[Reykin «Din psixologiyasının problemləri» kitabına] ön söz

Psixoanaliz tibbi ehtiyaclardan doğulub, o, sakitlik, su müalicəsi və elektriklərin kömək edə bilmədiyi nevrozlu xəstələrə yardım göstərmək ehtiyacından yaranıb. Josef Breuerin son dərəcə qəribə bir təcrübəsi, əzab simptomlarının o vaxta qədər araşdırılmamış mənşəyini nə qədər çox başa düşsək, onlara bir o qədər səmərəli kömək edə biləcəyimiz ümidini oyatmışdı. Beləliklə, əvvəlcə sırf həkim texnikası olan psixoanaliz ilk günündən araşdırmaya, geniş əhatəli gizli əlaqələrin üzə çıxarılmasına yönəldi.

Onun sonrakı yolu isə həkimi təəccübləndirəcək dərəcədə onu əsəbi xəstəliyin bədəni şərtlərinin öyrənilməsindən uzaqlaşdırdı. Bunun əvəzində o, insan həyatını dolduran bütün ruhi məzmunla, sağlam, normal və fövqəlnormal insanların həyatını dolduran məzmunla məşğul olmağa başladı. O, ehtiraslara və həyəcanlara diqqət yetirməli oldu. Bu, şairlərin təsvir etməkdən və tərənnüm etməkdən usanmadıqları sevgi həyatının ehtiraslarıdır. O, xatirələrin gücünü, erkən uşaqlıq illərinin sonrakı yetkinliyin formalaşması üçün ağlasığmaz əhəmiyyətini öyrəndi. O, insanın mühakiməsini təhrif edən arzuların gücünü də öyrəndi. Bir müddət bir müddət o, psixologiyada həll olmağa məhkum görünürdü, lakin xəstənin psixologiyasının normaldan nəyə görə fərqləndiyini izah edə bilmirdi.

Lakin öz yolunda o, yuxu problemi ilə üzləşdi — bu, normal insanlar tərəfindən müntəzəm təkrarlanan fizioloji şəraitdə yaradılan anormal ruhi məhsuldur. Psixoanaliz üçün yuxuların tapmacası həll olunduqda, o, şüursuz ruhi sahədə ən yüksək və ən alçaq ruhi təmayüllərin kök saldığı, ən normal və xəstəlik yolu ilə azan ruhi fəaliyyətlərin yüksəldiyi ortaq zəmini tapmışdı. İndi ruhi fəaliyyətin mənzərəsi getdikcə daha aydın canlanırdı. Və daha tam şəkildə. Orqanikdən qaynaqlanan, doğuşdan gətirilən məqsədlərə can atan qaranlıq həvəs qüvvələri, onların üzərində daha yüksək təşkil olunmuş ruhi formasiyalardan ibarət bir instansiyalar silsiləsi — bəşəriyyətin inkişafının bəşər tarixinin təzyiqi altında əldə etdiyi qazanclar — bu həvəs hərəkətlərinin hansı hissələrini qəbul etmiş, onları daha da inkişaf etdirmiş və ya onlara özləri daha yüksək məqsədlər təyin etmiş, hər halda onları möhkəm bağlarla bağlayır və öz həvəs qüvvələri ilə öz niyyətlərinə uyğun idarə edir. Lakin Mən kimi tanıdığımız bu yüksək təşkilat, həmin elementar həvəs hərəkətlərinin digər hissəsini yararsız olduğu üçün özündən uzaqlaşdırmışdır. Çünki onlar fərdin orqanik birliyinə uyğunlaşa bilmirdilər. Və ya onun mədəni məqsədlərinə qarşı çıxırdılar. Mən ona tabe olmayan bu ruhi qüvvələri kökündən məhv etmək iqtidarında deyil, lakin onlardan üz çevirir, onları ən ibtidai psixoloji səviyyədə saxlayır, onların tələblərindən qüvvətli müdafiə və əks-formasiyalar vasitəsilə qorunur və ya əvəzedici ödənilmələrlə onlarla barışmağa çalışır. Ram edilməmiş və məhv edilməz, lakin hər bir fəaliyyətdə maneəyə rast gələn bu sıxışdırmaya məruz qalmış həvəslər və onların ibtidai ruhi təmsilçiliyi ruhi yeraltı dünyanı, əsl şüursuzun nüvəsini təşkil edir, hər an öz tələblərini irəli sürməyə və hər hansı bir dolayı yolla ödənilməyə çatmağa hazırdır. Buna görə də, qürurlu psixik üstquruluşun labilliyi, yuxuda verpönten və repress edilənin gecə hücumu, İd ilə repress edilən arasındakı güc nisbətinin İd xeyrinə dəyişməsi ilə nevroz və psixozlara yol açmağa meyllilik.

Növbəti mülahizə göstərməli idi ki, insan ruhunun həyatı haqqında belə bir anlayış yuxu və əsəbi xəstəliklər sahəsi ilə məhdudlaşdırıla bilməzdi. Əgər o, doğru bir şeyə toxunmuşdusa, normal ruhi gedişat üçün də doğru olmalı idi və hətta insan ruhunun ən yüksək fəaliyyətləri də patologiyada tanınan amillərlə, sıxışdırma ilə, şüursuzu ram etmək cəhdləri ilə, ibtidai həvəslərin ödənilmə imkanları ilə əlaqəni göstərməli idi. O vaxtdan etibarən psixoanalizin tədqiqat metodlarını onun ana torpağından uzaqda müxtəlif ruhşünaslıq elmlərinə tətbiq etmək qeyri-müqavimətli bir cəlbedicilik, bir qayda halına gəldi. Özüm xəstələr üzərində psixoanalitik iş bu yeni vəzifəni daim xatırladırdı, çünki aydın idi ki, nevrozun fərdi formaları mədəniyyətimizin ən yüksək dəyərli yaradıcılıqları ilə ən güclü oxşarlıq göstərirdi. Histerik şübhəsiz bir şairdir, lakin o öz xəyallarını əsasən mimik olaraq və başqalarının anlayışına fikir vermədən təqdim edir; zorla nevrozluğun mərasimləri və qadağaları bizi ona hökm etməyə vadar edir ki, o özünə xüsusi bir din yaratmışdır və hətta paranoiklərin xəyalları da bizim fəlsəfəçilərimizin sistemləri ilə istənməyən xarqi oxşarlıq və daxili yaxınlıq göstərir. Burada xəstənin asosial şəkildə öz konfliktlərini həll etmək və tələb olunan ehtiyaclarını sakitləşdirmək üçün ədəbiyyat, din və fəlsəfə adlanan cəhdləri müşahidə olunur.

O. Rank və H. Sachs 1913-cü ildə son dərəcə düşüncə zəngin bir əsərdə («Psixoanalizin humanitar elmlər üçün əhəmiyyəti») psixoanalizin humanitar elmlərə tətbiqinin o vaxta qədər verdiyi nəticələri toplamışdılar. Mifologiya, ədəbiyyat və din tarixi ən asanlıqla əlçatan sahələr kimi görünür. Mif üçün onun bu cür əlaqədə yerini təyin edən son düstur hələ tapılmamışdır. İnsest kompleksi haqqında böyük bir kitabında Otto Rank! heyrətamiz bir sübut irəli sürmüşdür ki, xüsusilə dramatik ədəbiyyatın mövzu seçimi əsasən psixoanalizin Edip kompleksi adlandırdığı kompleksin həcmi ilə müəyyən edilir, şair bu mövzunu ən müxtəlif dəyişikliklər, təhriflər və örtüklər altında işləyərək bu affektiv mövzuya özünün ən şəxsi münasibətini həll etməyə çalışır. Edip kompleksi, ailəyə və ata-anaya affektiv münasibət mövzusu. Ayrı-ayrı nevroz xəstəsi bunun öhdəsindən gəlməkdə uğursuz olur. Buna görə də müntəzəm olaraq başqa nəticələr yaranır.

1) O. Rank: Ədəbiyyatda və əfsanədə insest motivi. Leyptsiq və Vyana, 1912.

nevroz onun əsasını təşkil edir. Lakin o, əhəmiyyətini bizim üçün anlaşılmaz olan bir təsadüfə borclu deyil, əksinə, gənc insanın uzun müddət asılılığı və yavaş yetişməsi, habelə onun sevmə qabiliyyətinin mürəkkəb inkişaf yolu kimi bioloji faktlar valideynlərlə münasibətin bu vurğulanmasında ifadə olunur və nəticədə Edip kompleksinin aradan qaldırılması insanın arxaik, heyvani irsinin ən məqsədəuyğun mənimsənilməsi ilə üst-üstə düşür. Bunda hər bir fərdin gələcək mədəniyyətin inkişafı üçün lazım olan bütün qüvvələr mövcuddur, lakin onlar əvvəlcə ayrılmalı və emal edilməlidir. Fərdin özü ilə gətirdiyi şəkildə bu arxaik irs sosial mədəni həyatın məqsədləri üçün yararsızdır.

Dini həyatın psixoanalitik tədqiqi üçün başlanğıc nöqtəsini tapmaq lazımdır. Bu məqsədlə bir addım da atılmalıdır. Bugün bir fərd üçün irsiyyət olan şey, əvvəllər uzun nəsil silsiləsi tərəfindən bir-birinə ötürülmüş yeni qazanc idi. Deməli, Edip kompleksinin də öz inkişaf tarixi ola bilər. Tarixdən əvvəlki dövrün öyrənilməsi bunu təxmin etməyə gətirib çıxara bilər. Tədqiqatlar belə hesab edir ki, insan ailə həyatı uzaq ilkin dövrlərdə bu gün tanıdığımızdan tamamilə fərqli şəkildə qurulmuşdu və bu ehtimalı bu gün yaşayan ibtidai xalqlar arasındakı tapıntılarla təsdiqləyir. Tarixdən əvvəlki və etnoloji materialı psixoanalitik işlənməyə məruz qoysaq, gözlənilmədən dəqiq bir nəticə ortaya çıxır. Ata-Tanrı vaxtilə yer üzündə cismani surətdə gəzmişdir. O, ilk insan sürüsünün başçısı kimi hökmranlıq gücünü işlətmişdir, ta ki oğulları birləşib onu öldürənə qədər. Bundan başqa, bu azad edici əməlin təsiri ilə və ona verilən reaksiya nəticəsində ilk sosial bağlar, əsas mənəvi məhdudiyyətlər və dinin ən qədim forması — totemizm meydana gəlmişdir. Lakin daha sonrakı dinlər də eyni məzmunla doludur və bir tərəfdən ata ilə oğullar arasındakı mübarizə üçün başqa həll yolları tətbiq edərək həmin cinayətin izlərini silməyə və ya onu təmizləməyə, digər tərəfdən isə atanın aradan qaldırılmasını yenidən təkrarlamağa çalışırlar. Bununla birlikdə, mit-da da bu hadisənin əks-sədası görünür. O hadisə bütün insan inkişafını kölgəyə salır. Bu aydın şəkildə ifadə olunur.

Robertson Smith-in fikirlərinə əsaslanan bu hipotezi Th. Mən 1912-ci ildə «totem və tabu» əsərində inkişaf etdirdim. Reik özünün

Dini psixologiya problemləri üzrə tədqiqatlara əsaslanaraq, burada ilk cild nəşr olunur. Psixoanalitik texnikaya sadiq qalan bu işlər dini həyatın indiyədək anlaşılmamış incəliklərindən çıxış edir ki, onların izahı vasitəsilə dinlərin ən dərin ön şərtləri və son məqsədləri barədə məlumat əldə olunsun; və ilkin dövrlə bugünkü primitiv arasındakı əlaqəni, habelə mədəni nailiyyətlə nevrotik əvəzedici formalaşma arasındakı bağlılığı daim nəzərdə saxlayır. Bundan əlavə, müəllifin girişinə istinad etmək olar. Onun əsərinin mütəxəssislərin diqqətinə layiq olacağı gözləntisini ifadə etmək də mümkündür.