Yumor

Mənim "Zəhmət və onun qeyri-şüurla əlaqəsi" (1905) adlı yazımda mən həqiqətən də humoru yalnız iqtisadi baxımdan müzakirə etmişəm. Mənim məqsədim hüznün ləzzət mənbəyini tapmaq idi və hesab edirəm ki, göstərdim ki, hüznü ləzzəti qənaət edilmiş duyğu sərfiyyatından yaranır.

Bu şəxslərin özləri hüzn göstərməlidirlər, hüzn münasibəti yalnız onları obyekt edən şəxsin işidir və oxucu və ya dinləyici yenə də əvvəlki halda hüzn ləzzətindən bəhrələnir. Əgər, ən kobud nümunəni götürsək, bazar günü edam dirəyinə aparılan cinayətkar: «Bax, həftə yaxşı başlayır» deyərsə, o özü hüzn yaradır, hüzn prosesi onun şəxsiyyətində tamamlanır və ona açıq şəkildə müəyyən razılıq gətirir. yüz Məni, maraqsız dinləyicini, cinayətkarın hüznü işinin uzaq təsiri bəlkə də toxunur; mən də bəlkə onun kimi, hüznü ləzzətini hiss edirəm.

İkinci hal, z. olduqda baş verir. B. bir şair və ya Schil- təsvirçisi real və ya uydurma şəxslərin davranışını məzəli şəkildə təsvir edir. Bu şəxslərin özləri heç bir humor göstərməsinə ehtiyac yoxdur; humora münasibət yalnız onları obyektləşdirən və oxucu ya da dinləyici yenidən əvvəlki halda olduğu kimi humordan zövq almağa qatılan kəsin işidir. Yekun olaraq deyə bilərik ki, mizahi yanaşma — bu nədən ibarət olursa olsun — özümüzə və ya başqalara qarşı yönəldilə bilər; bunu edən şəxs üçün bir xoşluq qazancı əldə olunur; eyni cür xoşluq qazancı isə — iştirak etməyən — dinləyənə düşür.

Biz mizahın xoşluq qazanmasını ən yaxşı şəkildə belə anlayırıq. Başqa biri mizah inkişaf etdirəndə, dinləyənin üzərində gedən prosesə diqqət yetiririk. O, digər şəxsi belə bir vəziyyətdə görür ki, orada Anzeichen-in yaranması gözlənilir; o, qəzəblənəcək, şikayət edəcək, ağrı ifadə edəcək, qorxacaq, dəhşətə düşəcək, bəlkə özünü ümidini itirmiş hiss edəcək və izləyici-dinləyici isə ona bu hissləri özündə yaratmaq üçün qoşulmağa hazırdır. Lakin bu hissiyyat hazırlığı aldadılır: digər heç bir affekt bildirmir, əksinə, zarafat edir; qənaət edilmiş hissiyyat sərfiyyatından dinləyendə mizahi xoşluq yaranır.

Bu qədər asanlıqla gəlmək olar, lakin tezliklə başqasında, yəni "humoristdə" olan prosesin daha çox diqqətə layiq olduğunu düşünürsən. Şübhəsiz, mizahın mahiyyəti bundan ibarətdir. Vəziyyətin səbəb ola biləcəyi affektlərdən qaçmaq. Və bunların mümkün ifadələri haqqında zarafatla özü-özünü aşmaq. yüz Buna görə də mizahçıdakı proses dinləyəndəkilə üst-üstə düşməlidir; daha düzgün desək, dinləyəndəki proses mizahçıdakını surət etməlidir. Lakin mizahçı həmin psixi yanaşmanı necə yaradır ki, bu onun affekt ifadəsini artıqlamasına çevirir? «Mizahi yanaşma»nın dinamiki olaraq onun daxilində nə baş verir? Açığı, problemin həlli

Humoristdə 26°-ni axtarmaq, dinləyəndə yalnız bir nahang qalır, bu naməhsul prosesin bir kopyasını qəbul etmək.

Artıq vaxtdır ki, mizahın bəzi xüsusiyyətləri ilə tanış olaq. mizahın yalnız şirinlik və komiklikdəki kimi azad edici, həm də intellektual fəaliyyətin digər iki növündə tapılmayan böyük və yüksəldici cəhətləri vardır. Böyük olan açıqca narsizmin qələbəsidir, Mənin qalib müdafiə etdiyi toxunulmazlığıdır. Mənlik, reallıqdan gələn təsirlərdən incimək və əzab çəkməyə məcbur edilməkdən imtina edir; o, xarici dünyanın yuxularının ona yaxın ola bilməyəcəyini göstərir, hətta onları yalnız xoşbəxtlik qazanmaq üçün vasitə kimi qəbul edir. Bu son gediş mizahın xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Fərz edək ki, bazar günü edama aparılan cinayətkar demişdir: «Mən bunun üçün narahat olmaram, mənim kimi bir adamın asılması nədir ki, dünya buna görə batmayacaq» — onda biz belə hökm verməliyik: bu nitq həqiqi vəziyyətə qarşı bu böyük üstünlüyü ehtiva etsə də, ağıllı və əsaslandırılmışdır, lakin mizahdan heç bir iz göstərmir; hətta mizahın qiymətləndirməsinə birbaşa zidd olan reallığın qiymətləndirməsi üzərində dayanır. Mizah tərbiyə olunmamışdır, o, müqavimətlidir. O, yalnız Mənim qələbəsini deyil, həm də xoşluq prinsipinin qələbəsini ifadə edir – bu prinsip, burada real şəraitin pisləyinə qarşı özünü müdafiə edə bilir.

Bu iki son xüsusiyyət — reallığın tələbinin rədd edilməsi və xoşluq prinsipinin qəbulu — mizahı psixopatologiyada bizə çox geniş şəkildə məşğul olan regressiv və ya reaksiya proseslərinə yaxınlaşdırır. Əzab imkanının müdafiəsi ilə insan ruhi həyatının əzabın zorakılığından qaçmaq üçün formalaşdırdığı böyük metodlar sırasına yerləşir; bu sıra nevrozla başlayır, axmaqlıqda zirvəyə çatır və içərisinə sarhoşluq, özünə qapılma, ekstaz daxildir. Mizah bu əlaqə sayəsində elə bir nüfuz qazanır ki, z. B. ki, bu zarafat tamamilə mənasızdır, çünki o ya yalnız xoşluq qazancı üçün xidmət edir və ya xoşluq qazancını aqressiyanın xidmətinə qoyur. İndi isə humorist münasibət nədən ibarətdir ki, onun vasitəsilə biz əzablardan imtina edirik, Mən-in reallıq aləmi qarşısındakı qalxılmazlığını vurğulayırıq, zövq prinsipi qələbə ilə bəyan olunur və bunların hamısı başqa eyni məqsədli üsullar kimi ruh sağlamlığı torpağını tərk etmədən həyata keçirilir? Bu iki işlənmə bir-biri ilə uyğun gəlməyən görünür.

Əgər kimsənin başqalarına qarşı humorist münasibət bildirdiyi vəziyyətə üz tutsaq, onda o fikrə gəlirik ki, bunu mən artıq «Şaka» kitabında da utancaqla göstərmişəm: o, onlara böyüklər uşaqlara qarşı davranır kimi davranır; bu uşağa böyük göründüyü üçün maraqları və əzablarını onların boşluğunu tanıyaraq gülümsəyir. Beləliklə, humorist öz üstünlüyünü ona görə qazanır ki, o, böyüklərin rolu — deyə bilərik ki, ata identifikasiyası — roluna daxil olur və digərlərini uşaqlara endirir. Bu təsəvvür həqiqəti əks etdirir və demək olar ki, zəruri görünür. İnsan soruşur: humorist necə olur ki, bu rolu özünə götürsün?

Lakin insan yaddaşına başqa, ehtimal ki, daha ilkin və daha vacib olan humor vəziyyəti gəlir: kimsə öz şəxsiyyətinə qarşı humorist münasibət yönəldərək, beləcə öz əzab imkanlarından qurtulmağa çalışır. Xeyr, mənası yoxdur. Bu, ziddiyyətli bir vəziyyətdir. Üstün mövqe tutan şəxsə uşaq kimi yanaşmaq olmaz.

Mən hesab edirəm ki, bu az inandırıcı təsəvvürə güclü dəstək veririksə, patoloji təcrübələrdən öyrəndiklərimizə əsaslanaraq, bizim Mən-in strukturu haqqında nələri bildiyimizi nəzərə alsaq. Bu Mən sadə bir şey deyil, əksinə, özünün nüvəsi kimi xüsusi bir instansanı — Üst-Mən-i saxlayır; bəzən bu ikisi birləşir ki, biz onları ayırd etmək bacarmırıq, lakin digər hallarda onlardan kəskin şəkildə ayrılır. Üst-Mən genetik olaraq valideyn instansasının varisidir; o, Mən-i çox vaxt sərt asılılıqda saxlayır, onu həqiqətən də erkən illərdə valideynlər — yaxud ata — uşağa qarşı rəftar etdiyi kimi rəftar edir. Beləliklə, humorist münasibətin dinamik izahını alırıqsa, fərz etsək ki, bu, humorist şəxsin psixiki vurğusunun öz Mən-dən çıxarılıb Üst-Mən-ə köçürülməsindən ibarətdir. Bu qədər şişmiş Üst-Mən qarşısında Mən cüzi kiçik görünə bilər, bütün maraqları önemsiz ola bilər və bu yeni enerji paylanması zamanı Üst-Mən üçün Mən-in reaksiya imkanlarını yatırmaq asanlaşa bilər.

Adət ifadələrimizə sadiq qalaraq, psixik akcentin yerdəyişməsi əvəzinə böyük miqdarda investisiyanın yerdəyişməsini deməliyik. Sonra sual yaranır: ruhi aparatın bir instansasından digərinə — bu qədər geniş sürüşdürmələri təsəvvür etməyə icazə verilir? Bu, yeni ad hoc bir fərziyyə kimi görünür. Lakin biz ruhi hadisələrin metapsixoloji təsvirindəki cəhdlərimiz cəhdlərimizdə, bu amilə tez-tez olmasa da, yada salmalıyıq. Beləliklə, biz z. B. an, adi erotik obyektləşmə ilə aşiq olma halı arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, sonuncu halda obyektdən daha çox enerji keçir və mən özünü obyektdə boşaldır. Bəzi paraniya hallarını öyrənərkən müəyyən etdim ki, təqib ideyaları tez formalaşır və uzun müddət heç bir əhəmiyyətli təsir göstərmədən mövcud qalır, sonra isə müəyyən bir səbəb üzündən onları dominant hala gətirəcək yükləmə ölçülərini qazanırlar. Belə paranoid hücumların müalicəsi də daha çox xəyali ideyaların parçalanması və düzəldilməsində, onlara verilən yükləmənin çıxarılmasında olmalıdır.

Vahim ideyalar onlara verilmiş vəzifənin verilmiş vəzifənin ibarət olmasıdır. Deməli, mən hesab edirəm ki, burada təklif edilən imkan — insanın müəyyən vəziyyətdə birdən-birə Üst Məni həddindən artıq yükləməsi və bundan sonra Mənin reaksiyalarını dəyişməsi — diqqətdə saxlanılmağa layiqdir. Bizim özümüzü etibarlı hiss etdiyimiz sahə ruh həyatının patalogiyasıdır; burada biz müşahidələrimizi aparır, inamlarımızı qazanırıq. Zarafatın yaranmasını belə qəbul etməli idim: öncədən bilinməyən bir fikir qısa bir an üçün qeyri-şüuraltı emala buraxılır, deməli, zarafat qeyri-şüurun komikaya verdiyi töhfədir. Adətli haqqında qərar vermək üçün biz hələlik yalnız xəstənin təcrid olunmuş və təhrif edilmiş hallarında adətini fərz edə bilirik. Deməli, mən hesab edirəm ki, burada təklif edilən imkan — insanın müəyyən vəziyyətdə birdən-birə Üst Məni həddindən artıq yükləməsi və bundan sonra Mənin reaksiyalarını dəyişməsi — diqqətdə saxlanılmağa layiqdir.

Deməli, burada təklif olunan ehtimal ki, şəxs müəyyən vəziyyətdə pisləyici şəkildə öz Üst-İçini həddindən artıq doldurur və bundan sonra İçinin reaksiyalarını dəyişir, qeydə alınmağa layiqdir. humorla bağlı fərziyyələrimiz, əlaqəli olan şirinlik sahəsində də qeyri-adi bir analogiya tapır. Lakin bu az intensivli zövqə — niyə olduğunu tam bilməsək də — yüksək keyfiyyətli xarakter veririk, onu xüsusi azad edici və yüksəldici kimi hiss edirik. Tam eyni şəkildə, yumor da Üst-İnin vasitəçiliyi ilə komikaya töhfə verər.

O deyir: Bax, budur dünya, bu qədər təhlükəli görünür. Doğrudur ki, humorist zövq heç vaxt komikadan və ya zarafatdan alınan zövqün intensivliyinə çatmır, ürəkdən gülmə ilə ifadə edilmir; həmçinin doğrudur ki, Üst Mən humorist mövqe yaratdıqda, əslində reallığı rədd edir və illüziyaya xidmət edir. Əgər həqiqətən də humorda Üst Mən qorxmuş Mənə sevgi dolu və rahatlaşdırıcı şəkildə müraciət edirsə, onda bizə Üst Mənin mahiyyəti haqqında öyrənməliyimiz bir çox şey olduğunu xatırlatmaq lazımdır. Lakin bu az intensiv zövqə — niyə olduğunu tam bilməsək də — yüksək keyfiyyətli xarakter veririk, onu xüsusilə azad edici və ruhlandırıcı hiss edirik. Üstəlik, hər kəs humo-ristik yanaşmaya qadir deyil; bu, dadlı və nadir istedad olub, çoxlarına özlərinə öyrədilmiş humo-ristik zövqü ləzzət almaq qabiliyyəti belə çatmır. Uşaq oyunu, elə buna görə də zarafat etmək üçün yaxşıdır! Uşaq oyunu, bu barədə məzəli danışmaq üçün tamamilə uyğundur!

Əgər həqiqətən də yumorda qorxmuş Ego ilə mehriban və təsəlliverici şəkildə danışan Üst-İdirsə, bizə xatırladılmalıdır ki, Üst-İnin mahiyyəti haqqında hələ çox şey öyrənməliyik. Həmçinin, bütün insanlar yumoristik yanaşmaya qadir deyillər; bu, ləzzətli və nadir bir istedaddır və çoxlarının özlərinə verilən yumoristik həzzdən zövq almaq qabiliyyəti belə yoxdur. Nəhayət, əgər Üst-İ yumor vasitəsilə Egonu təsəlli etməyə və əzabdan qorumağa çalışırsa, bununla da valideyn instansiyasından gəlməsi ilə ziddiyyət yaratmamış olur.