bir dəfəyə qədər dəyişir. Bu tutmaları hemikranik ekvivalentlər sayıram, lakin məmnuniyyətlə etiraf edirəm ki, belə tutmalardan adi hemikraniyaya qədər uzanan silsilədə hələ ara həlqələr çatışmır. Yeri gəlmişkən, düşünmürəm ki, adi və göz miqreninə edilən bu əlavələrlə miqren formalarının müxtəlifliyi tükənir.

Bundan başqa, miqrenin bir əlaqəsini vurğulamaq istərdim ki, Möbius da onu rədd etmir: bu vəziyyətin buruna — qəsdən burun xəstəliklərinə demirəm — münasibətini. Bunu müdafiə etmək üçün iki, hələlik yalnız subyektiv cəhətdən inandırıcı səbəbim var: birincisi, öz bədənimdə əldə etdiyim təcrübə ki, tez-tez baş verən və ağır miqren hipertrofik kavernoz bədənlərin müalicəsi ilə seyrək və yüngül miqrenə çevrilə bilər; ikincisi, bu jurnalın oxucularına yaxşı tanış olan bir tədqiqatçının — Berlindəki Dr. V. Flissin — işləri və heyrətamiz müalicə uğurları ilə yaxından tanışlığım.

Sələfi Hakdan fərqli olaraq diaqnostik vasitə kimi kokainə, müasir terapiyanın cəsarətli texnikasına və ümumi əhəmiyyətli baxışlara malik olan Flissə görə, buruna ümumiyyətlə baş ağrılarının, eləcə də miqrenin patogenezində yalnız istisna hallarda deyil, daha çox qayda olaraq rol tanınmalıdır. Əgər bu təsdiqlənərsə, «simptomatik miqren tutmaları»nın «miqren xəstəliyi»nə münasibətini (s. 69) yəqin ki, bu gündən daha yaxşı anlaya biləcəyik. O zaman Möbiusun miqrenə verdiyi, o qədər də cəlbedici olmayan tərifə qarşı etirazları ifadə etmək də asanlaşardı: o, bu son dərəcə geniş yayılmış və asanlıqla qazanıla bilən xəstəlikdə «irsi degenerasiyanın bir formasını» görür.

Ziqm. Freyd.

[«Wiener klinische Rundschau» (Internationale klinische Rundschau), 9-cu cild, 1895, № 9, s. 140–141.]