Histerik tutmanın nəzəriyyəsinə dair (Yozef Breyer ilə birgə)

Əlyazma, Breyerə göndərilmiş bir qaralama, Freydin əl yazısı ilə yazılmış, aşağıdakı tarixi daşıyır: Vyana, noyabrın sonu 1892. Ayrı-ayrı hissələr ilkin «histerik hadisələrin psixi mexanizmi haqqında» (Neurologisches Zentralblatt, 1893-cü il; «Histeriya üzrə tədqiqatlar», 1895) adlı bildirişdə yer almışdır. Bu iş, Breyerin varislərinin razılığı ilə “Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı” və “İmaqo” jurnallarında, XXV cild, 1940, 2-ci buraxılış, nəşr olunmuşdur.

Bildiyimiz qədər, histerik tutmanın nəzəriyyəsi hələ mövcud deyil, yalnız Şarko tərəfindən verilmiş və nadir hallarda rast gəlinən, qısaldılmamış “histerik böyük tutma” (grande attaque hysterique) ilə bağlı olan təsvir mövcuddur. Belə “tipik” bir tutma Şarkoya görə dörd mərhələdən ibarətdir: 1) epileptoid mərhələ, 2) böyük hərəkətlər, 3) “passional pozalar” mərhələsi, 4) “terminal delirium”. Bu mərhələlərin bəzilərinin müstəqil şəkildə uzanması, dəyişməsi və ya tamamilə itirilməsi nəticəsində Şarkonun fikrincə, həkimlər tərəfindən tipik “böyük tutma”dan (grande attaque) daha çox müşahidə edilən histerik tutmaların çoxsaylı və müxtəlif formaları yaranır.

Bu təsvir, mərhələlər arasındakı mümkün əlaqə, histeriyanın ümumi mənzərəsində tutmanın əhəmiyyəti və ya xəstələrdə tutmaların dəyişməsi barədə heç bir məlumat vermir. Həkimlərin əksəriyyətində histerik tutmanı beyin qabığının hərəkət və psixi mərkəzlərinin “dövri boşalması” kimi görmək meyli üstünlük təşkil etdiyini güman etsək, bəlkə də yanılmırıq.

Biz histerik tutmaya dair baxışlarımızı, histeriya xəstələrini hipnotik təlqinlərlə müalicə edərək və hipnoz vəziyyətində onlardan sorğu-sual edərək tutma zamanı baş verən psixi prosesləri araşdırmaqla əldə etmişik. Biz, histerik tutmaya aid aşağıdakı müddəaları irəli sürürük; bundan əvvəl qeyd edirik ki, histerik hadisələrin izahı üçün şüur məzmununun dissosiasiyası — parçalanması — fərziyyəsini zəruri hesab edirik.

1.)

2.)

(Təkrarlanan) histerik tutmanın sabit və əsas məzmunu, xəstənin əvvəllər bir dəfə yaşadığı psixi vəziyyətin, başqa sözlə, bir xatirənin təkrarlanmasıdır.

Beləliklə, biz iddia edirik ki, histerik tutmanın əsas hissəsi Şarkonun 'attitudes passionelles' (passional pozalar) mərhələsində özünü göstərir. Bir çox hallarda bu mərhələnin xəstənin həyatından bir xatirəni, çox vaxt isə eyni xatirəni ehtiva etdiyi aydın görünür. Lakin digər hallarda belə bir mərhələnin olmadığı, tutmanın görünüşdə yalnız motorik fenomenlərdən, epileptoid qıcolmalardan, kataleptik və ya yuxuya bənzər sakitlik vəziyyətindən ibarət olduğu görünür; lakin bu hallarda da hipnoz zamanı aparılan araşdırma, adətən 'passionelle' (həyəcan) mərhələsində açıq şəkildə özünü büruzə verən psixi xatirə prosesinin mövcudluğunu təsdiqləməyə imkan verir.

Tutmanın motorik əlamətləri heç vaxt onun psixi məzmunu ilə əlaqəsiz deyildir; onlar ya müşayiət edən duyğunun ümumi ifadəsini təşkil edir, ya da hallüsinativ xatirə prosesinin gətirdiyi hərəkətlərə dəqiq uyğun gəlir. Histerik tutmanın məzmununu təşkil edən xatirə təsadüfi deyil, əksinə, histerik başlanğıca səbəb olan hadisənin—psixi travmanın—təkrarlanmasıdır.

Bu əlaqə, Şarkonun kişilərdə təsvir etdiyi klassik travmatik histeriya hallarında, yəni əvvəllər histerik olmayan fərdin tək böyük bir dəhşətdən (qatar qəzası, yıxılma və s.) nəticəsində nevroza tutulduğu hallarda aydın görünür. Burada tutmanın məzmunu, həyat təhlükəsi ilə bağlı hadisənin hallüsinativ reproduksiyasını, təxminən həmin vaxt təhlükə altında olan fərdin keçirdiyi düşüncə axınlarını və hissi qavrayışları da əhatə edərək təşkil edir. Lakin bu hallar adi qadın histeriyasından fərqli deyil, əksinə, onun üçün nümunəvi xarakter daşıyır. Sonuncu halda tutmaların məzmunu göstərilən yolla araşdırıldıqda, təbiətcə travma kimi təsir etməyə uyğun olan (dəhşət, təhqir, məyusluq) hadisələrlə qarşılaşılır. Adətən, tək böyük 'travma' burada, oxşarlıqları və ya əziyyət hekayəsinin hissələri təşkil etmələri ilə bir-birinə bağlı olan kiçik travmalar silsiləsi ilə əvəz olunur. Belə xəstələrdə çox vaxt müxtəlif növdə tutmalar olur, hər bir növün özünəməxsus xatirə məzmunu var. — Bu 'fakt' travmatik histeriya anlayışına daha geniş məna verməyə vadar edir.

Üçüncü qrup hallarda tutmaların məzmunu kimi, özlüyündə travmatik dəyər tanınmayan, lakin xəstəvari dərəcədə artmış dispozisiya anı ilə təsadüfən əlaqələndirilməsi sayəsində travma səviyyəsinə yüksəlmiş xatirələrə rast gəlinir.

histerik tutmanın məzmununu təşkil edən xatirə şüursuzdur; daha dəqiq desək, o, hər histeriyada az və ya çox dərəcədə yüksək təşkil olunmuş ikinci şüur vəziyyətinə aiddir. Buna uyğun olaraq, xəstənin normal vəziyyətdə yaddaşında bu xatirə tamamilə mövcud deyil və ya yalnız ümumi şəkildə qalır. Əgər bu xatirə tamamilə normal şüura çəkilərsə, tutmaların yaranmasındakı təsiri dayandırır. Tutma zamanı xəstə tam və ya qismən ikinci şüur vəziyyətindədir. Birinci halda o, bütün tutma müddətində normal həyatı üçün amnezikdir; ikinci halda isə vəziyyət dəyişikliyini və motorik ifadələrini qavrayır, lakin tutma zamanı baş verən psixi proses ondan gizli qalır. Eyni

3.)

lakin istənilən vaxt hipnozla oyadıla bilər. Histerik tutmaların yaddaş məzmununun mənşəyi sualı, bir təcrübənin (təsəvvür, niyyət və s.) normal şüura deyil, ikinci şüur vəziyyətinə qəbul edilməsi üçün hansı şərtlərin həlledici olduğu sualı ilə üst-üstə düşür. Biz bu şərtlərdən histerik xəstələrdə ikisini qəti şəkildə müəyyən etmişik. Əgər histerik xəstə bir təcrübəni qəsdən unutmaq istəyirsə, bir niyyəti, bir təsəvvürü zorla özündən uzaqlaşdırırsa, ləngidirsə və boğursa, bu psixi aktlar ikinci şüur vəziyyətinə keçir, oradan daimi təsirlərini göstərir və onlara dair xatirə histerik tutma kimi geri qayıdır. (Rahibələrin, iffətli qadınların, tərbiyəli oğlanların, sənətə və teatra meyl hiss edən şəxslərin histeriyası və s.) İkinci şüur vəziyyətinə həmçinin qeyri-adi psixi vəziyyətlər (affekt, ekstaz, avtohipnoz) zamanı qəbul edilmiş təəssüratlar da keçir. Biz əlavə edirik ki, bu iki şərt çox vaxt daxili əlaqə ilə birləşir və onlardan başqa digərlərinin də mövcud olduğunu fərz etmək olar. Yeri gəlmişkən, daha geniş əhatəli olan, sinir sisteminin öz funksional münasibətlərində "oyanma cəmi" adlandırıla bilən bir şeyi sabit saxlamağa çalışdığı və sağlamlığın bu şərtini hər bir həssas oyanma artımını assosiativ yolla həll edərək və ya uyğun motorik reaksiya ilə uzaqlaşdıraraq həyata keçirdiyi qənaətindən çıxış edərək, histerik tutmaların məzmunu kimi rast gəlinən psixi təcrübələrin ortaq xüsusiyyətinə gəlib çatırıq. Bunlar tamamilə, adekvat uzaqlaşdırma imkanı olmayan təəssüratlardır; ya xəstələr xoşagəlməz daxili mübarizələrdən qorxduqları üçün həll etməyi özündən uzaqlaşdırır, ya da (cinsi təəssüratlarda olduğu kimi) utanc və sosial şərait buna mane olur, və ya nəhayət, bu təəssüratlar sinir sisteminin həll etmə vəzifəsini yerinə yetirməyə qadir olmadığı vəziyyətlərdə qəbul edilmişdir.

Bu yolla histeriya nəzəriyyəsi üçün faydalı olan psixi travmanın tərifinə də nail oluruq. Assosiativ düşünmə işi və ya motorik reaksiya ilə həll edilməsi sinir sistemi üçün çətinlik yaradan hər bir təəssürat psixi travmaya çevrilir.